Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu emosiyaların qeyri-sabitliyi, impulsiv davranış, gərgin və dəyişkən münasibətlər, özünüqiymətləndirmənin pozulması ilə gedən psixi pozuntudur. Xüsusi psixoterapiya üsulları əksər insanlara əhəmiyyətli kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Emosional qeyri-sabit şəxsiyyət pozuntusu
- sərhəd tipli şəxsiyyət pozuntusu
- sərhəd pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu olan insan emosiyaları çox güclü və uzun müddət yaşayır, onları idarə etməkdə çətinlik çəkir. Kiçik bir hadisə – gecikmiş cavab, tənqidi söz, planın dəyişməsi – qəzəb, ümidsizlik və ya dözülməz boşluq hissinə səbəb ola bilər. Münasibətlərdə idealizasiyadan dəyərsizləşdirməyə qədər kəskin dəyişikliklər, tərk edilmək qorxusu, özü haqqında təsəvvürün qeyri-sabitliyi tipikdir.
Pozuntu adətən yeniyetməlik və erkən gənclik dövründə özünü göstərir. Həm qadınlarda, həm də kişilərdə rast gəlinir, lakin kişilərdə daha çox qəzəb və asılılıqlar, qadınlarda isə özünə zərər vermə ön planda olduğundan diaqnoz fərqli qoyula bilər. Bu, «pis xasiyyət» və ya «diqqət cəlb etmək» deyil: insan daxilən çox əziyyət çəkir, özünə zərər vermə və özünəqəsd riski yüksəkdir.
Yaxşı xəbər odur ki, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu ömürlük dəyişməz vəziyyət deyil. Uyğun psixoterapiya ilə əlamətlər əksər hallarda zamanla xeyli azalır, insan münasibətlərini, təhsilini və işini sabitləşdirə bilir. Erkən tanınma və hörmətli, damğasız yanaşma müalicənin uğuru üçün vacibdir.
Səbəbləri
Sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun tək bir səbəbi yoxdur. O, bioloji meyl ilə həyat təcrübəsinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Əsas amillər:
- İrsi meyl – yaxın qohumlarda şəxsiyyət pozuntuları, əhval pozuntuları və ya asılılıqların olması riski artırır; emosional həssaslıq və impulsivlik qismən irsi temperament xüsusiyyətləridir.
- Uşaqlıqda travmatik təcrübə – fiziki, emosional və ya cinsi zorakılıq, laqeydlik, valideyndən erkən ayrılma və ya itki.
- Emosional mühitin xüsusiyyətləri – uşağın hisslərinin inkar edildiyi, lağa qoyulduğu və ya cəzalandırıldığı ailə mühiti; uşaq emosiyalarını tanımağı və tənzimləməyi öyrənə bilmir.
- Qeyri-sabit bağlılıq – uşaqlıqda yaxın böyüklərlə etibarlı, proqnozlaşdırıla bilən münasibətin olmaması.
- Beynin emosiyaları və impulsları tənzimləyən sistemlərinin xüsusiyyətləri – təhlükəyə reaksiya verən strukturlar həddən artıq fəal, onları ləngidən sistemlər isə nisbətən zəif işləyə bilər.
- Yeniyetməlikdə əlavə stress – zorbalıq, sosial təcrid, maddə istifadəsi mövcud meyli gücləndirə bilər.
Travmatik təcrübəsi olan hər kəsdə bu pozuntu yaranmır və pozuntusu olan hər kəs travma yaşamayıb – bu amillər yalnız riski artırır.
Klinik mənzərə
Əlamətlər uzunmüddətli olur, müxtəlif həyat sahələrində özünü göstərir və insanın gündəlik həyatını çətinləşdirir. Tipik təzahürlər:
- real və ya xəyali tərk edilməkdən güclü qorxu və bundan qaçmaq üçün böyük, bəzən çarəsiz səylər;
- gərgin, qeyri-sabit münasibətlər – eyni insana qarşı heyranlıqdan nifrətə qədər dəyişən münasibət;
- öz «mən»inin qeyri-müəyyənliyi, məqsəd, dəyər və planların tez dəyişməsi;
- özünə zərər verə bilən impulsiv hərəkətlər – israfçılıq, riskli sürücülük, maddə istifadəsi, nəzarətsiz yemək epizodları, riskli cinsi davranış;
- özünə zərər vermə, özünəqəsd fikirləri, hədələri və ya cəhdləri;
- əhvalın saatlar ərzində kəskin dəyişməsi – qıcıqlanma, narahatlıq, kədər;
- daimi daxili boşluq hissi;
- güclü, nəzarətsiz qəzəb, tez-tez mübahisələr;
- stress zamanı qısa müddətli şübhəlilik və ya özündən və reallıqdan uzaqlaşma hissi.
Yeniyetmələrdə bəzi əlamətlər yaşa xas emosional dəyişkənliyə bənzəyə bildiyindən diaqnoz ehtiyatla qoyulur, lakin özünə zərər vermə hər yaşda ciddi qəbul edilməlidir.
Təcili olaraq 103 nömrəsinə zəng etmək və ya yaxınlardan kömək istəmək lazımdır, əgər özünəqəsd fikirləri konkret plana çevrilirsə, insan özünə ciddi xəsarət yetiribsə, dərman və ya spirtli içki ilə zəhərlənmə ehtimalı varsa, yaxud kəskin həyəcan zamanı özünə və ya başqalarına təhlükə yaranırsa. Belə vəziyyətdə insanı tək buraxmaq olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr qoyur. Bunun üçün bir görüş adətən kifayət etmir: həkim ətraflı klinik söhbət aparır, əlamətlərin nə vaxtdan başladığını, necə dəyişdiyini, münasibətlərə, təhsilə və işə necə təsir etdiyini öyrənir. Pasiyentin razılığı ilə yaxınlardan da məlumat alına bilər.
- klinik müsahibə – Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının meyarlarına əsaslanır;
- strukturlaşdırılmış müsahibələr və psixoloji testlər – klinik psixoloq tərəfindən aparılır, diaqnozu dəqiqləşdirməyə kömək edir;
- özünəqəsd riskinin qiymətləndirilməsi – hər görüşdə vacib addımdır;
- somatik müayinə və analizlər – göstəriş olduqda əhvala təsir edən bədən xəstəliklərinin (məsələn, qalxanabənzər vəzi pozuntuları) və maddə istifadəsinin istisnası.
Differensial diaqnostika bipolyar pozuntu, depressiya, posttravmatik stress pozuntusu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu, maddə asılılığı və digər şəxsiyyət pozuntuları ilə aparılır; onlar bəzən sərhəd pozuntusu ilə birlikdə də rast gəlinir.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- özünə zərər vermə, təkrarlanan xəsarətlər və özünəqəsd cəhdləri;
- depressiya, narahatlıq pozuntuları, yemə pozuntuları;
- alkoqol və narkotik asılılığı – çox vaxt ağır emosiyaları «söndürmək» cəhdi kimi başlayır;
- təhsilin yarımçıq qalması, işi tez-tez dəyişmək, maddi çətinliklər;
- ailə münaqişələri, boşanmalar, sosial təcrid;
- zorakılıq qurbanı olmaq və ya riskli vəziyyətlərə düşmək ehtimalı;
- impulsiv hərəkətlərlə bağlı xəsarətlər, yol-nəqliyyat hadisələri və hüquqi problemlər.
Müalicə
Sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun əsas müalicə üsulu psixoterapiyadır. O, adətən uzunmüddətli olur, ardıcıllıq və terapevtlə etibarlı münasibət tələb edir. Effektivliyi sübut olunmuş yanaşmalar:
- Dialektik-davranış terapiyası – emosiyaların tənzimlənməsi, stressə dözümlülük, şüurlu diqqət və münasibət bacarıqlarını öyrədir; özünə zərər vermə epizodlarını azaltmaqda xüsusilə faydalıdır.
- Mentalizasiyaya əsaslanan terapiya – öz və başqalarının hiss və niyyətlərini daha yaxşı anlamağa kömək edir.
- Sxem-terapiya – uşaqlıqda formalaşmış dərin inanc və davranış modelləri ilə iş.
- Transfer-fokuslu psixoterapiya – münasibətlərdə təkrarlanan modellərin terapevtlə münasibət üzərində araşdırılması.
Dərman müalicəsi. Bu pozuntunu birbaşa müalicə edən preparat yoxdur. Psixiatr yanaşı depressiya, narahatlıq, yuxu pozuntusu və ya ağır impulsivlik olduqda antidepressantlar, əhval stabilizatorları və ya antipsixotiklər qrupundan dərmanlar müvəqqəti, simptomatik məqsədlə təyin edə bilər. Bir neçə preparatın eyni vaxtda uzunmüddətli qəbulundan və asılılıq yaradan sakitləşdirici dərmanlardan çəkinilir.
Böhran planı və stasionar yardım. Pasiyent terapevtlə birlikdə kəskin vəziyyətlərdə nə edəcəyini – kimə zəng edəcəyini, hansı bacarıqlardan istifadə edəcəyini – əvvəlcədən yazılı şəkildə planlaşdırır. Özünəqəsd riski yüksək olduqda qısamüddətli stasionar müalicə tələb oluna bilər.
Ailəyə dəstək. Yaxınlar üçün psixoedukasiya pozuntunu anlamağa, münaqişələri azaltmağa və öz tükənmələrinin qarşısını almağa kömək edir. Yaxınların özlərinin də psixoloji dəstək alması normal və faydalıdır.
Nə etmək olmaz: sakitləşdirici dərmanları özbaşına qəbul etmək, spirtli içki ilə gərginliyi «azaltmağa» çalışmaq, müalicəni ilk yaxşılaşmadan sonra yarımçıq dayandırmaq.
Profilaktika
Pozuntunun qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin risk amillərini azaltmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaq olar:
- uşaqlarda emosional dəstək, təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən ailə mühiti;
- uşaq və yeniyetmələrə emosiyalarını tanımağı və sözlə ifadə etməyi öyrətmək;
- zorakılıq və travmatik təcrübədən sonra vaxtında psixoloji yardım;
- yeniyetmələrdə özünə zərər vermə əlamətlərinin erkən tanınması və mütəxəssisə yönləndirilmə;
- alkoqol və psixoaktiv maddələrdən uzaq durmaq;
- diaqnoz qoyulubsa, müalicəni davam etdirmək və böhran planını hazır saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diaqnoz və müalicə planı üçün psixiatra müraciət etmək lazımdır. Psixoterapiyanı ixtisaslaşmış psixoterapevt və ya klinik psixoloq aparır; yeniyetmələrdə uşaq-yeniyetmə psixiatrı ilə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu ömürlük hökm deyil – müalicə ilə bir çox insanın vəziyyəti illər ərzində əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır.
- Özünə zərər vermə və ya özünəqəsd düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
- İxtisaslaşmış psixoterapiya axtarın – adi «sakitləşdiricilər» problemi həll etmir.
- Yaxınınızda bu əlamətləri görürsünüzsə, onu mühakimə etmədən mütəxəssisə müraciətə təşviq edin.
Suallar və cavablar
Xeyr. Bipolyar pozuntuda əhval dəyişiklikləri həftələrlə davam edən epizodlarla gedir. Sərhəd pozuntusunda isə əhval saatlar ərzində dəyişir və çox vaxt münasibətlərdəki hadisələrlə bağlıdır. Bəzən hər iki pozuntu birlikdə olur, diaqnozu psixiatr dəqiqləşdirir.
Bəli. İxtisaslaşmış psixoterapiya ilə əlamətlər əksər pasiyentlərdə azalır, özünə zərər vermə epizodları seyrəlir, münasibətlər və iş həyatı sabitləşir.
Sakit, ardıcıl və hörmətli münasibət, aydın sərhədlər və emosiyaları qəbul etmək kömək edir. Ailə üzvləri üçün psixoedukasiya və dəstək qrupları da faydalıdır.
Yox, mütləq deyil. Bənzər əlamətlər depressiya, travmadan sonrakı vəziyyətlər, diqqət çatışmazlığı və digər pozuntularda da ola bilər. Diaqnozu yalnız psixiatr ətraflı söhbətdən sonra qoya bilər – özünüzə internet testləri əsasında diaqnoz qoymayın.
Bu, yanaşmadan və vəziyyətin ağırlığından asılıdır. Əksər proqramlar bir neçə ay, bəzən bir ildən artıq müntəzəm seanslar tələb edir. İlk yaxşılaşma adətən daha tez hiss olunur, lakin əldə edilmiş bacarıqları möhkəmləndirmək üçün müalicəni sona qədər davam etdirmək vacibdir.
Bəli. Müalicə ilə bir çox insan sabit münasibətlər qurur, təhsil alır və uğurla işləyir. Emosiyaları tənzimləmə bacarıqları həm ailə, həm də iş həyatında gərginliyi xeyli azaldır.
Psixiatriya üzrə xəstəliklər
- Alkoqol deliriyası (ağ qızdırma)
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Asperger sindromu
- Autizm
- Bipolyar pozğunluq
- Delirium
- Demensiya
- Depressiya
- Distimiya
- Doğuşdan sonrakı depressiya
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Nikotin asılılığı
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
