Amneziya — xəstəlik, travma və ya stress vəziyyəti nəticəsində yaranan yaddaşın qismən və ya tam itirilməsidir. Yaddaş itkisi müvəqqəti və ya daimi ola bilər və çox vaxt qəfil meydana çıxır. Xəstəliyin növündən asılı olaraq insan müəyyən hadisələri və həyat dövrlərini unudur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yaddaş itkisi
- yaddaşsızlıq
Xəstəlik haqqında
Amneziya – yaddaşın qismən və ya tam itirilməsidir: insan müəyyən dövrün hadisələrini xatırlaya bilmir və ya yeni məlumatları yadda saxlamaqda çətinlik çəkir. Yaddaş itkisi müvəqqəti və ya daimi ola bilər, qəfil və ya tədricən yarana bilər. Amneziya müstəqil xəstəlik deyil, beynin müxtəlif zədələnmələrinin, bəzən isə ağır psixoloji travmanın əlamətidir.
Yaddaşın formalaşmasında beynin bir neçə strukturu – xüsusilə gicgah paylarının daxili hissələri (hippokamp), aralıq beyin və onları birləşdirən yollar – iştirak edir. Onların travma, insult, infeksiya, zəhərlənmə və ya B1 vitamini çatışmazlığı ilə zədələnməsi yaddaşın müxtəlif növlərinin pozulmasına səbəb olur. Bu zaman insan adətən öz adını, danışmağı, öyrənilmiş bacarıqları (yazmaq, velosiped sürmək) unutmur; öz şəxsiyyətinin tam unudulması nadir hallarda, əsasən psixogen formada olur.
Amneziya istənilən yaşda yarana bilər, lakin ahıl yaşda daha çox rast gəlinir. Qəfil yaddaş itkisi insult, beyin travması və ya zəhərlənmənin əlaməti ola bilər və təcili müayinə tələb edir. Tədricən artan unutqanlıq isə demensiyanın başlanğıcı ola bilər və onu yaşla bağlı normal hal saymaq olmaz.
Səbəbləri
Amneziyanın səbəbləri üzvi (beynin zədələnməsi ilə bağlı) və psixogen ola bilər. Əsas səbəblər:
- Kəllə-beyin travması – beyin silkələnməsi, əzilməsi; travmadan əvvəlki və sonrakı hadisələr unudula bilər.
- İnsult və beyin qan dövranının pozulması – yaddaşa cavabdeh nahiyələrin qanla təchizatı pozulduqda.
- Beynin infeksion xəstəlikləri – ensefalit (xüsusən herpes virusu ilə), meningit.
- Alkoqoldan uzunmüddətli sui-istifadə və B1 vitamini çatışmazlığı – Vernike-Korsakov sindromu.
- Zəhərlənmələr – dəm qazı, bəzi dərmanlar (yuxu dərmanları, sakitləşdiricilər), narkotik maddələr.
- Beynin oksigen çatışmazlığı – ürək dayanması, boğulma, ağır tənəffüs çatışmazlığından sonra.
- Beyin şişləri və neyrocərrahi əməliyyatlar.
- Epilepsiya – tutma zamanı və ondan sonra yaddaş boşluqları yaranır.
- Neyrodegenerativ xəstəliklər – Altsheymer xəstəliyi və demensiyanın digər formaları; yaddaş tədricən pisləşir.
- Psixogen amillər – ağır psixoloji travma, güclü stress; beyin müdafiə mexanizmi kimi xatirələrin bir hissəsini sıxışdırır (dissosiativ amneziya).
- Elektroqıcolma terapiyası – müalicədən sonra keçici yaddaş pozuntusu ola bilər.
Növləri
Unudulan dövrə və gedişə görə amneziyanın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Retroqrad amneziya – xəstəlik və ya travmadan əvvəl baş vermiş hadisələr unudulur.
- Anteroqrad amneziya – xəstəlik başladıqdan sonrakı hadisələr yadda qalmır, əvvəlki xatirələr isə qorunur.
- Fiksasion amneziya – cari hadisələri yadda saxlamaq qabiliyyəti pozulur: insan bir neçə dəqiqə əvvəl baş verəni unudur; Korsakov sindromu üçün xarakterikdir.
- Dissosiativ (psixogen) amneziya – adətən psixoloji travma ilə bağlı şəxsi hadisələr unudulur, ümumi bilik və bacarıqlar isə qorunur.
- Keçici qlobal amneziya – qəfil başlayan, bir neçə saat davam edən və öz-özünə keçən epizod: insan yeni məlumatları yadda saxlaya bilmir, eyni sualları təkrar-təkrar verir.
Gedişinə görə yaddaş itkisi reqressiv (tədricən bərpa olunan), proqressiv (getdikcə daha çox hadisənin yaddaşdan silindiyi) və stasionar (dəyişməyən) ola bilər.
Klinik mənzərə
Amneziyanın əsas əlaməti müəyyən dövrün hadisələrini xatırlaya bilməmək və ya yeni məlumatları yadda saxlaya bilməməkdir. Pasiyentdə aşağıdakılar müşahidə oluna bilər:
- travma, xəstəlik və ya stressdən əvvəlki və ya sonrakı hadisələrin unudulması;
- eyni sualların təkrar-təkrar verilməsi, yeni tanışların adlarını, söhbətləri yadda saxlaya bilməmək;
- yaddaş boşluqlarının uydurma xatirələrlə doldurulması (konfabulyasiya) – xüsusən alkoqolla bağlı amneziyada;
- zamanda və məkanda oriyentasiyanın pozulması;
- tanış yerlərdə azmaq, gündəlik işlərin ardıcıllığını unutmaq;
- psixogen formada – şəxsi həyatın müəyyən dövrünü və ya öz şəxsiyyəti barədə məlumatları xatırlaya bilməmək.
Səbəbdən asılı olaraq amneziya baş ağrısı, başgicəllənmə, yuxululuq, hərəkət koordinasiyasının pozulması, nitq və ya görmə pozuntusu, qıcolmalarla müşayiət oluna bilər. Uşaqlarda yaddaş pozuntusu çox vaxt baş travmasından sonra yaranır və diqqət zəifliyi kimi görünə bilər; ahıl insanlarda isə tədricən artan unutqanlıq ön planda olur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır – dərhal 103-ə zəng edin, əgər yaddaş itkisi qəfil yaranıbsa, başa zərbədən və ya yıxılmadan sonra baş veribsə, kəskin baş ağrısı, üzün asimmetriyası, qol və ya ayaqda zəiflik, nitq və ya görmə pozuntusu, çaşqınlıq, yüksək hərarət, qıcolma və ya dərman, alkoqol, kimyəvi maddə ilə zəhərlənmə ehtimalı ilə müşayiət olunursa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın əsas məqsədi yaddaş itkisinin səbəbini tapmaqdır, çünki müalicə məhz ondan asılıdır. Müayinəni adətən nevroloq aparır, lazım olduqda psixiatr, neyrocərrah və digər mütəxəssislər cəlb olunur. Yaddaşın pozulduğu dövrü və hadisələrin ardıcıllığını dəqiqləşdirmək üçün həkim yaxınlarla da danışır, qəbul edilən dərmanları və alkoqol istifadəsini soruşur.
- Nevroloji müayinə – reflekslər, hərəki funksiyalar, nitq və koordinasiyanın yoxlanılması.
- Neyropsixoloji testlər – qısamüddətli və uzunmüddətli yaddaşın, diqqətin və düşüncənin qiymətləndirilməsi; pozuntunun növünü və dərəcəsini müəyyən edir.
- Başın MRT və ya KT müayinəsi – travma, insult, şiş və digər üzvi dəyişikliklərin aşkarlanması üçün.
- Elektroensefaloqrafiya – epileptik aktivliyi aşkar etmək və ya istisna etmək üçün.
- Boyun və baş damarlarının USM-i – damarların daralmasını qiymətləndirmək üçün.
- Laborator analizlər – qanın ümumi və biokimyəvi analizi, qlükoza, B12 vitamini və qalxanabənzər vəzin hormonlarının səviyyəsi, lazım olduqda toksikoloji müayinə; infeksiya şübhəsində onurğa beyni mayesinin (likvorun) müayinəsi.
Differensial diaqnostika demensiya, deliriya, depressiya zamanı yaddaşın zəifləməsi, epileptik tutmalar və yuxu pozuntuları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- gündəlik işlərin, işin və təhsilin öhdəsindən gələ bilməmək, başqalarından asılılıq;
- dərmanların qəbulunu unutmaq və ya təkrar qəbul etmək;
- evdən çıxıb azmaq, məişət travmaları, qazı və suyu bağlamağı unutmaq;
- depressiya, təşviş, sosial təcrid; özünə zərər vermək fikirləri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng etmək və ya təcili yardım almaq lazımdır;
- əsas xəstəlik müalicə olunmadıqda – yaddaşın və digər idraki funksiyaların davamlı pozulması.
Müalicə
Amneziyanın müalicəsi onun səbəbindən asılıdır və kompleks şəkildə aparılır. Müalicə planını nevroloq digər mütəxəssislərlə – psixiatr, psixoterapevt, narkoloq, infeksionist, neyrocərrah – birlikdə müəyyən edir.
- Səbəbin aradan qaldırılması – insultun, infeksiyanın, şişin, travma nəticələrinin müalicəsi; zəhərlənmədə detoksikasiya; yaddaşa mənfi təsir göstərən dərmanların həkim tərəfindən dəyişdirilməsi.
- Çatışmazlıqların korreksiyası – alkoqolla bağlı amneziyada B1 vitamini, çatışmazlıq aşkar edildikdə B12 vitamini inyeksiyaları, qalxanabənzər vəzin funksiyası azaldıqda əvəzedici hormon terapiyası.
- Dərman müalicəsi – əsas xəstəliyə uyğun: Altsheymer xəstəliyində xolinesteraza inhibitorları və digər qruplar, epilepsiyada qıcolma əleyhinə preparatlar, damar xəstəliklərində antiaqreqantlar və təzyiqi nizamlayan preparatlar. Yaddaşı «bərpa edən» universal dərman yoxdur.
- Koqnitiv reabilitasiya – neyropsixoloq və ya erqoterapevtlə yaddaş məşqləri, kompensasiya üsullarının öyrədilməsi (gündəlik, xatırlatmalar, siyahılar).
- Psixoterapiya – dissosiativ amneziyada əsas üsuldur; koqnitiv-davranış terapiyası və digər yanaşmalar travmanı təhlükəsiz şəkildə emal etməyə və xatirələrin bərpasına kömək edir.
Evdə yaxınların dəstəyi vacibdir: sabit gündəlik rejim, tanış əşyalar, fotoşəkillər, təqvim və qeydlərdən istifadə, sakit ünsiyyət. Reklam olunan «yaddaşı yaxşılaşdıran» vasitələri öz başına qəbul etmək, yuxu dərmanları və sakitləşdiricilərdən həkim təyinatı olmadan istifadə etmək olmaz.
Profilaktika
Amneziyanın xüsusi profilaktikası yoxdur, çünki o, çox müxtəlif səbəblərdən yaranır. Lakin yaddaş itkisinə aparan əsas vəziyyətlərin riskini azaltmaq mümkündür:
- baş travmalarından qorunmaq – avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən, velosiped və motosikletdə, həmçinin travma riski olan idman növlərində dəbilqədən istifadə etmək;
- ahıl insanlarda yıxılmaların qarşısını almaq – evdə yaxşı işıqlandırma, sürüşkən xalçaların götürülməsi, lazım olduqda dayaq vasitələri;
- arterial təzyiqi, qanda şəkəri və xolesterini nəzarətdə saxlamaq, siqareti tərgitmək – bu, insult riskini azaldır;
- alkoqoldan sui-istifadə etməmək, narkotik maddələrdən imtina etmək;
- yuxu dərmanları və sakitləşdiricilər kimi preparatları yalnız həkimin təyinatı ilə qəbul etmək;
- fiziki və zehni aktivliyi qorumaq, kifayət qədər yatmaq;
- ağır psixoloji travma və uzunmüddətli stress zamanı vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yaddaş pozuntularında nevroloqa müraciət etmək lazımdır; səbəbdən asılı olaraq psixiatr, psixoterapevt, narkoloq və ya neyrocərrah cəlb olunur. Qəfil yaddaş itkisində dərhal 103-ə zəng edin.
Yadda saxla!
- Qəfil yaranan yaddaş itkisi – xüsusən baş travmasından sonra və ya digər nevroloji əlamətlərlə birlikdə – təcili haldır: dərhal 103-ə zəng edin.
- Amneziya müstəqil xəstəlik deyil, simptomdur; müalicə onun səbəbinin aşkarlanmasından başlayır.
- Aylar ərzində tədricən artan unutqanlığı yaşla bağlı normal hal saymayın – planlı qaydada nevroloqa müraciət edin.
- Yaddaşı «bərpa edən» universal dərman yoxdur; səbəbin müalicəsi, yaddaş məşqləri və yaxınların dəstəyi daha çox kömək edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
- Blefarospazm
Suallar və cavablar
Bəli, mərkəzi sinir sistemini əhatə edən bəzi infeksiyalar, məsələn ensefalit və ya meningit, yaddaşa cavabdeh beyin strukturlarını, xüsusən hippokampı zədələyərək amneziyaya səbəb ola bilər. Yaddaş pozuntusunun dərinliyi və geri dönərliyi infeksiyanın ağırlığından və müalicəyə nə qədər tez başlanmasından asılıdır. Səbəbi dəqiqləşdirmək üçün nevroloq müayinəsi lazımdır.
Bu, amneziyanın səbəbindən və növündən asılıdır: travma və ya psixogen mənşəli yaddaş itkisi çox vaxt zaman keçdikcə qismən və ya tam bərpa olunur, ağır üzvi zədələnmələrdə isə dəyişikliklər daha davamlı ola bilər. Bərpa adətən tədricən gedir, bəzi hadisələr isə yadda qalmaya bilər. Proqnozu nevroloq hər pasiyent üçün fərdi müəyyən edir.
Təcrid olunmuş amneziyada nitq, məntiqi düşüncə və hərəki funksiyalar adətən nisbətən qorunmuş qalır, bu da onu demensiyadan fərqləndirir. Lakin səbəb beynin daha geniş sahələrini əhatə edirsə, əlavə idraki və davranış dəyişiklikləri də müşahidə oluna bilər. Pozuntunun dəqiq həcmini ətraflı nevroloji və neyropsixoloji müayinə müəyyən edir.
Bu, qəfil başlayan, adətən bir neçə saat davam edən və öz-özünə keçən yaddaş pozuntusu epizodudur: insan özünü tanıyır, lakin yeni məlumatları yadda saxlaya bilmir və eyni sualları təkrar verir. Epizodun özü adətən zərərsiz keçir, lakin insult kimi təhlükəli vəziyyətlərə bənzədiyindən hər belə hal təcili müayinə tələb edir.
Bəli. Çox miqdarda içki sərxoşluq dövrünün hadisələrinin unudulmasına səbəb ola bilər, uzunmüddətli sui-istifadə isə B1 vitamini çatışmazlığı ilə birlikdə Korsakov sindromuna – yeni hadisələri yadda saxlaya bilməməklə gedən ağır yaddaş pozuntusuna gətirib çıxarır. Erkən müalicə və alkoqoldan imtina vəziyyətin pisləşməsinin qarşısını almağa kömək edir.
Xeyr. Yorğunluq, stress və yuxusuzluq zamanı adi unutqanlıq hamıda olur və istirahətdən sonra keçir. Amneziyada isə müəyyən dövrün hadisələri yaddaşdan tamamilə silinir və ya yeni məlumatlar yadda qalmır; bu, həkim müayinəsi tələb edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
