Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı beyin damarlarının, xüsusən xırda arteriyaların uzunmüddətli zədələnməsi nəticəsində yaddaşın, diqqətin, yerişin tədricən pozulmasıdır. Əsas səbəblər hipertoniya, diabet və aterosklerozdur, onlara nəzarət xəstəliyin gedişini ləngidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diskirkulyator ensefalopatiya
- beynin xroniki işemiyası
- xroniki serebrovaskulyar xəstəlik
- beynin xırda damarlarının xəstəliyi
Xəstəlik haqqında
Beyin toxuması oksigen və qida maddələri çatışmazlığına çox həssasdır. Uzun illər yüksək təzyiq, diabet və aterosklerozun təsiri ilə beyin damarlarının divarları qalınlaşır, elastikliyini itirir, mənfəzi daralır. Nəticədə beynin dərin hissələrində ağ maddədə xırda zədələnmələr, «səssiz» mikroinfarktlar və mikroqansızmalar toplanır. Bu dəyişikliklər beynin müxtəlif hissələri arasındakı əlaqəni pozur və düşüncə sürətinin, yerişin, əhvalın dəyişməsinə səbəb olur.
Xəstəlik əsasən orta və yaşlı yaşlarda, uzun müddət nəzarətsiz yüksək təzyiqi və ya diabeti olan insanlarda inkişaf edir. O, insult və damar demensiyasının mühüm səbəblərindən biridir, buna görə vaxtında aşkarlanması və risk amillərinə nəzarət çox vacibdir.
Müasir beynəlxalq yanaşmada bu vəziyyət beynin xırda damarlarının xəstəliyi və ya xroniki serebrovaskulyar xəstəlik adlanır. «Diskirkulyator ensefalopatiya» termini isə əsasən keçmiş ənənədə istifadə olunur və bəzən qeyri-spesifik şikayətlərə (yorğunluq, baş ağrısı) əsassız qoyulur. Diaqnoz MRT-də görünən dəyişikliklərə və obyektiv nevroloji əlamətlərə əsaslanmalıdır.
Səbəbləri
Xəstəliyin əsasında beyin damarlarının uzunmüddətli zədələnməsi durur. Ona aşağıdakı amillər səbəb olur:
- arterial hipertenziya – əsas səbəb; daimi yüksək təzyiq xırda arteriyaların divarını qalınlaşdırır və mənfəzini daraldır;
- şəkərli diabet – yüksək qan şəkəri bütün damarları, o cümlədən beyin damarlarını zədələyir;
- baş və boyun damarlarının aterosklerozu – yuxu və onurğa arteriyalarında piləklər qan axınını azalda və ya xırda laxtaların mənbəyi ola bilər;
- lipid mübadiləsinin pozulması, siqaret, artıq çəki, fiziki passivlik – aterosklerozu sürətləndirir;
- ürək xəstəlikləri, xüsusən qulaqcıqların fibrilyasiyası – ürəkdə yaranan laxtalar beyin damarlarını tıxaya bilər;
- keçirilmiş insult və keçici işemik həmlələr – damar zədələnməsinin artıq mövcud olduğunu göstərir;
- xroniki böyrək xəstəliyi, yuxuda tənəffüs dayanmaları (apnoe) – damar riskini əlavə artırır;
- yaş – damar divarlarında yaşla bağlı dəyişikliklər riski yüksəldir.
Bir neçə risk amilinin birgə olması zədələnmənin daha sürətlə irəliləməsinə səbəb olur.
Mərhələlər
Xəstəlik adətən illər ərzində tədricən irəliləyir, lakin risk amillərinə nəzarət bu prosesi ləngidə bilər:
- erkən mərhələ – MRT-də dəyişikliklər var, şikayətlər az və ya yoxdur, bəzən yüngül diqqət və yaddaş zəifliyi, tez yorulma;
- orta mərhələ – yerişin yavaşlaması, tarazlıq pozuntusu, düşüncənin ləngiməsi, əhval dəyişiklikləri, gündəlik işlərdə müəyyən çətinliklər;
- ağır mərhələ – damar demensiyası, yerişin ciddi pozulması, tez-tez yıxılmalar, sidik saxlamamazlığı, başqalarının köməyinə ehtiyac.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tədricən yaranır və çox vaxt yaxınlar tərəfindən daha əvvəl hiss olunur:
- düşüncə sürətinin azalması, diqqətin cəmlənməsində çətinlik;
- planlaşdırma və bir işdən digərinə keçmədə çətinlik;
- yaddaşın zəifləməsi – adətən Alsheymer xəstəliyindən fərqli olaraq yönləndirici suallarla məlumatı xatırlamaq asanlaşır;
- yerişin dəyişməsi: kiçik addımlar, ayaqların yerdən çətin qalxması, qeyri-sabitlik, yıxılmalar;
- emosional dəyişkənlik, apatiya, depressiya, səbəbsiz göz yaşları və ya gülmə;
- sidik ifrazına təcili istəklər, sonrakı mərhələdə saxlamamazlıq;
- udmanın və nitqin pozulması – ağır hallarda.
Baş ağrısı, qulaqda küy, yorğunluq kimi şikayətlər tək başına bu diaqnozun əsası deyil və başqa səbəblərlə bağlı ola bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qəfil üzün asimmetriyası, qolda və ya ayaqda zəiflik və ya keyimə, nitqin pozulması, bir gözdə görmənin itməsi, kəskin başgicəllənmə ilə tarazlığın pozulması və ya qəfil çox güclü baş ağrısı yaranıbsa. Bu, insult və ya keçici işemik həmlə əlamətləridir – əlamətlər keçib getsə belə, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Nevroloq şikayətləri, xəstəliklərin və qəbul edilən dərmanların siyahısını öyrənir, arterial təzyiqi ölçür, nevroloji müayinə aparır. Diaqnozu təsdiqləmək və risk amillərini aşkar etmək üçün aşağıdakı müayinələr təyin edilir:
- koqnitiv testlər – yaddaşın, diqqətin, düşüncə sürətinin qiymətləndirilməsi;
- baş beynin MRT-si – ağ maddənin dəyişikliklərini, lakunar infarktları, mikroqansızmaları göstərir; diaqnozun əsas instrumental təsdiqidir;
- baş və boyun damarlarının dupleks skanlanması – arteriyaların daralmasını və aterosklerotik piləkləri aşkar edir; lazım olduqda MRT- və ya KT-angioqrafiya aparılır;
- arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi – gizli və ya gecə hipertenziyasını aşkar edir;
- EKQ, lazım olduqda Holter monitorinqi və exokardioqrafiya – ritm pozuntularını və ürəkdə laxta mənbəyini axtarmaq üçün;
- qan analizləri – qlükoza, qlikləşmiş hemoqlobin, lipid spektri, böyrək funksiyası, lazım olduqda B12 vitamini və qalxanabənzər vəzin hormonları.
Differensial diaqnostika Alsheymer xəstəliyi, normal təzyiqli hidrosefaliya, depressiya, Parkinson xəstəliyi və digər neyrodegenerativ xəstəliklərlə aparılır.
Xidmətlər
- Baş beynin MRT-si
- Baş beyin damarlarının MRT angioqrafiyası
- Braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması
- Baş və boyun damarlarının USDQ-si
- Transkranial dupleks skanlama (TKDS)
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi (ATSM)
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Holter monitorinqi
- Ümumi xolesterin
- Aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər
- Qlikləşmiş hemoqlobin (Glycated Hemoglobin, HbA1C)
- Neyro check-up 45+
- Beyin check-up
Ağırlaşmalar
Risk amillərinə nəzarət olunmadıqda beyin damarlarının zədələnməsi irəliləyir və aşağıdakı ağırlaşmalar yaranır:
- işemik və ya hemorragik insult;
- damar demensiyası;
- yeriş pozuntusu, yıxılmalar və sınıqlar;
- depressiya və apatiya;
- sidik saxlamamazlığı;
- müstəqilliyin itirilməsi və daimi qulluğa ehtiyac.
Müalicə
Müalicənin əsas məqsədi damar zədələnməsinin irəliləməsini ləngitmək, insultun qarşısını almaq və mövcud əlamətləri yüngülləşdirməkdir. Müalicə uzunmüddətli, çox vaxt ömürlükdür və həkimlə birlikdə planlaşdırılır.
- arterial təzyiqin hədəf səviyyədə saxlanması – ən vacib tədbir; antihipertenziv dərmanlar həkim tərəfindən seçilir və təzyiq normallaşsa belə özbaşına dayandırılmamalıdır;
- diabetin kompensasiyası – qan şəkərinin endokrinoloqla birlikdə nəzarəti;
- lipid səviyyəsinin korreksiyası – göstəriş olduqda həkimin təyin etdiyi statinlər;
- antiaqreqantlar – keçirilmiş işemik insult, keçici işemik həmlə və ya digər göstəriş olduqda; risk və faydanı həkim qiymətləndirir, çünki onlar qanaxma riskini artırır;
- antikoaqulyant müalicə – qulaqcıqların fibrilyasiyasında, kardioloqun qərarı ilə;
- boyun arteriyalarının ciddi daralmasında bəzi hallarda cərrahi və ya endovaskulyar müdaxilə (endarterektomiya, stentləmə) müzakirə olunur;
- depressiyanın, yuxu pozuntularının, yuxuda tənəffüs dayanmalarının müalicəsi.
Pasiyentin özünün edə biləcəkləri: evdə təzyiqi müntəzəm ölçüb qeyd etmək, duzu azaltmaq, siqaretdən imtina etmək, gündəlik gəzinti, tərəvəz, meyvə, balıq və tam taxıllarla zəngin qidalanma, çəkiyə nəzarət.
«Damar genişləndirici», «beyni qidalandıran» və nootrop preparatların bu xəstəliyin gedişinə təsiri etibarlı klinik müayinələrdə təsdiqlənməyib. Onlara ümid edib təzyiq və şəkərin müalicəsini təxirə salmaq olmaz. Dərmanları yalnız həkim təyin etməlidir.
Reabilitasiya
Müntəzəm gəzinti və tarazlıq məşqləri, koqnitiv fəallıq (oxumaq, söz oyunları, yeni bacarıqlar), sosial əlaqələr və evdə yıxılmaların qarşısının alınması müstəqilliyi qorumağa kömək edir. Yeriş pozuntusunda müalicəvi fiziki tərbiyə (MFT) üzrə həkim və ya fizioterapevtlə məşğələlər faydalıdır. Evdə sürüşkən xalçaları götürmək, vanna otağına tutacaqlar quraşdırmaq, gecə işığı saxlamaq tövsiyə olunur.
Profilaktika
- orta yaşdan başlayaraq təzyiqi, qan şəkərini və xolesterini müntəzəm yoxlamaq;
- hipertoniya və diabetin müalicəsini özbaşına dayandırmamaq;
- siqaretdən imtina, duzun və alkoqolun azaldılması;
- həftənin çox günündə orta intensivlikli fiziki aktivlik – sürətli yeriş, üzgüçülük, velosiped;
- normal çəkinin saxlanması, sağlam qidalanma;
- xoruldama və yuxuda tənəffüs dayanmalarında həkimə müraciət;
- ürək ritminin pozuntularını vaxtında aşkar edib müalicə etmək.
Yadda saxla!
Beyin damarlarının qorunması üçün ən effektiv «dərman» təzyiqə nəzarətdir.
- Üzün asimmetriyası, qolda və ya ayaqda qəfil zəiflik, nitqin pozulması insult əlamətidir – dərhal 103-ə zəng edin.
- Təzyiq və şəkər dərmanlarını özbaşına dayandırmayın, hətta özünüzü yaxşı hiss etsəniz belə.
- Yalnız «damarları təmizləyən» damcılar və kurslarla kifayətlənməyin – onların effekti sübut olunmayıb.
- Gündəlik hərəkət və zehni fəallıq beynin ehtiyat imkanlarını qoruyur.
Faydalı Məqalələr
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Damar krizləri
Damar krizləri (angiodistonik krizlər) - damar tonusunun pozğunluqları, yəni arteriyaların hipertoniyası və ya hipotoniyası, venaların hipotoniyası, toxuma arteriovenoz…
İstiqamət: Nevrologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Suallar və cavablar
Ağ maddədə xırda dəyişikliklər yaşla tez-tez rast gəlinir və çox vaxt damar risk amilləri ilə bağlıdır. Onların klinik əhəmiyyətini nevroloq qiymətləndirir, bəzən oxşar ocaqlar başqa səbəblərlə də bağlı olur. Əsas məsələ risk amillərinə – xüsusən təzyiqə – ciddi nəzarətdir.
Müntəzəm «profilaktik» damcı kurslarının effektivliyi sübut olunmayıb. Xəstəliyin gedişinə təsir edən əsas tədbirlər təzyiq, şəkər və xolesterinin nəzarəti, siqaretdən imtina və fiziki aktivlikdir.
Bu şikayətlər tək başına beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığını göstərmir. Başgicəllənmə daxili qulağın xəstəlikləri, təzyiqin dəyişməsi, anemiya, dərmanların yan təsiri ilə, qulaqda küy isə çox vaxt eşitmənin azalması ilə bağlı olur. Səbəbi həkim müayinə ilə müəyyən edir.
Artıq yaranmış damar dəyişiklikləri tam geri dönmür. Lakin təzyiqə, şəkərə və xolesterinə ardıcıl nəzarət, fiziki və zehni fəallıq xəstəliyin irəliləməsini əhəmiyyətli dərəcədə ləngidə və insult riskini azalda bilər.
Hədəf təzyiq yaşdan, yanaşı xəstəliklərdən və dərmanlara dözümlülükdən asılı olaraq fərdi müəyyən edilir. Bunu həkiminizlə dəqiqləşdirin və evdə təzyiqi müntəzəm ölçüb nəticələri qeyd edin. Təzyiqin çox kəskin salınması da yaşlılarda başgicəllənmə və yıxılmalara səbəb ola bilər.
Müşahidənin tezliyini nevroloq fərdi müəyyən edir: adətən müalicə seçilənə və təzyiq sabitləşənə qədər daha tez-tez, sonra isə planlı qaydada. Təzyiq, qan şəkəri və xolesterin vaxtaşırı yoxlanılmalıdır. Yaddaş, yeriş və ya əhval pisləşərsə, planlı vaxtı gözləmədən həkimə müraciət edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
