Rotator manjetin cırılması çiyin oynağını əhatə edən və onu sabitləşdirən vətərlərin qismən və ya tam zədələnməsidir. Travma və ya yaşla bağlı degenerasiya nəticəsində yaranır. Çiyində ağrı, xüsusən gecə, və qolu qaldırmaqda zəiflik ilə özünü göstərir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Çiyin vətərlərinin cırılması
- rotator manjetin zədələnməsi
- çiyin fırladıcı manjetinin cırılması
- supraspinatus vətərinin cırılması
Xəstəlik haqqında
Rotator manjet (çiyin fırladıcı manjeti) dörd əzələnin – tinüstü (supraspinatus), tinaltı (infraspinatus), kiçik girdə (teres minor) və kürəkaltı (subscapularis) əzələlərin vətərlərindən ibarətdir. Bu vətərlər bazu sümüyünün başını manjet kimi əhatə edir, onu çiyin oynağının yuvasında saxlayır, qolu qaldırmağa və fırlatmağa imkan verir. Ən çox tinüstü əzələnin vətəri zədələnir.
Yaşla vətərlərin qan təchizatı azalır, onlar nazikləşir və zəifləyir, ona görə cırıqlar 40 yaşdan sonra tez-tez rast gəlinir. Bir çox yaşlı insanda cırıq heç bir əlamət vermir və təsadüfən aşkarlanır, digərlərində isə ağrı və zəiflik yaradır, yuxunu və gündəlik işləri pozur. Gənc insanlarda cırıq adətən güclü travma nəticəsində yaranır və belə kəskin cırıqlarda erkən cərrahi bərpa daha yaxşı nəticə verir. Çiyin ağrısının çoxlu səbəbi olduğundan, dəqiq diaqnoz düzgün müalicə taktikasının seçilməsi üçün həlledicidir.
Səbəbləri
Cırıqlar iki əsas yolla yaranır: vətərin illər ərzində tədricən köhnəlməsi və ya qəfil travma. Çox vaxt bu mexanizmlər birləşir – degenerativ dəyişikliklərə uğramış vətər kiçik travmadan da cırıla bilər. Risk amilləri:
- yaşla bağlı vətər degenerasiyası – ən çox rast gəlinən səbəb; vətər lifləri incəlir, qan təchizatı azalır;
- travma – uzanmış qolun üzərinə yıxılma, çiyin çıxığı (xüsusən yaşlı insanlarda), ağır əşyanı qəfil qaldırma və ya dartma;
- başdan yuxarı təkrarlanan hərəkətlər – boyaqçılar, suvaqçılar, inşaatçılar, üzgüçülər, tennisçilər, voleybolçular risk qrupuna daxildir;
- subakromial sıxılma (impinjment) – vətərin akromion altında təkrar sıxılması və sürtülməsi; akromionun forma xüsusiyyətləri və sümük çıxıntıları bunu artırır;
- siqaret çəkmə – vətərin qan təchizatını pisləşdirir və bitişməni ləngidir;
- şəkərli diabet, yüksək xolesterin, qan dövranının pozulması – vətər toxumasının qidalanmasını və bərpasını zəiflədir;
- tez-tez təkrarlanan qlükokortikoid inyeksiyaları – vətər toxumasını zəiflədə bilər;
- irsi meyl – bəzi ailələrdə vətər zədələnmələri daha tez-tez rast gəlinir.
Təsnifat
- qismən cırıq – vətərin qalınlığının yalnız bir hissəsi zədələnir; oynaq tərəfdən, selikli kisə (bursa) tərəfdən və ya vətərin daxilində ola bilər;
- tam (bütöv qalınlıqlı) cırıq – vətərdə dəlik yaranır və ya vətər sümükdən qopur; ölçüsünə görə kiçik, orta, böyük və massiv (bir neçə vətərin zədələnməsi) olur;
- yaranma mexanizminə görə – kəskin travmatik və xroniki degenerativ cırıqlar; xroniki cırığın travmadan sonra kəskin genişlənməsi də mümkündür.
Cırığın ölçüsü, vətərin geri çəkilmə dərəcəsi və əzələnin vəziyyəti müalicə üsulunun seçiminə birbaşa təsir edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər cırığın növündən və ölçüsündən asılıdır. Degenerativ cırıqlarda ağrı adətən tədricən yaranır, travmatik cırıqlarda isə qəfil başlayır.
- çiyində küt, dərin ağrı, çox vaxt bazunun xarici səthinə yayılır;
- gecə ağrısı, zədələnmiş tərəfə uzanmaqda çətinlik, ağrıdan oyanma;
- qolu yana və yuxarı qaldırarkən, xüsusən müəyyən bucaqda ağrı;
- qolu qaldırmaqda və fırlatmaqda zəiflik, qolu yuxarıda saxlaya bilməmə;
- başdan yuxarı işlərdə, saç daramaqda, geyinməkdə, əli arxaya aparmaqda çətinlik;
- hərəkət zamanı xırçıltı və ya şaqqıltı hissi;
- kəskin travmada – qəfil güclü ağrı, bəzən «nəyinsə qopması» hissi və qolu qaldıra bilməmə;
- uzunmüddətli cırıqda – kürək sümüyü nahiyəsində əzələlərin incəlməsi (atrofiya).
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər travmadan sonra qolu ümumiyyətlə qaldıra bilmirsinizsə, çiyin formasını dəyişibsə (çıxıq ehtimalı), qolda keyimə, soyuqluq və ya rəng dəyişikliyi varsa, çiyin qızarıb istiləşibsə və hərarət yüksəlibsə. Sol çiyində ağrı təngnəfəslik, döş qəfəsində sıxılma və ya soyuq tərlə müşayiət olunursa, bu ürək problemi ola bilər – dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu ortoped-travmatoloq qoyur. Həkim ağrının necə başladığını, travmanın olub-olmadığını, peşə və idman yüklərini, əvvəlki müalicəni və inyeksiyaları soruşur. Ağrının gecə güclənməsi və qolun zəifliyi manjet zədələnməsinə xas əlamətlərdir. Baxış zamanı aktiv və passiv hərəkət amplitudası müqayisə edilir, hər bir vətərin funksiyasını yoxlayan xüsusi güc testləri aparılır. İnstrumental müayinələr:
- çiyin oynağının USM-i – cırığı aşkarlamağa və ölçüsünü müəyyən etməyə imkan verən əlçatan üsul; vətərləri hərəkət zamanı qiymətləndirməyə imkan verir;
- çiyin oynağının MRT-si – cırığın ölçüsünü, vətərin geri çəkilməsini, əzələ atrofiyasını və piy infiltrasiyasını göstərir; əməliyyatın planlaşdırılması üçün əsas müayinədir;
- rentgenoqrafiya – akromionun forması, artroz, kalsinatlar, massiv cırıqda bazu sümüyü başının yuxarı yerdəyişməsi;
- göstərişə görə – MR-artroqrafiya, KT, boyun onurğasının müayinəsi.
Differensial diaqnostika adheziv kapsulit («donmuş çiyin»), kalsifikasiyaedici tendinit, çiyin artrozu, boyun onurğasından yayılan ağrı və ikibaşlı əzələ vətərinin zədələnməsi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- cırığın tədricən böyüməsi və bərpa imkanının azalması;
- əzələ atrofiyası və geri dönməz piy infiltrasiyası – vaxt keçdikcə vətərin tikilməsi mümkünsüz ola bilər;
- çiyin oynağının artropatiyası (manjet cırığı artropatiyası);
- adheziv kapsulit – «donmuş çiyin», hərəkətlərin ciddi məhdudlaşması;
- xroniki ağrı, yuxu pozuntusu və qolun funksiyasının itirilməsi;
- əməliyyatdan sonra – vətərin təkrar cırılması, oynağın tutulması, infeksiya;
- ağrıdan qorunaraq qolu az işlətmək nəticəsində boyun və kürək əzələlərində əlavə ağrılar.
Müalicə
Müalicə üsulu cırığın növündən və ölçüsündən, pasiyentin yaşından, fiziki aktivliyindən və şikayətlərin ağırlığından asılıdır.
Konservativ müalicə. Yaşlı insanlarda degenerativ cırıqların əksəriyyəti konservativ müalicəyə yaxşı cavab verir:
- yükün və ağrı yaradan hərəkətlərin müvəqqəti məhdudlaşdırılması; tam hərəkətsizlik isə oynağın tutulmasına səbəb ola bildiyindən tövsiyə olunmur;
- fizioterapiya və müalicəvi gimnastika – hərəkətliliyin bərpası, salamat manjet əzələlərinin və kürək əzələlərinin gücləndirilməsi; əsas müalicə üsuludur;
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar və digər ağrıkəsicilər – qısa kurslarla, həkimin tövsiyəsi ilə;
- soyuq kompreslər – ağrını və şişkinliyi yüngülləşdirmək üçün;
- subakromial qlükokortikoid inyeksiyası – seçilmiş hallarda, məhdud sayda.
Cərrahi müalicə. Artroskopik (kiçik kəsiklərlə aparılan) vətər bərpası kəskin travmatik cırıqlarda, gənc və aktiv pasiyentlərdə, eləcə də konservativ müalicə bir neçə ay ərzində effekt vermədikdə tövsiyə olunur. Bərpa mümkün olmayan massiv cırıqlarda vətər köçürülməsi, digər rekonstruktiv üsullar və ya çiyin endoprotezləşdirməsi tətbiq oluna bilər.
Reabilitasiya. Əməliyyatdan sonra bir neçə həftə ortez taxılır, sonra mərhələli məşq proqramı başlanır: əvvəlcə passiv, sonra aktiv hərəkətlər, daha sonra güc məşqləri. Tam bərpa bir neçə ay çəkir, ağır yüklərə və idmana qayıdış həkimin icazəsi ilə olur. Özbaşına ağrıkəsici iynələr vurdurmaq, ağrıya baxmayaraq ağır iş görmək və məşqləri yarımçıq dayandırmaq olmaz.
Profilaktika
- çiyin və kürək əzələlərini müntəzəm gücləndirmək, çiyin üçün dartınma məşqləri etmək;
- başdan yuxarı işlərdə fasilələr vermək, düzgün texnika və uyğun alətlərdən istifadə etmək;
- ağır əşyaları bədənə yaxın tutaraq qaldırmaq, qəfil dartma hərəkətlərindən çəkinmək;
- idmandan əvvəl isinmək, yükü tədricən artırmaq;
- düzgün duruşa riayət etmək – əyilmiş kürək çiyində sıxılmanı artırır;
- siqaretdən imtina etmək, şəkərli diabetə nəzarət etmək;
- yaşlı insanlarda yıxılmaların qarşısını almaq – evdə sürüşkən səthləri aradan qaldırmaq, yaxşı işıqlandırma.
Hansı həkimə müraciət etməli
Çiyin ağrısı və qolun zəifliyi zamanı ortoped-travmatoloqa müraciət etmək lazımdır. Müalicədə reabilitoloq və fizioterapevt də iştirak edir.
Yadda saxla!
- Çiyin ağrısı ilə qolun qaldırılmasında zəiflik birlikdə varsa, rotator manjetin zədələnməsi istisna edilməlidir.
- Travmadan sonra qolu qaldıra bilmirsinizsə, ortopedə gecikmədən müraciət edin – kəskin cırıqların bərpası vaxtında daha uğurlu olur.
- Hormonlu (qlükokortikoid) iynələri tez-tez təkrarlamaq vətərə zərər verə bilər.
- Fizioterapiya proqramına ciddi riayət edin – əksər hallarda nəticə buna bağlıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Tam cırıq adətən özbaşına bitişmir, lakin bir çox insanda əzələlərin gücləndirilməsi ilə ağrı azalır və funksiya yaxşılaşır. Cırığın ölçüsü və şikayətlər dövri olaraq həkim tərəfindən izlənir.
Kəskin travmatik cırıqlarda, gənc və fiziki aktiv insanlarda, konservativ müalicəyə baxmayaraq ağrı və zəiflik davam etdikdə əməliyyat tövsiyə olunur. Qərar cırığın ölçüsü, əzələnin vəziyyəti və pasiyentin ehtiyacları nəzərə alınaraq verilir.
Gündəlik fəaliyyətə qayıdış adətən bir neçə həftə-ay çəkir, tam güc və ağır yüklər isə bir neçə aydan sonra bərpa olunur. Müddət cırığın ölçüsündən və reabilitasiya proqramına riayətdən asılıdır.
Təcrübəli mütəxəssisin apardığı USM çox vaxt cırığı aşkarlamaq üçün kifayət edir. MRT əsasən əməliyyat planlaşdırıldıqda, əzələnin vəziyyətini qiymətləndirmək və ya diaqnoz aydın olmadıqda təyin edilir.
Ağrının azalması vətərin bərpa olunduğunu bildirmir. Məşqləri həkimin və fizioterapevtin tövsiyə etdiyi müddət ərzində davam etdirmək lazımdır, əks halda zəiflik və ağrı qayıda bilər.
Kəskin travmadan sonrakı ilk günlərdə soyuq kompres daha uyğundur, çünki şişkinliyi azaldır. Xroniki ağrıda bəzi insanlara istilik rahatlıq verir, lakin hər hansı ev üsulu həkim müayinəsini əvəz etmir.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə qasıq ağrısı: çanaq qurşağı ağrısını necə idarə etməli?
Hamiləlikdə yerimək, pilləkən çıxmaq və yataqda çevrilmək zamanı qasıq və çanaq nahiyəsində ağrı ola bilər. Bu, çanaq qurşağı…
İstiqamət: Ginekologiya / Fizioterapiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
