Dəmrov

Lişayın hər növünün simptomları həkimə düzgün diaqnoz qoymağa imkan verən özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir.

Patogen Microsporum və Trichophyton göbələkləri saç gövdələrinə, hamar dəri səthinə tropizm nümayiş etdirir və nadir hallarda dırnaqları zədələyir. Patoloji sahələr bədənin həm açıq, həm də örtülü hissəsində yerləşə bilər.

İnkubasiya dövrü (yoluxma anından ilk simptomların meydana çıxmasına qədər olan müddət) orta hesabla 1 həftə təşkil edir. Dəri örtüyündə aydın sərhədli, səthindən bir qədər yüksələn qırmızı ləkələr meydana çıxır. Ləkələr dairəvi və ya oval formada olur, boz çalarlı qişacıqlarla örtülür. Tədricən ləkəli səpgilər böyüyür, periferiyada isə xırda qabarcıqlar və qişalarla örtülmüş qabarıq val əmələ gəlir.

Başın tüklü hissəsində zədələnmə zonaları ənsə, təpə və gicgah nahiyələridir. Bu sahələrdə saçlar qırılır, buna görə də lişay «saçqıran» adlanır. Subyektiv təzahürlərdən insanı orta dərəcəli qaşınma narahat edə bilər.

Kəpəkvari lişayda səpgilər ən çox kürək, qarın, döş dərisində, həmçinin əllərdə yerləşir. Bəzi hallarda cinsiyyət üzvü və başın tüklü hissəsi də zədələnmə zonasına düşə bilər, bu zaman saçlar toxunulmamış qalır. Rəngli lişay heç vaxt ovuc və ayaq altı səthini, habelə selikli qişaları zədələmir.

Patologiyanın ilk əlaməti xırda, iltihabsız ləkələrdir. Onların aydın sərhədləri yoxdur. Ləkələrin rəngi ilkin mərhələdə çəhrayı olur, sonra bir qədər saralmış çalar alır. Gec mərhələlərdə bu elementlər qəhvəyi rəngə çevrilir. Kəpəkvari lişay üçün görünüşcə kəpəyi xatırladan xırda lövhəciklərlə soyulma xarakterikdir (adı da buradan gəlir). Qaşınma ümumiyyətlə olmaya da bilər və ya zəif ifadə oluna bilər. Əgər səpgi zamanı dəri ultrabənövşəyi şüaların təsirinə məruz qalıbsa, bu, davamlı depiqmentasiyaya səbəb ola bilər.

Kəpəkvari lişayın atipik forması ağ lişaydır. Tipik formadan fərqli olaraq bu variantda soyulma olmur, xəstəlik yalnız demelanizasiya (tam aydın olmayan konturlu ağ, dairəvi ocaqlar) ilə təzahür edir.

Kəpəkvari lişay tez-tez «günəş» göbələyi adlanır, çünki o, isti fəsildə kurortlarda geniş yayılır.

Bu, dəri və selikli qişaların iltihabi mənşəli sadə xroniki patologiyasıdır, dırnaq lövhələri və saçlar isə daha az zədələnir. Ən tipik təzahürlər mərkəzi çökək zonaya malik yastı papulalardır (irinsiz sızanaqlar). Bir elementin diametri təxminən 2-5 mm-dir. Səpgilər yüngül bənövşəyi çalarlı çəhrayı-qırmızı rənglə xarakterizə olunur. Belə papulalar parlaqdır və zahirən mumu xatırladır. Dəri elementlərinin səthində qişacıqlar azdır, onları çıxarmağa çalışdıqda çətinliklərlə üzləşmək lazım gəlir. Ləkələrin diqqətlə müayinəsi zamanı onların səthində torvari naxışlı iri düyünçələr müəyyən edilir.

Qırmızı yastı lişayın klassik əlaməti halqavari, girlyandvari və saplavari strukturların əmələ gəlməsidir. Bu, elementlərin spesifik qruplaşması nəticəsində baş verir.

Qırmızı yastı lişayda səpgilər yalnız dəridə deyil, selikli qişalarda da ola bilər. Ən həssas olanı ağız boşluğunun selikli qişasıdır. Qida borusunun mukoz təbəqəsi və perineal nahiyə də zədələnə bilər.

Jiber lişayı üçün bir böyük ləkənin (bəhrənin) mövcudluğu və sonradan dermatom xətləri boyunca «törəmə» elementlərinin yayılması xarakterikdir. Zədələnmələr birtərəflidir və dəri səviyyəsindən yuxarı qalxan çoxsaylı çəhrayı papulaların (sızanaqların) mövcudluğundan ibarətdir. Səpgilər forma etibarilə oval və ya qırmızı-çəhrayı rəngli sikkəni xatırladır, gövdədə, qollarda və ayaqlarda (bədənə daha yaxın yerləşən nahiyələrdə – bud, çiyin), boyunda yerləşir.

Xəstəlik bəzən cüzi qaşınma ilə müşayiət oluna bilər. Lakin əksər hallarda subyektiv təzahürlər olmur.

Çəhrayı lişay əsasən yeniyetmə və gənc yaşlı insanları zədələyir, uşaqlarda və yaşlı xəstələrdə bu xəstəliyə demək olar ki, rast gəlinmir. Mövsümi pik dövrləri yaz və payız aylarıdır.

Çəhrayı lişayın bir neçə növü ola bilər:

• Vidal halqavari lişayı – onu qasıq və qoltuqaltı nahiyələrdə atipik (invers) yerləşmə, halqa tipli dairəvi ləkələr fərqləndirir;
• Darye lişayı – ovuc ölçüsünə çata bilən böyük çəhrayı bəhrələr;
• asbestvari lişay – başın tüklü hissəsini, üzü zədələyən çox nadir forma, parlaq boz rəngli bəhrələr;
• hipopiqment forma – tünd (qara rəngə yaxın) dəri fototipinə malik insanlarda rast gəlinir;
• follikulyar forma – dəri elementləri follikulları xatırladır, müstəqil ola bilər və ya klassik bəhrələrlə birləşə bilər;
• hemorragik forma – bəhrələrdə nöqtəvari qansızmalar meydana çıxır;
• vezikulyar forma – herpetik infeksiyadakı səpgiləri xatırladan, ifadəli qaşınma ilə müşayiət olunan qabarcıqlar meydana çıxır.

Bu törədicinin səbəb olduğu ilkin infeksiya su çiçəyinin inkişafına gətirib çıxarır. Eyni virusla təkrar yoluxma isə, immunosupressiya fonunda müşahidə olunmaqla, qurşaqvari lişayın inkişafı ilə müşayiət olunur.

Hələ görünən dəri təzahürlərinin olmadığı xəstəliyin ilkin dövrü dermatom (bir konkret hissiyyat neyronu tərəfindən innervasiya olunan dəri sahəsi) nahiyəsində ağrılı hisslər və sancma, «qarışqa gəzməsi» hissi ilə xarakterizə olunur. Ağrılar daimi və ya dövri olaraq mövcuddur, yüngül toxunma zamanı yaranan son dərəcə narahatedici hisslərlə müşayiət oluna bilər. Qurşaqvari lişayda səpgilər bir tərəfdə yerləşir və dermatom zonası ilə məhdudlaşır. Bəzən xəstəlik dodaqlarda herpeslə birləşə bilər.

Qurşaqvari lişayda dəri elementlərinin dinamikası adətən aşağıdakı kimidir:

• qısa eritematoz mərhələ – gələcək səpgi yerində qısamüddətli qızarma (tez-tez bu mərhələ olmur);
• papulaların meydana çıxması;
• papulaların 1-2 gün ərzində vezikulalara çevrilməsi;
• vezikulaların 3-4 gün ərzində meydana çıxması;
• vezikulaların yerində eroziyalaşmış zonaların və qişa ilə örtülmüş zonaların əmələ gəlməsi.

Qişalar 2-3 həftədən sonra tamamilə düşür. Lakin dəri örtüyünün estetikasını pozan artmış və ya azalmış piqmentasiya ocaqları qala bilər.