Xoralar — müxtəlif səbəblərin təsiri altında dəridə əmələ gələn yaralardır. Bu səhifədə bədəndə xoraların səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Dermatoloq Endokrinoloq Fleboloq İnfeksionist Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Xoralar — müxtəlif səbəblərin təsiri altında dəridə əmələ gələn yaralardır. Onlar dərin və ya səthi ola bilər, müxtəlif ölçüdə olur, ağrı hissi və iltihabla müşayiət oluna bilər. Sağalma adi yaralara nisbətən xeyli yavaş gedir, ona görə də dəqiq səbəbi müəyyən etmək və müvafiq müalicə almaq üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.
Növləri
Etioloji əlamətinə görə dəri xoraları bunlar ola bilər:
- Venoz;
- Işemik;
- Diabetik;
- Limfatik;
- Neyrotrofik;
- Çapıq-trofik;
- Infeksion;
- Qanqrenoz;
- Durğun (stazlı);
- Irinli;
- Şüa mənşəli;
- Posttravmatik;
- Spesifik.
Xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəri xoraları kiçik, orta, böyük və ya nəhəng ola bilər, zədələnmənin dərinliyinə görə isə səthi, piy toxumasına və ya əzələ qatına çatan növlərə bölünür. Demək olar ki, bütün xora növlərinə xas olan ifrazat seroz, qanlı, irinli və ya qarışıq xarakterli olur.
Bundan başqa, xoralar Vaqner sisteminə görə də təsnif edilir:
- Xoraönü vəziyyət;
- Səthi dəyişiklik;
- Dəri altı toxumanın zədələnməsi;
- Abses;
- Qismən qanqrena;
- Müəyyən nahiyənin qanqrenası.
Səbəbləri
Bədəndə xoralar adətən qan dövranının pozulması fonunda yavaş sağalan yerli iltihabi prosesin nəticəsidir. Yerli immun müdafiə zəiflədikcə infeksiya qoşulur, bu da toxumaların bərpasını çətinləşdirir.
Dəri xorasının tez-tez rast gəlinən səbəbi insanın uzun müddət hərəkətsiz vəziyyətdə — çarpayıda və ya əlil arabasında — qalması zamanı toxumalara mexaniki təzyiq göstərilməsidir. Bu cür zədələr döşənmə (basqı yarası) adlanır. Digər hallarda səbəbkar müxtəlif mənşəli infeksiyalar və damar xəstəlikləri olur. Meylli amillərə şəkərli diabet, siqaret çəkmə, hərəkətsiz həyat tərzi, ateroskleroz, piylənmə, həmçinin bəzi xroniki dəri xəstəlikləri daxildir.
Trofik xora
Trofik xora — toxumaların qidalanmasının pozulması və qan təchizatının zəifləməsi nəticəsində yaranan xroniki xəstəlikdir. İnkişaf mexanizmi şəkərli diabet, ateroskleroz və varikoz fonunda zədələnmiş nahiyələrdə mikrosirkulyasiyanın pozulması ilə bağlıdır.
Trofik xoranın əlamətlərinə yara ətrafında şişkinlik və qızarma, həmçinin dərinin göyərməsi aiddir. Tez-tez irin və ya seroz maye ifrazatı müşahidə olunur. İnfeksiya qoşulduqda yara iltihablaşır və ağrılı olur.
Diaqnostika zamanı həkim zədələnmiş nahiyəni müayinə edir, damarların USM-ni və ya dəri biopsiyasını təyin edə bilər. Xəstəliyin səbəbini aradan qaldırmaq üçün varikoz venaların çıxarılması əməliyyatı, yaranın təmizlənməsi prosedurları və sağalmanı sürətləndirmək üçün sarğı qoyulması tələb olunur.
Su çiçəyi
Su çiçəyi Varicella zoster virusunun səbəb olduğu yoluxucu xəstəlikdir. İnfeksiya yoluxmuş insanla təmasda tənəffüs yollarının selikli qişası vasitəsilə orqanizmə daxil olur. İnkubasiya dövründən (10-21 gün) sonra virus aktivləşir və bütün orqanizmə yayılır.
Su çiçəyinin əlamətləri bədən istiliyinin yüksəlməsi, zəiflik və baş ağrısı ilə başlayır. Bir neçə gündən sonra dəridə mayeylə dolu, qaşınan kiçik qabarcıqlar əmələ gəlir. Onlar partladıqdan sonra qabıqla örtülür; qaşınarkən bu qabıqlar üzdə, bədəndə və başın tüklü hissəsində xoralara çevrilə bilər.
Diaqnostika üçün adətən xəstənin müayinəsi və tibbi sənədlərinin öyrənilməsi kifayət edir. Şübhə olduqda fərqləndirmə üçün həkim əlavə laborator müayinələr təyin edir. Müalicə əlamətlərin aradan qaldırılmasına və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına yönəlib. Xəstəyə antivirus, hərarətaşağısalıcı və ağrıkəsici dərmanlar, həmçinin yerli antiseptiklər təyin olunur. Qabarcıqlar tam qurumayana qədər dərinin su ilə təmasından qaçınmaq lazımdır.
Kəmər dəmrovu (herpes zoster)
Kəmər dəmrovu su çiçəyi ilə eyni virusun — Varicella zoster-in — səbəb olduğu infeksiyadır. İlkin yoluxma adətən uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə baş verir, lakin keçirilmiş su çiçəyindən sonra formalaşan spesifik immunitet sayəsində virus sinir hüceyrələrində passiv formada qalır. İnfeksiyanın yenidən aktivləşməsinə stress, ümumi somatik xəstəliklər və immunçatışmazlığı səbəb ola bilər.
Kəmər dəmrovunun əlamətləri bir sinir boyunca göynəmə və keyimə hissi ilə başlayır. Sonra dəridə qabarcıqlar əmələ gəlir, onlar bir neçə gündən sonra ağrılı xoralara çevrilir.
Diaqnostika adətən xarici müayinəyə əsaslanır, lakin bəzən laborator testlər — qabarcıqların tərkibinin araşdırılması və ya virusa qarşı antitellərin qan analizi — tələb olunur. Müalicədə törədicinin fəallığını basan antivirus preparatlar, həmçinin simptomatik vasitələr istifadə edilir.
Şəkərli diabet
Şəkərli diabet qanda qlükoza səviyyəsinin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan xroniki vəziyyətdir. Xəstəliyin səbəbi insulinin çatışmazlığı və ya tam yoxluğudur; bu zaman şəkər orqanizmdə toplanır. Xəstəliyin ikinci tipi toxumaların hormona həssaslığını itirməsi zamanı inkişaf edir. Dəri xoraları uzunmüddətli hiperqlikemiya nəticəsində xırda damarların və sinir uclarının zədələnməsi ilə bağlı yarana bilər. Nəticədə sağalma ləngiyir və xoralar əmələ gəlir.
Diabetin əlamətlərinə tez-tez sidiyə getmə, daimi yorğunluq və zəiflik, dəri qaşınması aiddir. Diaqnostika üçün qanda qlükoza, qlikləşmiş hemoqlobin və insulin səviyyəsinin təhlili aparılır. Müalicə qlükoza konsentrasiyasının normallaşdırılmasına və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına yönəlib. Əsas üsullara pəhriz, mülayim, lakin müntəzəm fiziki fəallıq, şəkəri aşağı salan dərmanların qəbulu və insulinoterapiya daxildir.
Varikoz
Varikoz venalar üzrə qan axınının pozulduğu xəstəlikdir. Onun səbəbi vena divarlarının zəifləməsidir ki, bu da onların qalınlaşmasına, uzanmasına və qan damarlarında qanın düzgün paylanmamasına gətirib çıxarır.
Adətən xəstələr, xüsusilə yük altında qaldıqdan və ya uzun müddət hərəkətsiz durduqdan sonra, ayaqlarda ağırlıq, yorğunluq və ağrı hissindən şikayət edirlər. Xəstəlik irəlilədikcə qan təchizatının pozulması səbəbindən çətin sağalan səthi yara — trofik xora — yarana bilər.
Diaqnostika üçün doppleroqrafiya ilə USM, fleboqrafiya və rentgen müayinəsi aparılır. Həkim həmçinin xəstəni müayinə edir, anamnez toplayır və irsi amili aydınlaşdırır. Xəstəliyin ilk əlamətlərində qan axınını bərpa etmək və şişkinliyi azaltmaq üçün kompression golf və ya corab geyinmək, uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmaqdan çəkinmək, bədən çəkisinə nəzarət etmək lazımdır. Xəstəlik ağır gedişatlı olduqda lazer koaqulyasiyası, skleroterapiya və ya flebektomiya kimi cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Diaqnostika
Müayinə dərinin nəzərdən keçirilməsindən başlanır, bu zaman mütəxəssis bədəndəki xoraların necə göründüyünü və bu vəziyyətin səbəbinin nə ola biləcəyini qiymətləndirir.
- Analizlər
- Döş qəfəsinin rentgeni
- Dərinin biopsiyası
- Aşağı ətrafların venalarının USM-i
- Damarların USM-i
Paralel olaraq həkim anamnez toplayır, mövcud tibbi sənədləri öyrənir. Daha dəqiq diaqnostika üçün müayinə təyin edilir.
- Analizlər. Laboratoriyada xoradan ayrılan mayenin infeksiya törədicisinə və antibakterial preparatlara həssaslığına görə tədqiqi aparılır. Qlükoza səviyyəsinin müəyyən edilməsi ilə ümumi qan analizi və biokimya aparılır, diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün biopsiya edilə bilər.
- Rentgenoqrafiya. Şəkil sümük qişası və sümüyün iltihabını aşkar etməyə imkan verir. Vərəm xorasından şübhələndikdə döş qəfəsinin rentgeni və müvafiq laborator sınaqlar təyin edilir.
- Venaların USM-i. Ətrafların venaları və arteriyalarının doplerografiyası damar divarının vəziyyətini və qan axınının intensivliyini qiymətləndirmək üçün zəruridir, çünki xoranın əmələ gəlmə mexanizmi həmişə qan dövranının pozulması ilə bağlıdır.
Zərurət olduqda dar ixtisaslı həkimlərin məsləhəti təyin edilir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Müalicə
Bədəndə xoraların müalicə strategiyası dərinin vəziyyətinin dəyişməsinə səbəb olan amildən asılıdır — yalnız səbəbə yönəlmiş (etiotrop) müalicə effektiv olur və residivin qarşısını alır. Müasir tibbdə dərinin bütövlüyünü bərpa etmək üçün çoxlu üsul var, lakin onları seçərkən müşayiət edən xəstəliklər, müəyyən komponentlərə dözümsüzlük və orqanizmin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.
Dərman müalicəsinə qlükoza səviyyəsinə nəzarət (diabetdə), həmçinin qanı durulaşdıran və damarları genişləndirən preparatların təyini daxildir. Yerli vasitələr iltihabı azaldır, patogen mikroorqanizmləri aradan qaldırır və regenerasiyanı stimullaşdırır. Konservativ tədbirlərin effekti az olduqda, adətən normal qan dövranını bərpa etməyə və zədələnmiş toxumaları çıxarmağa yönəlmiş cərrahi taktika tətbiq olunur. Fizioterapiya mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdıran, şişkinliyi azaldan və ağrını aradan qaldıran əlavə üsuldur.
Müalicə zamanı xoraların əmələ gəlməsinə səbəb olan amillərin təsirinə yol verməmək vacibdir. Məsələn, döşənmələrin qarşısını masaj, xəstənin müntəzəm çevrilməsi, dərinin diqqətlə təmizlənməsi, xüsusi halqa və döşəklərdən istifadə ilə almaq olar.
Ağırlaşmalar
Müalicə edilmədikdə dəri xoraları irəliləyir, daha geniş sahəni tutur və dərin toxumaları — əzələləri, vətərləri, sümükləri — zədələyir. Bədxassəli şişə çevrilmə riski mövcuddur: bu prosesin əlamətlərinə ağrı və göynəmənin güclənməsi, kəskin xoşagəlməz qoxunun yaranması, xoranın kənarlarının qalxması aiddir. Aktiv iltihabi proses zamanı immun sistemin yükü artır, irinləmə zamanı isə sepsis — qanın yoluxması — inkişaf edə bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlkin diaqnostikanı bədəndə xoraların əmələ gəlməsi ilə əlaqəli əsas xəstəliyin müalicəsinə nəzarət edən həkimdən almaq olar. Əgər diaqnoz əvvəllər qoyulmayıbsa, dermatoloqa və ya terapevtə müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Tibbi praktikada bədəndə trofik xoralara — 2 aydan çox sağalmayan yaralara tez-tez rast gəlinir. Onlar həmişə orqanizmin işindəki pozğunluqla bağlıdır, buna görə effektiv müalicə yalnız səbəb aradan qaldırıldıqda mümkündür.
Terapiya protokolu hər halda fərqli olacaq: varikoz zamanı toxumanın vəziyyətini bərpa edən üsullar şəkərli diabetlə bağlı xoralarda işləməyəcək.
Şəkərli diabetdə ayaqdakı istənilən sağalmayan yara təxirəsalınmaz müraciət üçün əsasdır: həssaslığın azalması səbəbindən zədələnmə uzun müddət nəzərə çarpmaya bilər, infeksiya isə sürətlə yayılır.
Rast gəlindiyi xəstəliklər
Suallar və cavablar
Normal qan dövranını saxlamaq üçün xüsusi çarpayı, döşək və yastıqlar lazımdır. Həmçinin müntəzəm masaj etmək və reabilitasiya həkiminin bütün tövsiyələrinə əməl etmək, döşənmənin ilk əlamətləri yarandıqda isə dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Yerli preparatlar çox vaxt xəstəliyin əlamətlərini aradan qaldırmır, yalnız gizlədir. Bundan əlavə, preparatın tərkibinin səhv seçilməsi qıcıqlanmaya səbəb ola və yerli immun müdafiəni zəiflədə bilər, bu da xəstəliyin gedişini ağırlaşdırır. Sistemli və yerli təsirli vasitələri yalnız həkim təyin edə, dəri qulluğu üzrə tövsiyə verə bilər.
