Kesson və ya dekompressiya xəstəliyi ətraf təzyiqin sürətlə azalması nəticəsində toxuma və qanda həll olmuş qazların qabarcıqlar əmələ gətirməsi ilə yaranan patologiyadır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dalğıc xəstəliyi
Tarixi məlumatlar
Dekompressiya kesson xəstəliyini xatırladan vəziyyətin ilk təsvirləri XIX əsrə — kessonlardan istifadə edilməklə körpü və tunellərin fəal tikildiyi dövrə aiddir. Yüksək təzyiq altında işləyən fəhlələr səthə çıxdıqdan sonra tez-tez oynaqlarda güclü ağrılar və zəiflik, hətta iflic inkişafına qədər əlamətlər hiss edirdilər.
Sistemləşdirilmiş müşahidələr Fransa və Böyük Britaniyada meydana çıxmışdır. 1840–1850-ci illərdə həkimlər kessonçularda xarakterik əlamətləri qeydə alırdılar, lakin bunların mexanizmi aydın deyildi. XX əsrin əvvəlində şotland fizioloqu Con Skott Holdeyn böyük töhfə vermişdir. O, təcrübə yolu ilə həll olmuş azotun rolunu sübut etmiş və təhlükəsiz dekompressiyanın ilk cədvəllərini hazırlamışdır. Bu hesablamalar dərinlikdən qalxmanın müasir rejimlərinin əsasını təşkil etmişdir.
Yerli elmdə problem sualtı işlərin və Arktika layihələrinin inkişafı ilə əlaqədar fəal şəkildə öyrənilmişdir. Tibb jurnallarında və konfrans materiallarında təqdim olunmuş tədqiqatlar kesson xəstəliyinin patogenezini dəqiqləşdirməyə, sinir sisteminin və dayaq-hərəkət aparatının zədələnməsinin xüsusiyyətlərini təsvir etməyə, habelə hiperbarik terapiyanın optimal rejimlərini müəyyən etməyə imkan vermişdir.
Tədricən dağ və kesson xəstəliyinin nə olduğu aydınlaşmışdır. Bunlar mühit təzyiqinin dəyişməsinə orqanizmin reaksiyasının iki variantıdır ki, onlar müxtəlif qaz mübadiləsi mexanizmlərini işə salır.
Səbəbləri
Kesson xəstəliyinin əsas səbəbi dərinlikdə və ya barokamerada olduqdan sonra xarici təzyiqin sürətlə azalmasıdır. Yüksək hava təzyiqi şəraitində qanda və toxumalarda daha çox miqdarda qaz, ilk növbədə azot həll olur. Tədricən qalxma zamanı bu qaz ağciyərlər vasitəsilə xaric olunur. Lakin adi atmosfer təzyiqinə sürətlə keçdikdə həll olmuş azot orqanizmi tərk etməyə macal tapmır və qabarcıqlar əmələ gətirir. Başqa sözlə, kesson xəstəliyinin mexanizmi damardaxili və toxumadaxili qaz inklüzionlarının formalaşması ilə bağlıdır. Qaz qabarcıqları damarların lümenini tutur, toxumaların qidalanmasını pozur, mikrotromboz yaradır. Eyni zamanda iltihabi reaksiyalar aktivləşir: damar endotelisi zədələnir, trombositlərin aqreqasiyası güclənir, işemiya ocaqları formalaşır.
Risk faktorlarına aşağıdakılar aiddir:
- dekompressiya rejiminin pozulması, sürətli qalxma;
- dərinlikdə uzun müddət qalma və qısa fasilələrlə təkrar baş vurmalar;
- baş vurmadan sonra qısa müddətdə təyyarə ilə uçuş və ya dağa qalxma;
- susuzlaşma, ağır fiziki yüklənmə, soyuq suda olma;
- spirtli içkilərin qəbulu;
- piylənmə, ahıl yaş, açıq oval pəncərə və ürək-ağciyər xəstəlikləri.
Əlavə praktik sual — kesson xəstəliyi hansı dərinlikdə daha ehtimallıdır? Nəzəri cəhətdən risk artıq 10 metrdən dərin baş vurma zamanı meydana çıxır, çünki bu dərinlikdə su sütununun təzyiqi təxminən bir atmosferə bərabərdir və ümumi təzyiq təxminən iki atmosfer təşkil edir. Lakin dekompressiya qaydalarına riayət edildikdə orqanizm həll olmuş azotun artıqlığından qurtulmağa macal tapır. Təhlükə 10–12 metrdən artıq dərinliklərdə sürətli üzə çıxma ilə birləşdikdə kəskin şəkildə artır. Belə şəraitdə ən çox dekompressiya xəstəliyi inkişaf edir.
İnkişaf mexanizmi
Vaxtında müalicə olmadıqda xəstəlik bir neçə saat ərzində proqressivləşə bilər. Qabarcıqların sayı artır, həyati vacib orqanların qanla təchizatı pozulur.
Yüngül formada oynaq ağrıları günlərlə davam edə bilər, ağır gedişdə isə iflic formalaşması və çanaq orqanlarının funksiyasının pozulması ilə onurğa beyninin zədələnməsi inkişaf edir. Ağciyərlərdə və ürəkdə davamlı dəyişikliklər mümkündür.
Bir sıra hallarda təkrarlanan mikroemboliya epizodları ilə şərtlənən sümüklərin aseptik nekrozu formalaşır. Bu, xüsusilə dekompressiya qaydalarına riayət etməyən peşəkar dalğıclar üçün xarakterikdir.
Təsnifat
Klinik təcrübədə kesson xəstəliyinə müxtəlif mövqelərdən baxılır. Bu cür bölgü həkimə prosesin ağırlığını daha tez qiymətləndirməyə və kömək taktikasını seçməyə kömək edir.
Klinik mənzərəyə görə toxumaların zədələnmə dərinliyinə görə fərqlənən iki əsas forma ayırd edilir.
- Birinci forma (şərti olaraq “yüngül”) — insanı oynaqlarda ağrılar, şişkinlik hissi, dəri qaşınması, ləkəli səpgilər narahat edir. Sinir sisteminin fəaliyyətinin pozulması yoxdur və ya minimal ifadə olunub. Gedişin nisbi “yumşaqlığına” baxmayaraq, kesson xəstəliyinin bu cür əlamətlərini nəzərə almamaq olmaz, çünki proses proqressivləşə bilər.
- İkinci forma (ağır) — həyati vacib strukturların cəlb olunması ilə müşayiət olunur. Qaz qabarcıqları onurğa beynini və baş beyni, ürək-damar sistemini, ağciyərləri zədələyir. Həssaslıq pozğunluqları, ətraflarda zəiflik, tənəffüs və ürək ritmi pozğunluqları meydana çıxır. Bu forma daha çox davamlı nəticələrə gətirib çıxarır.
Pozğunluqların inkişaf sürəti də fərqlənir. Simptomların meydana çıxma vaxtına görə aşağıdakılar ayırd edilir:
- Erkən (kəskin) reaksiya — əlamətlər yüksək təzyiq şəraitindən çıxdıqdan sonra ilk saatlarda meydana çıxır. Bəzən vəziyyət çox tez (30–60 dəqiqə ərzində) pisləşir.
- Gecikmiş variant — klinik mənzərə 12–24 saat sonra, hətta daha gec formalaşır. İnsan əvvəlcə özünü qənaətbəxş hiss edə bilər, sonra isə artan simptomları qeyd edir.
Təzyiqin aşağı düşdüyü yerdən asılı olaraq aşağıdakılar ayırd edilir:
- suya baş vurma ilə əlaqədar dalğıcların və dayverlərin dekompressiya xəstəliyi;
- havanın yüksək təzyiqinin saxlandığı tunel və yeraltı kameraların işçilərində kesson xəstəliyi;
- hündürlükdə kabinin qəflətən hermetikliyinin pozulması zamanı aviasiya pilotlarında və sərnişinlərində epizodlar.
Klinik mənzərə
Klinik mənzərə qaz qabarcıqlarının miqdarından, onların lokalizasiyasından və əmələ gəlmə sürətindən asılı olaraq formalaşır. Kesson xəstəliyinin simptomları mülayimdən həyat üçün təhlükəli olana qədər dəyişə bilər.
Kesson xəstəliyinin əlamətlərinə ən çox aşağıdakılar daxildir:
- hərəkət zamanı güclənən, iri oynaqlarda (çiyinlər, dizlər, dirsəklər) sızıltılı və ya şişkinlik xarakterli ağrılar;
- “qarışqa gəzişməsi” hissi, ətrafların uyuşması;
- ayaqlarda zəiflik, koordinasiyanın pozulması;
- başgicəllənmə, yerişin qeyri-sabitliyi;
- ağciyər damarlarının zədələnməsi zamanı təngnəfəslik, hava çatışmazlığı hissi;
- dəri qaşınması, mərmərilik, ləkəli səpginin meydana çıxması;
- ürək-damar sisteminin cəlb olunması zamanı döş qəfəsində ağrılar;
- onurğa beyninin zədələnməsi zamanı sidik ifrazı pozğunluqları;
- ağır hallarda — qıcolmalar, huşun itirilməsi.
Kütləvi qaz emboliyası zamanı kesson xəstəliyi necə təzahür edir? İflicə qədər gedib çıxan qəflətən nevroloji pozğunluqlar mümkündür. Həkimlər vurğulayırlar: hətta mülayim simptomlar zamanı da vəziyyət proqressivləşə bilər, çünki qaz qabarcıqları damar yatağı boyunca miqrasiya etməyə davam edir.
Beləliklə, kesson xəstəliyi “baş vurmadan sonrakı ağrı” deyil, orqanizmin yüksək təzyiq şəraitindən normal atmosfer təzyiqinə keçməsi ilə əlaqədar potensial təhlükəli qan dövranı pozğunluğudur.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim üçün hadisələrin xronologiyasını bərpa etmək prinsipial əhəmiyyət daşıyır: insan hansı dərinlikdə olub, təzyiq altında nə qədər vaxt keçirib, qalxma nə qədər sürətli olub, dekompressiya dayanacaqları yerinə yetirilibmi. Şikayətlərin səbəb-nəticə əlaqəsi tədqiqat nəticələri alınana qədər dekompressiya xəstəliyindən şübhələnməyə imkan verir. Sonra hansı sistemlərin cəlb olunduğunu və pozğunluqların nə dərəcədə ifadə olunduğunu anlamaq üçün orqanizmin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi aparılır.
Diaqnozu dəqiqləşdirmək və ağırlığı müəyyən etmək üçün aşağıdakılardan istifadə olunur:
- Nevroloji müayinə — dərinin həssaslığı, ətraflarda güc, vətər refleksləri, hərəkətlərin koordinasiyası yoxlanılır. Bu, onurğa beyninin və ya baş beynin zədələnməsinin hətta minimal əlamətlərini aşkar etməyə kömək edir.
- Tənəffüs funksiyasının tədqiqi — tənəffüsün tezliyinin və dərinliyinin, qanın oksigenlə doymasının təhlili, zərurət olduqda isə alət müayinələri. Bu cür məlumatlar qaz qabarcıqları ilə ağciyər damarlarının zədələnməsindən şübhələndikdə vacibdir.
- Dopplerografiya ilə ultrasəs üsulları — damardaxili qaz qabarcıqlarını qeydə almaq və qan axınını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
- Qanın laborator tədqiqatları — laxtalanma sisteminin dəyişikliklərini, iltihabi reaksiyanın əlamətlərini və toxumaların hipoksiyasının dolayı təzahürlərini əks etdirir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya — damar okklüziyası nəticəsində baş verə bilən mərkəzi sinir sistemi strukturlarındakı işemiya və ödem sahələrini vizuallaşdırmağa imkan verir.
- Döş qəfəsi orqanlarının kompüter tomoqrafiyası — kiçik qan dövranının qaz emboliyasının klinik əlamətləri zamanı tətbiq edilir.
Kesson xəstəliyinə spesifik analiz mövcud deyil. Diaqnostika məlumatların məcmusuna — anamnezə, klinik mənzərəyə və alət üsullarına əsaslanır. Vəziyyət nə qədər tez aşkar edilirsə, kesson xəstəliyinin müalicəsinin effektivliyi bir o qədər yüksək olur.
Ağırlaşmalar
Kesson xəstəliyi təkcə kəskin təzahürləri ilə deyil, həm də uzaq nəticələri ilə təhlükəlidir. Qanda dövr edən qaz qabarcıqları orqanizmin müxtəlif sistemlərinə təsir edən pozğunluqlar kaskadını işə sala bilir.
Ən əhəmiyyətli ağırlaşmalara aşağıdakılar daxildir:
- Davamlı nevroloji defektlər — onurğa beyninin və ya baş beynin işemiyası nəticəsində parezlər, həssaslıq pozğunluqları, koordinasiya pozğunluqları.
- Sümüklərin aseptik nekrozu — sümük toxumasını qidalandıran damarların təkrarlanan mikroemboliya epizodları zamanı formalaşır (daha çox bud və çiyin sümüklərinin başcıqları zədələnir).
- Oynaqlarda xroniki ağrılar — qığırdaq və subxondral strukturların zədələnməsinin nəticəsi.
- Tənəffüs çatışmazlığı — kiçik qan dövranının kütləvi qaz emboliyası zamanı inkişaf edir.
- Kardial pozğunluqlar — aritmiyalar, ürəyin sağ şöbələrinin yüklənmə əlamətləri.
Elmi nəşrlərdə vurğulanır ki, ağırlaşmaların ifadəliliyi bilavasitə qaz emboliyasının həcmi və köməyin göstərilmə sürəti ilə bağlıdır. Barokamerada normal təzyiq nə qədər tez bərpa olunursa, dönməz dəyişikliklərin riski bir o qədər aşağı olur.
Müalicə
Kesson xəstəliyinin müalicəsi dekompressiya patologiyasından şübhələndikdə dərhal başlanmalıdır. Əsas məqsəd — qaz qabarcıqlarının həcmini azaltmaq, qan axınını bərpa etmək və toxumaların ikincili zədələnməsinin qarşısını almaqdır.
Əsas metod — hiperbarik oksigenasiyadır. Xəstə barokameraya yerləşdirilir, orada dərinliyə qayıdışı imitasiya edərək təzyiq tədricən artırılır. Bu, qabarcıqların ölçüsünü azaltmağa imkan verir və azotun ağciyərlər vasitəsilə xaric olmasına kömək edir. Sonra təzyiq nəzarətli şəkildə (xüsusi rejimlər üzrə) azaldılır. Bu yanaşma beynəlxalq təcrübədə “qızıl standart” hesab edilir.
Kompleks müalicədə həmçinin dərman terapiyasından istifadə olunur. O, bir neçə vəzifəni həll edir:
- Antiaqreqant vasitələr — qanın mikrotrombların əmələ gəlməsinə meylini azaldır.
- İltihabəleyhinə preparatlar — damar reaksiyasının və toxuma ödeminin ifadəliliyini azaldır.
- İnfuzion terapiya — qanın özlülüyünü korreksiya edir, mikrosirkulyasiyanı dəstəkləyir.
- Neyrometabolizmi yaxşılaşdıran preparatlar — sinir sisteminin zədələnməsi zamanı tətbiq edilir.
- Antikoaqulyantlar — trombotik ağırlaşmaların yüksək riski zamanı (göstərişlərə əsasən).
Əlavə olaraq istifadə olunur:
- barokameraya yerləşdirilənə qədər oksigenoterapiya;
- su-elektrolit balansının nəzarəti;
- ürəyin və tənəffüs sisteminin işinin monitorinqi.
Kesson xəstəliyinin necə müalicə edildiyi sualına cavab verərkən vurğulamaq vacibdir: müstəqil şəkildə yaxşılaşma gözləmək yolverilməzdir. Yalnız ixtisaslaşmış yardım ağır və təhlükəli nəticələrin qarşısını almağa qadirdir.
Reabilitasiya
Vəziyyət sabitləşdikdən sonra bərpa mərhələsi başlayır. Reabilitasiya normal fəallıq səviyyəsinə qayıtmağa və təkrar epizodların qarşısını almağa yönəldilib.
Aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi — əzələ gücünün və koordinasiyanın tədricən bərpası.
- Fizioterapevtik prosedurlar — mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdırır və ağrı sindromunu azaldır.
- Nevroloji reabilitasiya — həssaslıq və hərəki funksiyaların pozulması zamanı.
- Tənəffüs gimnastikası — keçirilmiş ağciyər forması zamanı.
- Psixoloji dəstək — təkrar baş vurmalar qarşısında narahatlıqla mübarizədə kömək edir.
- Hiperbarik tibb üzrə mütəxəssislərin nəzarəti — peşə fəaliyyətinə qayıtmağa hazır olmanın qiymətləndirilməsi.
Reabilitasiya proqramları fərdi qaydada hazırlanır. Xüsusi diqqət təhlükəsiz baş vurma rejimlərinin öyrədilməsinə və dekompressiya qaydalarına riayət olunmasına yönəldilir.
Profilaktika
Kesson xəstəliyinin profilaktikası normal atmosfer səviyyəsinə nəzarətli keçidi təmin etməyə əsaslanır.
Əsas profilaktik tədbirlərə aşağıdakılar daxildir:
- dekompressiya cədvəllərinə və qalxmanın kompüter alqoritmlərinə ciddi riayət olunması;
- həll olmuş azotun ağciyərlər vasitəsilə xaric olması üçün məcburi dayanacaqlarla tədricən üzə çıxma;
- insanın hazırlığına uyğun olaraq su altında qalma dərinliyinin və vaxtının məhdudlaşdırılması;
- təkrar baş vurmalar arasında kifayət qədər interval;
- su balansının saxlanması;
- səthə çıxdıqdan dərhal sonra intensiv fiziki yüklənmədən imtina;
- baş vurmadan əvvəl və sonra spirtli içkilərin istisna edilməsi, çünki o, damar tonusuna və mikrosirkulyasiyaya təsir göstərir;
- tənəffüs qarışığının sabit təchizatını təmin edən sazlaşdırılmış avadanlıqdan istifadə;
- təzyiq altında işlərə buraxılmadan əvvəl tibbi müayinə.
Yadda saxla!
Yeraltı tunellərdə və kesson kameralarında əmək şəraitinə həsr olunmuş tədqiqatların (o cümlədən Arktika layihələrinin təhlilinin) məlumatlarına görə, reqlamentlərə riayət edildikdə belə dekompressiya pozğunluqlarının riski qalır. Həkimlər vurğulayırlar: təzyiq altında tunellərin tikintisi zamanı iş zonasına giriş və çıxış rejimlərinə ciddi nəzarət, həmçinin heyətin diqqətli tibbi müayinəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Gizli ürək-damar və ya ağciyər xəstəliklərinin olması ağırlaşma ehtimalını artırır. Buna görə də kesson xəstəliyinin müntəzəm diaqnostikası və profilaktikası istehsalat təhlükəsizliyinin məcburi hissəsi kimi qəbul edilir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Suallar və cavablar
Dalışdan sonra oynaq ağrısı, zəiflik və ya digər qeyri-adi əlamətlər yarandıqda vaxt itirmədən təcili tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır, çünki erkən müdaxilə, o cümlədən hiperbarik oksigen terapiyası, nəticəni əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Sonrakı müşahidə adətən nevroloq tərəfindən aparılır. Dalış təcrübəsi haqqında məlumatı (dərinlik, müddət, qalxma sürəti) həkimə dəqiq çatdırmaq diaqnozu asanlaşdırır.
Əksər yüngül hallarda vaxtında başlanan müalicə ilə əlamətlər tam aradan qalxır. Lakin ağır keçən və ya müalicəsi gecikən hallarda sinir sistemində zəiflik, hissiyyat pozğunluğu kimi qalıq əlamətlər uzun müddət, bəzən daimi qala bilər. Nəticə əsasən vəziyyətin ağırlığından və köməyin nə qədər tez göstərilməsindən asılıdır, buna görə də hər hal fərdi qiymətləndirilir.
Bəli, xüsusilə dekompressiya qaydalarına riayət olunmadan təkrar dalış edildikdə risk yenidən yaranır. Kesson xəstəliyi keçirmiş insanlar üçün yeni dalışdan əvvəl tibbi müayinədən keçmək və dalışa buraxılıb-buraxılmayacağını mütəxəssislə müzakirə etmək tövsiyə olunur. Qərar sinir sisteminin vəziyyətinə və əvvəlki epizodun ağırlığına əsasən fərdi qaydada verilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
