Kişi sonsuzluğu — bir il ərzində arzu olunan mayalanmanın baş vermədiyi və səbəbin yetkin kişinin orqanizmindəki pozğunluqlarla bağlı olduğu vəziyyətdir. Bu zaman heç bir kontrasepsiya üsulundan istifadə edilmir və cinsi həyat müntəzəm aparılır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kişi infertilliyi
Xəstəlik haqqında
Kişi sonsuzluğu — bir il ərzində arzu olunan mayalanmanın baş vermədiyi və səbəbin yetkin kişinin orqanizmindəki pozğunluqlarla bağlı olduğu vəziyyətdir. Vacib şərt budur ki, hamiləliyə gedən yolda heç bir kontrasepsiya üsulundan istifadə edilmir və cinsi həyat müntəzəm (ayda ən azı 3 dəfə) aparılır.
Kişi sonsuzluğunun payına halların 40 faizinədək düşür. Son zamanlar 35 yaşadək reproduktiv kişilərdə kişi sonsuzluğunun tezliyinin artması müşahidə olunur. Kişi məhsuldarlığının pisləşməsinə zərərli vərdişlər, qeyri-sağlam qidalanma, artıq çəki, peşə zərərləri, cinsiyyət sisteminin infeksiyaları, hormonal pozğunluqlar, erektil disfunksiya, varikosele və müəyyən dərman preparatlarının qəbulu şərait yaradır. Azalmış məhsuldarlığın əsas diaqnostika üsulu spermoqrammanın nəticələrinin qiymətləndirilməsidir. Sonrakı müayinə proqramı sonsuzluğun ən ehtimal olunan səbəbinin müəyyən edilməsinə yönəlir.
Müalicə konservativ (sperma göstəricilərinin yaxşılaşdırılması) və ya cərrahi üsullarla aparıla bilər. Bəzən köməkçi reproduksiyanın tətbiqi tələb olunur. Kişi sonsuzluğunun səbəbinin müəyyən edilməsi və müalicəsi ilə uroloq-androloq məşğul olur.
Səbəbləri
Kişi sonsuzluğunun səbəbləri birbaşa etioloji formalardan asılıdır.
Sekretor forma – kişi qonadları mayalanma üçün kifayət edən miqdarda sağlam hərəkətli spermilər istehsal etməyə qadir deyil. Belə vəziyyət aşağıdakı amillərlə şərtlənə bilər:
- genetik xüsusiyyətlər (birinci növbədə cinsiyyət xromosomlarının xromosom anomaliyaları);
- hormonal dizbalans;
- qonadların iltihabı – virus orxiti, vərəm epididimiti, epidemik parotit;
- ağır xroniki patologiyalar (şəkərli diabet, arterial hipertenziya, ateroskleroz);
- varikosele – toxum ciyəsinin salxımvarı kələfinin venalarının genişlənməsi;
- hidrosele – xaya qişaları arasında maye toplanması;
- kriptorxizm – xayanın xayalığa enməməsi;
- qonadların burulması və s.
Ekskretor forma – spermatozoidlərin qonadlarda əmələ gəlməsi normal gedir, lakin onların sidik kanalına doğru hərəkəti yolunda maneə mövcuddur. Bu, aşağıdakı patologiyaların nəticəsi ola bilər:
- toxumaçıxarıcı yolun daralması;
- toxumaçıxarıcı traktın disgeneziyası;
- keçirilmiş iltihab nəticəsində yapışmalar;
- cərrahi müdaxilədən sonra çapıq daralmaları;
- axarı xaricdən sıxan kista və ya yenitörəmə.
İmmunoloji forma – immun tolerantlığın pozulması nəticəsində spermatozoidlərin ölümünə səbəb olan antispermal antitellərin əmələ gəlməsi. Normada xaya toxuması hematotestikulyar baryerlə immun sisteminin hüceyrələrindən təcrid olunub. Lakin bəzi hallarda bu baryer zədələnə bilər ki, bu da immun sonsuzluğuna gətirib çıxarır. Predispozisiya edən amillərə aiddir:
- qonadların travmalanması;
- iltihabi proseslər;
- toxumaçıxarıcı kanalın keçiriciliyinin uzunmüddətli pozulması.
Yuxarıda qeyd olunan səbəb amillərinin demək olar ki, hər hansı biri spermatozoidlərin sayının və/və ya keyfiyyətinin azalmasına gətirib çıxaran patogenetik mexanizmi işə salır (kişi qametləri hərəkətsiz, düzgün olmayan morfologiyaya malik və s. ola bilər). Bu qaydadan istisna spermatogenezin kəskin sıxılması ilə müşayiət olunan ağır hormonal dəyişikliklər və obstruktiv pozğunluqlardır.
Təsnifat
Kişi sonsuzluğunun 2 variantı fərqləndirilir:
- Birincili – hamiləlik heç vaxt baş verməyib.
- İkincili – bu kişidən, nəticəsindən asılı olmayaraq, ən azı bir hamiləlik olub.
Səbəb amilini nəzərə alaraq kişi sonsuzluğu aşağıdakı növlərə bölünür:
- sekretor – qonadların (xayaların) fəaliyyətinin pozulması ilə əlaqədardır;
- ekskretor – spermilərin toxumaçıxarıcı yollar boyunca hərəkət mexanizmi pozulub;
- immunoloji – immun tolerantlıq mexanizmlərinin pozulması nəticəsində spermilərin zədələnməsi ilə şərtlənir;
- birləşmiş – həm sekresiya və nəqliyyat pozğunluğu, həm də tez-tez iltihab və immun dəyişikliklər mövcuddur;
- idiopatik – bütün məlum diaqnostika üsulları ilə səbəbi müəyyən etmək mümkün deyil.
Klinik mənzərə
Sonsuzluğun əsas təzahürü 12 ay ərzində mayalanmanın baş verməməsidir. Digər simptomatika olmaya bilər və ya səbəb olan xəstəliklə şərtlənə bilər. Klinik vəziyyəti qiymətləndirərkən androloq aşağıdakı faktlara diqqət yetirir:
- sonsuzluğun müddəti;
- keçmişdə mayalanmaların olması;
- cinsi həyatın tezliyi və xüsusiyyətləri;
- ümumi sağlamlıq səviyyəsi;
- pozulmuş fertilliyə səbəb ola biləcək xəstəliklərin olması;
- böyük miqdarda alkoqol qəbulu, siqaret çəkmə;
- varikosele və kriptorxizmin vizual əlamətləri;
- xayaların ölçüsü;
- xaya əlavələrinin və toxumaçıxarıcı axarların olması.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Kişi sonsuzluğunun diaqnostikası mövcud pozğunluqların xarakterinin müəyyən edilməsinə və ən ehtimal olunan səbəbin aşkarlanmasına yönəlib. Xəstənin müayinəsi klinik mərhələdən başlayır:
- ilkin söhbət;
- urogenital müayinə (xayalığın palpasiyası, rektal baxış);
- göstəriş olduqda terapevt və genetik konsultasiyası.
Bu mərhələdən sonra uroloq-androloq fərdi laborator-instrumental müayinə sxemi tərtib edir. O, aşağıdakı üsulları özündə birləşdirə bilər:
- standart ümumtibbi test (qanın, sidiyin və uretral ifrazatın ümumi və biokimyəvi analizi);
- PZR və ya immunoferment analiz üsulu ilə urogenital infeksiyaların aşkarlanması;
- spermoqramma məlumatlarına görə leykositlərin artmış səviyyəsi olduqda ejakulyatın mikrobioloji müayinəsi;
- hormonal profilin qiymətləndirilməsi (follikulstimuləedici və lüteinləşdirici hormon, prolaktin, estradiol, testosteron, tireotropin, tiroksin və triyodtironin);
- antispermal antitellərin təyini ilə spermoqramma (spermatozoidlərin norması 1 ml-də 20 milyon hesab olunur, hərəkətli formalar 50%-dən az olmamalı, morfoloji cəhətdən normal qametlər – 30% və çox);
- prostatspesifik antigenin səviyyəsinin təyini;
- xayalıq orqanlarının və qalxanabənzər vəzin ultrasəs skanlaması;
- tibbi-genetik müayinə;
- kəllənin rentgenoqrafiyası və ya kompüter tomoqrafiyası;
- xayaların biopsiyası.
Müalicə
Müalicə üsulları
Kişi sonsuzluğunun müalicəsi ilk növbədə spermatogenezi zəiflədən səbəbkar amilin aradan qaldırılmasına əsaslanır. Növbəti mərhələdə androloq spermatozoidlərin hərəkətliliyini və sayını artıran stimuləedici preparatları seçir; göstərişlərə əsasən cərrahi müdaxilə aparılır. Aparılan müalicəyə baxmayaraq hamiləlik baş tutmadıqda, köməkçi reproduksiya üsullarının tətbiqi tövsiyə olunur.
Konservativ müalicə
Mərkəzdə tibbin son nailiyyətləri nəzərə alınmaqla, mövcud pozğunluqların korreksiyasına yönəlmiş fərdiləşdirilmiş medikamentoz müalicə proqramı tərtib olunur. Terapiya aşağıdakı preparat qruplarını əhatə edə bilər:
- kişi cinsiyyət hormonları;
- antiestrogen preparatlar;
- qonadotrop və ya rilizinq-hormonlar;
- prolaktin sekresiyasının blokatorları;
- antibiotiklər və/və ya immunostimulyatorlar;
- angioprotektorlar;
- fermentlər;
- antioksidantlar (xüsusilə idiopatik sonsuzluq formasında tövsiyə olunur);
- cinsi funksiyanın korrektorları.
Konservativ müalicənin məqsədi kişinin reproduktiv funksiyasının bərpasıdır.
Köməkçi reproduksiya üsullarının tətbiqi bu gün kişi sonsuzluğunun müalicəsində ən effektiv üsullardan biri sayılır. Əsas göstərişlər aşağıdakılardır:
- izahsız sonsuzluq;
- digər müalicə üsullarının tətbiqi mümkün olmayan sonsuzluq;
- 12 ay və daha çox müddətdə müalicədən effekt olmaması;
- digər müalicə üsulları ilə müqayisədə köməkçi reproduksiyanın yüksək perspektivliliyi;
- yumurta hüceyrəsinin implantasiyasından əvvəl genetik testləşdirmənin zəruriliyi (irsi keçən xəstəlikləri istisna etmək üçün).
Köməkçi reproduksiyanın ən geniş yayılmış üsulları hesab olunur:
- spermatozoidlərin yetişmiş yumurta hüceyrəsinin sitoplazmasına yerləşdirilməsi;
- spermatozoidlərin sonradan daxil edilməsi üçün oositin membranının bütövlüyünün qismən pozulması;
- seçilmiş spermatozoidlərin yumurta hüceyrəsinin perivitellin sahəsinə daxil edilməsi.
Spermatozoidlər təbii yolla və ya cərrahi müdaxilə nəticəsində əldə edilə bilər.
Cərrahi müalicə
Əməliyyat aşağıdakı hallarda tövsiyə olunur:
- varikosele (venoz mikrocərrahiyyə üsullarına üstünlük verilir);
- kriptorxizm;
- xayanın burulması;
- toxumaparan axarın stenozu (keçiriciliyin mikrocərrahi bərpası).
Reabilitasiya
Tətbiq edilən cərrahi müdaxilə üsullarının əksəriyyəti az invazivliyi ilə seçilir, buna görə də uzun sürən reabilitasiya tələb etmir. Toxumaların tam sağalmasına qədər cinsi həyatdan, ağırlıq qaldırmaqdan, sauna və hamama getməkdən, uzun müddət düz günəş şüaları altında qalmaqdan çəkinmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
Kişi sonsuzluğunun profilaktikası üçün spesifik tədbirlər işlənib hazırlanmamışdır. Fon patologiyalarının vaxtında diaqnostikası və müalicəsi vacibdir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, tərkibində tərəvəz və meyvələrin, omeqa-3 polidoymamış yağ turşularının və antioksidantların artırılmış miqdarda olduğu sağlam həyat tərzi və düzgün qidalanma spermanın keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər. Siqaret çəkmək, həddindən artıq alkoqol qəbulu, artıq bədən çəkisi, psixoemosional stress və fiziki aktivliyin çatışmazlığı spermanın keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərini pisləşdirə bilər. Xayalara istilik təsiri də mənfi rol oynayır, buna görə də xayalığın həddindən artıq qızmasından qaçmaq və təbii materiallardan hazırlanmış sıxmayan alt paltarı geyinmək vacibdir.
Yadda saxla!
Uroloq-androloqlar xəbərdarlıq edir ki, kişi sonsuzluğu müxtəlif xəstəliklərin nəticəsi ola bilər, onların əksəriyyətini ilkin müayinə mərhələsində aşkar etmək mümkündür. Buna görə də mütəmadi cinsi həyata baxmayaraq 12 ay ərzində hamiləlik baş tutmadıqda həkim məsləhətinə yazılmaq lazımdır. Müalicəyə nə qədər tez başlanılarsa, fertilliyin bərpası üçün bir o qədər çox şans olar.
Nəzərə almaq lazımdır ki, kişilərdə yaşla mayalanma qabiliyyəti azalır, lakin qadınlarda olduğu qədər sürətlə deyil. Buna görə də əgər partnyor 35 yaşdan yuxarıdırsa və hamiləlik 6 ay ərzində baş tutmursa, həkimə müraciəti yubatmaq olmaz. Müayinəyə uğursuz cəhdlərdən altı ay sonra artıq başlamaq lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Endometrioz gündəlik həyata necə təsir edir?
Endometrioz yalnız ağrılı aybaşı ilə məhdudlaşmır. Ağrı, yorğunluq və reproduktiv planlara təsir fərdi qiymətləndirmə və uzunmüddətli yanaşma tələb…
İstiqamət: Reproduktologiya
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
