Oliqozoospermiya spermada spermatozoidlərin sayının normadan az olmasıdır. Kişi sonsuzluğunun əsas səbəblərindən biridir; səbəbin aşkarlanması və müalicəsi, lazım olduqda köməkçi reproduktiv texnologiyalar ata olmağa imkan verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Spermatozoidlərin azlığı
- spermatozoid sayının azalması
Xəstəlik haqqında
Spermatozoidlər xayalarda hormonların – FSH, LH və testosteronun – nəzarəti altında hasil olunur. Bu prosesin istənilən mərhələsində – beyində hormonal tənzimləmədən başlayaraq xayaların özünə və toxum yollarına qədər – pozulma spermada spermatozoidlərin sayının azalmasına gətirib çıxarır. Oliqozoospermiya diaqnozu bir millilitrdə və ya bütün eyakulyatda spermatozoidlərin sayı Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) istinad hədlərindən aşağı olduqda qoyulur.
Oliqozoospermiya ayrı bir xəstəlik deyil, müxtəlif səbəblərin nəticəsi olan laborator tapıntıdır. O, çox vaxt heç bir narahatlıq yaratmır və cütlüyün uşaq sahibi ola bilməməsi səbəbindən aparılan müayinə zamanı aşkar edilir. Sonsuzluq hallarının təxminən yarısında kişi amili rol oynayır, buna görə müayinə həmişə hər iki tərəfi əhatə etməlidir.
Spermatozoidlərin sayı az olduqda hamiləlik ehtimalı azalır, lakin sıfıra enmir. Oliqozoospermiya çox vaxt spermatozoidlərin hərəkətliliyinin və morfologiyasının pozuntuları ilə birlikdə olur. Spermanın göstəriciləri xəstəlik, hərarət, stress və həyat tərzindən asılı olaraq dəyişdiyindən, bir analiz diaqnoz üçün kifayət etmir – spermoqramma təkrar edilməlidir. Ağır oliqozoospermiyada xüsusən genetik və hormonal səbəbləri yoxlamaq vacibdir, çünki bəzən bu tapıntı ümumi sağlamlıq üçün əhəmiyyətli xəstəliyin ilk əlamətidir.
Səbəbləri
Bir çox pasiyentdə bir neçə amil eyni vaxtda təsir göstərir, bəzən isə müayinəyə baxmayaraq konkret səbəb tapılmır (idiopatik oliqozoospermiya). Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
- Varikosel – xayalıq venalarının genişlənməsi. Qanın durğunluğu xayanın temperaturunu yüksəldir və spermatozoidlərin əmələ gəlməsini pisləşdirir; sonsuz kişilərdə tez-tez aşkar edilir.
- Xayaların zədələnməsi – enməmiş xaya (kriptorxizm), xaya travmaları, xayanın burulması, epidemik parotitdən sonrakı orxit.
- Hormonal pozuntular – hipoqonadizm, hiperprolaktinemiya, qalxanabənzər vəz xəstəlikləri, hipofiz şişləri. Spermatogenez hormonların dəqiq balansından asılıdır.
- Genetik səbəblər – Klaynfelter sindromu, Y xromosomunun mikrodelesiyaları, digər xromosom anomaliyaları. Ağır oliqozoospermiyada daha tez-tez aşkar edilir.
- Toxum yollarının qismən tıxanması – keçirilmiş iltihablar, qasıq yırtığı əməliyyatları, anadangəlmə anomaliyalar nəticəsində.
- İnfeksiyalar və iltihab – epididimit, prostatit, cinsi yolla ötürülən infeksiyalar.
- Dərmanlar və müalicələr – anabolik steroidlər, testosteron preparatları, bəzi dərmanlar, kimyaterapiya və şüa terapiyası.
- Həyat tərzi və mühit amilləri – siqaret, alkoqol, narkotik maddələr, piylənmə, xayaların tez-tez qızması (isti vanna, sauna, dizlər üzərində noutbuk), pestisidlər, ağır metallar və digər zərərli istehsalat amilləri.
- Ümumi xəstəliklər – şəkərli diabet, qaraciyər və böyrək çatışmazlığı, yüksək hərarətlə keçən infeksiyalar (təsiri bir neçə ay davam edə bilər).
Təsnifat
- Yüngül, orta və ağır oliqozoospermiya – spermatozoidlərin sayına görə; ağırlıq dərəcəsi müayinə həcmini və müalicə taktikasını müəyyən edir.
- Kriptozoospermiya – spermatozoidlər yalnız sentrifuqadan sonra tək-tək aşkar edilir.
- Oliqoastenoteratozoospermiya – sayın, hərəkətliliyin və morfologiyanın birgə pozulması.
Səbəbə görə: xayadan əvvəlki (hormonal tənzimləmənin pozulması), xaya ilə bağlı (spermatogenezin özünün pozulması) və xayadan sonrakı (obstruktiv, toxum yollarının keçiriciliyinin pozulması) formalar ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Oliqozoospermiya əksər hallarda heç bir əlamət vermir: cinsi həyat, eyakulyasiya və spermanın görünüşü adi qalır. Əsas şikayət müntəzəm qorunmamış cinsi həyata baxmayaraq bir il ərzində hamiləliyin baş verməməsidir.
Səbəbdən asılı olaraq aşağıdakı əlamətlər ola bilər:
- xayaların kiçik və ya yumşaq olması;
- xayalıqda genişlənmiş, «qurd yumağı» kimi əllənən venalar, ayaq üstə uzun durduqda ağırlıq hissi – varikoseldə;
- cinsi istəyin azalması, ereksiya pozuntuları, yorğunluq – testosteron çatışmazlığında;
- üzdə və bədəndə tük örtüyünün azalması, döş vəzilərinin böyüməsi;
- döş giləsindən ifrazat, baş ağrısı, görmə pozuntuları – prolaktinin artmasında və hipofiz şişlərində;
- xayalıqda və ya aralıqda ağrı, sidik ifrazında yanğı – iltihabda;
- eyakulyatın həcminin çox az olması – toxum yollarının tıxanmasında.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər xayada qəfil kəskin ağrı və şişkinlik yaranıbsa (xayanın burulması ehtimalı – 103-ə zəng edin), xayada bərk düyün əllənirsə və ya xayalıqda yüksək hərarətlə müşayiət olunan ağrılı şişkinlik varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika uroloq-androloq tərəfindən aparılır və həkim anamnezlə başlayır: cütlüyün nə qədər müddətdir uşaq planlaşdırdığı, keçirilmiş xəstəliklər və əməliyyatlar, qəbul edilən dərmanlar, iş şəraiti, vərdişlər. Sonra xarici cinsiyyət orqanlarına baxış keçirilir.
- Spermoqramma – əsas müayinə; ən azı iki dəfə, düzgün hazırlıqla (cinsi pəhriz təxminən 2–7 gün) aparılır. Spermatozoidlərin sayını, hərəkətliliyini, morfologiyasını, eyakulyatın həcmini göstərir.
- Androloq baxışı – xayaların ölçüsü və konsistensiyası, varikoselin olub-olmaması.
- Xayalıq orqanlarının USM-i və doppleroqrafiya – varikoseli, xaya toxumasındakı dəyişiklikləri, düyünləri aşkar edir.
- Hormonlar – FSH, LH, testosteron, prolaktin, TSH; problemin xayada, yoxsa hormonal tənzimləmədə olduğunu göstərir.
- Genetik müayinə – ağır oliqozoospermiyada kariotip və Y xromosomunun mikrodelesiyaları.
- Spermatozoidlərin DNT fraqmentasiyası, MAR-test – spermatozoidlərin keyfiyyətini və antispermal anticisimləri qiymətləndirir.
- İnfeksiyalara müayinə və göstəriş olduqda prostat vəzinin transrektal USM-i.
Differensial diaqnostika azoospermiya (spermada spermatozoidlərin tam olmaması), retroqrad eyakulyasiya və analizin düzgün toplanmaması ilə bağlı yanlış nəticələr arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- sonsuzluq və ya hamiləliyin uzun müddət baş verməməsi;
- köməkçi reproduktiv texnologiyalara ehtiyac;
- genetik səbəb olduqda – onun övlada ötürülmə ehtimalı;
- əsas xəstəliyin – məsələn, hipoqonadizmin – sümüklərə, əzələlərə, maddələr mübadiləsinə və əhvala təsiri;
- cütlükdə psixoloji gərginlik, stress və münasibətlərdə çətinliklər.
Müalicə
Müalicə aşkar edilmiş səbəbdən, oliqozoospermiyanın ağırlığından, qadının yaşından və reproduktiv sağlamlığından asılıdır. Plan cütlüklə birlikdə qurulur və çox vaxt uroloq-androloq ilə reproduktoloqun birgə işini tələb edir.
- Həyat tərzinin dəyişdirilməsi – siqaret, alkoqol və anabolik steroidlərdən imtina, çəkinin normallaşdırılması, balanslı qidalanma, xayaların qızmasından qaçmaq, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivlik.
- Varikoselin cərrahi müalicəsi – əllənən varikosel və spermoqrammada pozuntular olduqda; müasir mikrocərrahi üsullar tətbiq olunur.
- Hormonal müalicə – hipoqonadotrop hipoqonadizmdə qonadotropinlər, hiperprolaktinemiyada dopamin aqonistləri; bəzi hallarda həkim digər hormonal preparatları təyin edə bilər. Bu müalicə yalnız hormonal pozuntu təsdiqləndikdə və həkim nəzarəti altında aparılır.
- İnfeksiyaların müalicəsi – iltihab aşkar edildikdə antibakterial preparatlarla, lazım olduqda hər iki partnyorun müalicəsi.
- Antioksidant vasitələr – bəzi hallarda həkim tərəfindən köməkçi kimi təklif oluna bilər, lakin onlar əsas səbəbin müalicəsini əvəz etmir.
- Köməkçi reproduktiv texnologiyalar – uşaqlıqdaxili inseminasiya, ekstrakorporal mayalanma, İKSİ (spermatozoidin yumurta hüceyrəsinə yeridilməsi).
- Spermatozoidlərin dondurularaq saxlanması – kriptozoospermiyada və göstəricilərin pisləşməsi gözlənildikdə.
Testosteron preparatları və anabolik steroidlər spermatozoidlərin əmələ gəlməsini dayandırdığı üçün ata olmaq istəyən kişilərə təyin edilmir. İnternetdən «spermanı yaxşılaşdıran» vasitələri və hormonları öz-özünə qəbul etmək tövsiyə olunmur – bu, vaxt itkisinə və vəziyyətin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Müalicənin effekti spermatogenez dövrünü nəzərə alaraq bir neçə ay sonra təkrar spermoqramma ilə qiymətləndirilir.
Profilaktika
- uşaqlıqda kriptorxizmin vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- parotitə qarşı peyvənd;
- anabolik steroidlərdən və «idman hormonlarından» imtina;
- siqaret və alkoqoldan imtina, normal çəkinin saxlanılması;
- xayaların uzunmüddətli qızmasından qaçmaq, zərərli istehsalatda qoruyucu vasitələrdən istifadə;
- kimyaterapiya və ya şüa terapiyasından əvvəl spermanın dondurulması;
- qorunmuş cinsi əlaqə və cinsi yolla ötürülən infeksiyaların vaxtında müalicəsi;
- xayalıqda düyün, ağrı və ya venaların genişlənməsi hiss edildikdə həkimə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kişi sonsuzluğu ilə uroloq-androloq məşğul olur. Hormonal pozuntularda endokrinoloq, köməkçi reproduktiv texnologiyalara ehtiyac olduqda reproduktoloq, genetik səbəblərdə isə həkim-genetik müayinəyə qoşulur.
Yadda saxla!
Spermatozoidlərin az olması «ata ola bilməmək» demək deyil – müasir reproduktiv texnologiyalar hətta tək-tək spermatozoidlər olduqda da hamiləliyə nail olmağa imkan verir.
- Bir il ərzində hamiləlik olmursa, həm qadın, həm də kişi müayinədən keçməlidir.
- Bir spermoqramma diaqnoz deyil – analizi təkrarlayın.
- İdman məqsədilə anabolik və hormonal vasitələr qəbul etməyin.
- Ağır oliqozoospermiyada genetik müayinəni təxirə salmayın.
Suallar və cavablar
Səbəb – varikosel, hormonal pozuntu, infeksiya, həyat tərzi amilləri – aradan qaldırıldıqda göstəricilər çox vaxt yaxşılaşır. Genetik səbəblərdə isə əsas yol köməkçi reproduktiv texnologiyalardır.
Yüngül formalarda mümkündür. Hamiləlik ehtimalı spermatozoidlərin sayından, hərəkətliliyindən və qadının reproduktiv vəziyyətindən asılıdır. Uzun müddət nəticə olmadıqda reproduktoloqla vaxtında məsləhətləşmək vacibdir.
Ağır oliqozoospermiyanın bəzi səbəbləri genetikdir; məsələn, Y xromosomunun mikrodelesiyaları İKSİ vasitəsilə doğulan oğlan uşaqlarına ötürülə bilər. Müayinə cütlüyə məlumatlı qərar qəbul etməyə kömək edir.
Spermatozoidlərin yetişmə dövrü təxminən üç ay olduğu üçün dəyişikliklərin effekti adətən bu müddətdən sonra təkrar spermoqrammada qiymətləndirilir.
Analizdən əvvəl bir neçə gün cinsi pəhriz saxlanılır, alkoqol, sauna və isti vannadan çəkinilir. Material təmiz steril qaba toplanır və tez laboratoriyaya çatdırılır. Son həftələrdə yüksək hərarətlə xəstəlik olubsa, bunu həkimə bildirin – analizin vaxtı dəyişdirilə bilər.
Xeyr. Əməliyyat əsasən əllənən varikosel, spermoqrammada pozuntular və cütlükdə sonsuzluq olduqda nəzərdən keçirilir. Qərar uroloq tərəfindən qadının yaşı və digər amillər nəzərə alınmaqla verilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Endometrioz gündəlik həyata necə təsir edir?
Endometrioz yalnız ağrılı aybaşı ilə məhdudlaşmır. Ağrı, yorğunluq və reproduktiv planlara təsir fərdi qiymətləndirmə və uzunmüddətli yanaşma tələb…
İstiqamət: Reproduktologiya
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
