Hipoqonadizm – cinsi vəzlərin funksiyasının çatışmazlığı, yəni onlar tərəfindən hormonların sintezinin pozulması ilə müşayiət olunan patoloji sindromdur. Bu vəziyyətin inkişafına hər iki cinsdən olan şəxslər meyillidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Cinsi vəzilərin çatışmazlığı
- qonadların hipofunksiyası
Xəstəlik haqqında
Hipoqonadizm – həm fiziki, həm də mənəvi-psixoloji baxımdan ağır patologiyadır, ikincili cinsi əlamətlərin yetərincə inkişaf etməməsi və ya onların ifadəliliyinin azalması ilə müşayiət olunur. Bu vəziyyət kişi və qadın sonsuzluğunun səbəblərindən biridir. Xəstələr tez-tez zülal və yağ mübadiləsinin pozulması (kaheksiya və ya piylənmə), ürək-damar patologiyaları, sümük sistemində dəyişikliklərlə qarşılaşırlar. Bu xəstəlikdə proqnoz hipoqonadizmin inkişaf səbəbindən asılıdır. Bəzi hallarda o, əlverişlidir: xəstədə reproduktiv funksiya bərpa olunur, digər hallarda isə pozuntuların öhdəsindən gəlmək mümkün olmur.
Səbəbləri
Hipoqonadizmin ilkin anadangəlmə və qazanılmış formaları aşağıdakılar fonunda inkişaf edə bilər:
- Genetik pozğunluqlar;
- Yumurtalıqların və ya xayaların anadangəlmə hipoplaziyası;
- Hamiləlik zamanı toksinlərin təsiri (alkoqol, narkotiklər, lak-boya materialları, dərmanlar və s.);
- Bəzi xəstəliklər: epidemik parotit, qızılca, vezikulit, varikosel, sifilis, vərəm, şişlər, cinsi orqanların travmaları;
- Ionlaşdırıcı şüalanmanın təsiri;
- Autoimmun xəstəliklər və s.
Genetik pozğunluqlar bir neçə növ olur:
- Del Kastilyo sindromu (testikulyar embrional toxumanın aplaziyası);
- Şereşevski-Törner sindromu (cüt X-xromosom əvəzinə bir X-xromosomun irsən keçməsi);
- Klaynfelter sindromu (XY kişi xromosom dəstində əlavə qadın X xromosomunun olması);
İkincili anadangəlmə hipoqonadizm adətən hipofizin funksiyasının azalması (Maddok sindromu) və ya hipotalamus çatışmazlığı (Kallman sindromu) fonunda təzahür edir.
İkincili qazanılmış hipoqonadizmin inkişafı MSS-in bir sıra zədələnmələri ilə əlaqəli ola bilər:
- Meningit, ensefalit;
- Hipofizin adenoma və şişləri;
- Kortikosteroidlərin, opiatların qəbulu.
Təsnifat
Düzgün diaqnozun qoyulması və müalicənin təyin edilməsi üçün kişi və qadın hipoqonadizmi bir neçə meyara uyğun olaraq təsnif edilir.
Başvermə vaxtına və səbəbinə görə hipoqonadizmin anadangəlmə və qazanılmış formaları fərqləndirilir. Anadangəlmə patologiyalara anorxizm, kriptorxizm, Nuan, Sertoli-hüceyrəli və Klaynfelter sindromları aiddir. Patologiyanın qazanılmış formalarına cinsiyyət vəzilərinin iltihabi-infeksion, travmatik və bədxassəli zədələnməsi, həmçinin temperatur, şüa və kimyəvi amillərin təsiri altında onlarda yaranan proseslər aiddir.
Zədələnmə səviyyəsindən asılı olaraq fərqləndirilir:
- Birincili hipoqonadizm: onun inkişafı cinsiyyət vəzilərinin toxumalarının qeyri-kafi inkişaf, xarici və ya daxili patoloji amillərin təsiri fonunda funksiyasının pozulması ilə bağlıdır;
- Ikincili hipoqonadizm: gonadotrop hormonlar istehsal edən hipofizin fəaliyyətində baş verən pozğunluqlar səbəbindən yaranır; norma üzrə onlar yumurtalıqların və xayaların fəaliyyətini stimullaşdırır; bu halda cinsiyyət vəzilərinin toxumaları dəyişmir, onların işinin hormonal tənzimi pozulur; həmçinin patologiyanın ikincili formasına hipofizin funksiyasını nəzarətdə saxlayan hipotalamusun işindəki pozğunluqlar da aiddir.
Hipoqonadizmin daha bir təsnifatı orqanizmdə hormonların səviyyəsinə əsaslanır:
- Hipoqonadotrop: gonadotropinlərin sekresiyasının azalması və yumurtalıqlar və ya xayalar tərəfindən cinsi hormonların istehsalının aşağı düşməsi;
- Normoqonadotrop: hipofiz və hipotalamus hormonlarının səviyyəsi normaldır, cinsiyyət vəzilərinin funksiyası azalmışdır;
- Hiperqonadotrop hipoqonadizm: yumurtalıqların və ya xayaların toxumasının birincili zədələnməsi ilə birlikdə gonadotropinlərin yüksək səviyyəsi.
Klinik mənzərə
Kişilərdə hipoqonadizmin simptomları testosteron çatışmazlığının yarandığı yaşdan asılıdır. Əgər pozğunluq döl daxilində inkişaf mərhələsində baş veribsə, cinsi orqanların qoyuluşu pozulur:
- Testosteronun tam olmaması xarici cinsi orqanların qadın fenotipi üzrə formalaşmasına səbəb olacaq;
- Kişi hormonunun qismən çatışmazlığı genital orqanların hermafrodit cinsi orqanlardan hipospadiyaya qədər anormal quruluş variantlarının inkişafına gətirib çıxaracaq;
- 2-ci və ya 3-cü trimestrdə testosteron çatışmazlığı kriptorxizmə və ya mikropenis formalaşmasına səbəb olur.
Uşaq yaşlarında yaranan kişi hormonunun çatışmazlığı cinsi yetkinlik dövrü başlayanda aşkar edilir. İkincili cinsi əlamətlərin formalaşmasında pozğunluqlar baş verir. Belə uşaqlar yetkin yaşa çatdıqda aşağıdakılara malik olurlar:
- Yüksək səs;
- Zəif inkişaf etmiş əzələ kütləsi;
- Kiçik xaya kisəsi, xayalar və penis;
- Qasıq və qoltuqaltı nahiyələrdə az tüklənmə;
- Bədəndə tüklərin olmaması.
Onlarda epifizlərin, sümüklərin son hissələrinin gec bağlanması səbəbindən eunuhoid bədən quruluşu tipi (uzun ətraflarla qısa bədən) və ginekomastiya (böyümüş süd vəziləri) inkişaf edə bilər.
Yetkin yaşda təzahür edən hipoqonadizmin əlamətləri müxtəlif təzahürlərə malikdir. Bu halda simptomatika testosteron çatışmazlığının dərəcəsindən və patoloji prosesin müddətindən asılıdır. Hipoqonadizmin yetkin formasının əsas simptomları sırasında aşağıdakılar ayrılır:
- Yuxu pozğunluğu;
- Libidonun azalması;
- Erektil disfunksiya;
- Affektiv pozğunluqlar (qəzəb tutmaları, depressiya və s.);
- Vazomotor qeyri-sabitlik (ağır, kəskin yaranmış hipoqonadizm zamanı);
- Zehni qabiliyyətlərin azalması, məsələn, vizual-məkan düşüncəsinin zəifləməsi.
Hipoqonadizmdən əziyyət çəkən reproduktiv yaşda olan qadınlar amenoreya və menstrual tsiklin pozulması ilə üzləşə bilərlər. Yumurtalıq disfunksiyası müşayiət olunur:
- Qasıq nahiyəsində tüklənmənin olmaması;
- Süd vəzilərinin və genital orqanların zəif inkişafı.
Əgər patologiyanın inkişafı pubertatın başlanmasından əvvəl baş veribsə, qızda ikincili cinsi əlamətlər inkişaf etmir. Hipoqonadizmin postpubertat dövrdə yaranması xarici cinsiyyət orqanlarının toxuma strukturlarının atrofiyasına və menstruasiyanın dayanmasına səbəb olur.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Hipoqonadizmi provokasiya edən həqiqi səbəbi müəyyən etmək və onun inkişaf mərhələsini müstəqil şəkildə təyin etmək mümkün deyil. Mümkün qədər tam klinik mənzərə əldə etmək üçün genişləndirilmiş diaqnostika tələb olunur. O, aşağıdakı müayinələri əhatə edir:
- Cinsi və qonadotrop hormonların miqdarına görə qan analizləri (testosteron, FSH, LH, estrogen, progesteron və digərləri);
- Genetik xəstəlikləri aşkar etmək üçün xromosom analizləri;
- Eyakulyatın miqdarını və keyfiyyətini müəyyən etmək üçün spermogramma;
- Prostat vəzinin, xaya kisəsinin, çanaq orqanlarının, süd vəzilərinin USM müayinəsi;
- Xayaların biopsiyası;
- Hipoqonadotrop hipoqonadizm şübhəsi olduqda türk yəhərinin rentgenoqrafiyası, beyin KT və MRT-si;
- Sümük yaşının müəyyən edilməsi, densitometriya və bir sıra digər prosedurlar.
Yalnız dəqiq diaqnoz qoyulduqdan və xəstəliyi provokasiya edən səbəb aşkar edildikdən sonra pasiyentə fərdi müalicə kursu təyin ediləcək.
Xidmətlər
Müalicə
Əksər hallarda kişilərdə və qadınlarda hipoqonadizmin müalicəsi konservativ yolla aparılır. Əsas məqsəd – cinsi hormonların defisitinin aradan qaldırılmasıdır. Həkimlər hər bir pasiyentə fərdi əvəzedici hormon terapiyası seçirlər. Düzgün təyin edilmiş və aparılmış müalicə bunlara kömək edir:
- Ikinci dərəcəli cinsi əlamətlərin inkişafına və ya bərpasına;
- Erektil funksiyanın və libidonun normallaşmasına;
- Yanaşı xəstəliklərin müalicəsi və profilaktikasına.
Cərrahi müalicə hipoqonadizmin ayrı-ayrı formalarında aktualdır. O, həm patologiyanın səbəbinin aradan qaldırılmasına, həm də onun ayrı-ayrı simptomlarının ləğvinə yönəldilə bilər. Cərrahlar bunları icra edə bilərlər:
- Xayanın transplantasiyasını;
- Xayanın endirilməsini (kriptorxizm zamanı);
- Mikropenis zamanı falloplastikanı;
- Xayanın protezləşdirilməsini (xaya kisəsinin xarici görünüşünün bərpasına yönəlmiş kosmetik əməliyyat);
- Yumurtalıq və xaya şişlərinin çıxarılmasını və s.
Reabilitasiya
Hipoqonadizmin cərrahi müalicəsindən sonra reabilitasiya əməliyyatın növündən asılıdır. Az invaziv müdaxilələr zamanı pasiyent stasionarda bir sutkadan artıq qalmır. Açıq əməliyyatlarda hospitalizasiya müddəti fərdi qaydada müəyyən edilir. Reabilitasiya dövründə fiziki yüklənmədən və ağır qaldırmaqdan, həddindən artıq qızınmadan, açıq günəş şüaları altında qalmaqdan, hovuzlarda çimməkdən və s. Imtina etmək lazımdır. Reabilitasiya müddətləri müdaxilənin növündən asılıdır.
Profilaktika
Hipoqonadizmin anadangəlmə formalarının qarşısını almaq mümkün deyil. Qazanılmış variantların inkişafının qarşısını almaq üçün sağlam həyat tərzi sürmək, vaxtında vaksinasiya olunmaq, infeksion və iltihabi xəstəliklər zamanı, o cümlədən cinsi orqanlarla birbaşa əlaqədar olmayan hallarda da həkimə vaxtında müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Kişi və qadın cinsi hormonlarının defisiti – xəstənin həyat keyfiyyətinə təsir edən ağır patologiyadır. Bu, psixoloji problemlərə, sonsuzluğa, endokrin pozğunluqlara gətirib çıxarır. Sübut olunmuşdur ki, hipoqonadizm işemiya, yumurtalıq və prostat xərçəngi riskini artırır. Patologiyanın müalicəsinin effektivliyi onun vaxtında aşkar edilməsindən və diaqnozun düzgün qoyulmasından asılıdır. Məhz buna görə cinsi sistem disfunksiyasının hər hansı əlamətləri yarandıqda mümkün qədər tez mütəxəssisə müraciət etmək və tam diaqnostikadan keçmək lazımdır. Patologiyanın birincili formasında düzgün təyin edilmiş və aparılmış müalicə cinsi orqanların fəaliyyətini sabitləşdirməyə kömək edər, ikincili formada isə böyük ehtimalla reproduktiv qabiliyyətləri bərpa etmək mümkündür.
Suallar və cavablar
Patologiyanın əsas əlaməti – cinsiyyət orqanlarının və ikincili cinsi əlamətlərin inkişafdan qalması, qazanılmış formalarda isə onların ifadəlilik dərəcəsinin azalmasıdır. Patoloji prosesə çox vaxt metabolizmin pozulması və piylənmə, yaxud əksinə, arıqlama müşayiət edir.
Müalicə kursunun müddəti endokrinoloq tərəfindən pasiyentin müayinəsi və diaqnostika nəticələri əsasında müəyyən edilir. Bir çox pasiyentlər bütün həyatı boyu hormon qəbul edirlər.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Hamiləlik alınmır: cütlük müayinəyə haradan başlamalıdır?
Hamiləlik çətinliyinin qiymətləndirilməsi yalnız qadının analizlərindən ibarət deyil. Hər iki tərəfin tarixçəsi və məqsədli testlər bir plan daxilində…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
