Kvinke ödemi dərinin dərin qatları və selikli qişalarda qəfil şişkinliklə xarakterizə olunan angioödemdir. Dil və qırtlaq tutulduqda tənəffüs yolu üçün təcili təhlükə yarana bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Nəhəng qurdeşənəyi
Xəstəlik haqqında
Kvinke ödemi (angioödem) dərinin dərin qatlarında, dərialtı toxumada və selikli qişalarda qəflətən yaranan məhdud şişkinlikdir. Bu zaman xırda qan damarlarının divarı keçirici olur və maye ətraf toxumaya sızır. Ödem ən çox dodaqlarda, göz qapaqlarında, dildə və üzdə, bəzən əl və ayaqlarda, cinsiyyət orqanlarında, daha nadir hallarda qırtlaqda və bağırsaq divarında yaranır.
Ödem adətən bir neçə saatdan iki-üç günə qədər davam edir və iz qoymadan keçir. Onun təhlükəsi yerləşdiyi yerdən asılıdır: dilin və qırtlağın şişməsi hava yolunu daralda bilər, buna görə də belə hal təcili yardım tələb edir. Kvinke ödemi tez-tez qurdeşənəyi ilə birlikdə müşahidə olunur, lakin təkbaşına da yarana bilər.
Beynəlxalq məlumatlara görə, qurdeşənəyi və angioödem geniş yayılmış vəziyyətlərdir və insanların nəzərəçarpacaq hissəsi həyatı boyu ən azı bir dəfə onlarla qarşılaşır. Allergik forma istənilən yaşda, xüsusən allergiyaya meylli insanlarda rast gəlinir. İrsi forma nadirdir və adətən uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə başlayır, təzyiqə qarşı bəzi dərmanlarla bağlı ödem isə daha çox orta və yaşlı insanlarda olur.
Səbəbləri
Kvinke ödemi dərinin və selikli qişaların dərin qatlarında damar keçiriciliyinin qəfil artması nəticəsində yaranır. Onun inkişafında iki əsas mexanizm ayırd edilir. Allergik (histamin mənşəli) ödemdə allergenə cavab olaraq tosqa hüceyrələrdən histamin və digər maddələr ifraz olunur; belə ödem çox vaxt qurdeşənəyi və qaşınma ilə müşayiət olunur. Bradikinin mənşəli ödemdə isə histamin iştirak etmir: ödem daha yavaş, bir neçə saat ərzində artır, 2–5 gün davam edir, qaşınma və qurdeşənəyi adətən olmur. Bu növə irsi angioödem, C1-inhibitorun qazanılmış çatışmazlığı və təzyiqi aşağı salan AÇF inhibitorlarının qəbulu ilə bağlı ödem aiddir. Mexanizmin müəyyən edilməsi vacibdir, çünki müalicə yanaşmaları fərqlidir.
- qida (sitrus meyvələr, qoz-fındıq, balıq, şokolad və s.);
- antibakterial, iltihabəleyhinə aktivliyə malik dərman vasitələri;
- həşərat sancmaları (arı, eşşəkarısı, ağcaqanad);
- bitki tozcuğu;
- ev tozu;
- kif antigenləri;
- heyvan tükü;
- lateks məmulatları, kosmetik və kimyəvi maddələrlə təmas.
Qeyri-allergik amillər:
- genetik meyillik (irsi angioneurotik ödem);
- C1-inhibitorun çatışmazlığı və ya disfunksiyası;
- fiziki qıcıqlandırıcılar: soyuq, isti, təzyiq, stress;
- qaraciyər və qalxanabənzər vəzin bəzi xəstəlikləri;
- müəyyən qrup preparatların qəbulu — ilk növbədə təzyiqi aşağı salan AÇF inhibitorlarının (ödem onları qəbul etməyə başladıqdan aylar və illər sonra da yarana bilər), eləcə də qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələrin.
Təsnifat
Kvinke ödemi müxtəlif səbəb amillərinə və dəyişkən simptomatikaya malik ola bilər. Bu əlamətlər əsasında 4 əsas tip ayırd edilir.
Allergik Kvinke ödemi
Bu variant ən çox rast gəlinir. Allergenin orqanizmə daxil olmasından qısa müddət sonra inkişaf edir. Sonuncunun rolunda qida məhsulları, dərman, həşərat sancması, çiçək tozu, lateks və digər qıcıqlandırıcılar ola bilər. Tez-tez qurdeşənəyi, dərinin qızarması və qaşınma ilə birləşir.
Qeyri-allergik (irsi və ya qazanılmış)
Kvinke ödeminin bu tipi allergiya ilə əlaqəli deyil. O, bəzi immun zülalların, xüsusən də C1-inhibitorun (iltihabi proseslərin tənzimlənməsinə cavabdehdir) disfunksiyasına cavab olaraq inkişaf edir.
- İrsi forma – meyilli genlərin daşınması ilə əlaqəlidir, uşaqlarda və ya yeniyetmələrdə özünü göstərə bilər.
- Qazanılmış – digər patologiyalar fonunda yaşlı yaşda özünü göstərir.
İdiopatik
Ödemin səbəb amili aşkar edilmədikdə, o, idiopatik adlandırılır. O, görünən allergenlər və ya provokasiyaedici amillər olmadan yarana bilər ki, bu da diaqnostikanı xüsusilə çətinləşdirir.
Medikamentoz
Bəzi dərmanlar, xüsusən AÇF inhibitorları qrupundan olanlar (təzyiqə qarşı preparatlar), onların qəbulunun başlanmasından uzun müddət sonra belə angioneurotik ödemə səbəb ola bilər.
Hər növ müalicə və profilaktikaya fərqli yanaşma tələb edir, buna görə də düzgün diaqnostika effektiv yardımın açarıdır.
Klinik mənzərə
Kvinke ödeminin simptomları xarakterik və olduqca parlaqdır. Onlar adətən provoke edici amillə təmasdan sonra 10–30 dəqiqə ərzində qəflətən inkişaf edir. Təzahürlər bədənin hansı hissələrinin təsirləndiyindən asılı olaraq fərqlənə bilər, lakin ümumi əlamətlər aşağıdakılardır:
- Dərinin və ya selikli qişaların sıx şişkinliyi, ən çox üzdə: dodaqlar, göz qapaqları, yanaqlar, dil şişir, daha az hallarda – əllər, ayaqlar və ya cinsiyyət orqanları.
- Ödemli sahə gərgin görünə bilər, bəzən – ağrılı, lakin qaşınma və ya səpgi olmadan (sonuncular qurdeşənəyi ilə birləşdikdə ola bilər).
- Ödem boğazı, qırtlağı və ya traxeyanı əhatə edərsə, tənəffüs pozğunluqları. Səs qısılması, “hürən” öskürək, təngnəfəslik, hava çatışmazlığı hissi meydana çıxa bilər.
- Dil və ya damaq şişərsə, udma və nitqin çətinləşməsi.
- Daxili orqanların ödemində – qarında ağrı, ürəkbulanma, qusma (nadir hallarda).
- Xüsusən anafilaktik şok inkişaf edərsə, baş gicəllənməsi və zəiflik mümkündür.
Ödemin tənəffüs yollarına yayılması xüsusilə təhlükəlidir. Bu halda söhbət təcili vəziyyətdən gedir və mümkün qədər tez tibbi yardım çağırmaq lazımdır. Bəzən simptomların başlanğıcından kritik vəziyyətə qədər cəmi bir neçə dəqiqə keçir.
Bəzi xəstələrdə həmçinin qurdeşənəyi simptomları – qaşınan qabarcıqlar, dərinin qızarması meydana çıxır. Lakin başa düşmək vacibdir ki, angioneurotik ödem dəri təzahürləri olmadan da keçə bilər.
Kvinke ödemi necə görünür? O, bədənin müəyyən hissəsinin kəskin böyüməsini, bəzən tanınmaz hala qədər xatırladır. Məsələn, göz qapaqları və ya dodaqların zədələnməsində onların ödemlə tam örtülməsi müşahidə oluna bilər (Kvinke ödeminin müvafiq şəkillərini tibbi mənbələrdə tapmaq mümkündür).
Kvinke ödeminin inkişaf səbəbləri bütöv bir kompleksdir. Onlar 2 əsas kateqoriyaya bölünür – allergik və qeyri-allergik.
Birinci qrupun əsas etioloji amilləri aşağıdakılar hesab olunur:
- qida (sitrus meyvələr, qoz-fındıq, balıq, şokolad və s.);
- antibakterial, iltihabəleyhinə aktivliyə malik dərman vasitələri;
- həşərat sancmaları (arı, eşşəkarısı, ağcaqanad);
- bitki tozcuğu;
- ev tozu;
- kif antigenləri;
- heyvan tükü;
- lateks məmulatları, kosmetik və kimyəvi maddələrlə təmas.
Qeyri-allergik amillər:
- genetik meyillik (irsi angioneurotik ödem);
- C1-inhibitorun çatışmazlığı və ya disfunksiyası;
- fiziki qıcıqlandırıcılar: soyuq, isti, təzyiq, stress;
- qaraciyər və qalxanabənzər vəzin bəzi xəstəlikləri;
- müəyyən qrup preparatların (məsələn, hipotenziv vasitələrin) qəbulu.
Bilmək vacibdir: xəstələrin bir hissəsində Kvinke ödemi görünən səbəb olmadan yaranır ki, bu da profilaktikanı çətinləşdirir və uzunmüddətli müşahidə tələb edir. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, yaşlılarda Kvinke ödemi uşaqlara nisbətən daha kəskin özünü göstərə bilər və xüsusən müşayiət edən xroniki xəstəliklər zamanı daha tez-tez ağırlaşmalarla müşayiət olunur.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Düzgün müalicə üçün Kvinke ödeminə məhz nəyin səbəb olduğunu müəyyən etmək vacibdir. Diaqnostika bir neçə addımdan ibarətdir:
Anamnezin toplanması
Həkim aydınlaşdırır:
- ehtimal olunan allergenlə təmasdan nə vaxt və nə qədər sonra dəri və ya selikli qişalar şişir;
- keçmişdə oxşar hallar olub-olmaması;
- irsiyyətin ağırlaşmış olub-olmaması – qohumlarda da ödem müşahidə edilib-edilməməsi;
- insanın hansı dərmanları qəbul etdiyi;
- həşərat sancması və ya qıcıqlandırıcı maddələrlə təmasın olub-olmaması.
Vizual müayinə
Kvinke ödemi zamanı nəyin şişdiyi qiymətləndirilir: ən çox bunlar dodaqlar, göz qapaqları, dil, qırtlaqdır. Tənəffüs, səpginin olması, qurdeşənəyi əlamətləri, nitq və ya udma çətinliyi yoxlanılır.
Laboratoriya analizləri
- ümumi klinik qan analizi – eozinofil sayının artmasını aşkar etmək mümkündür ki, bu da allergik təbiəti təsdiqləyir;
- biokimyəvi müayinə – daxili orqanların funksional vəziyyətini qiymətləndirir;
- C1-inhibitorun və komplement komponentlərinin miqdarı – ödemin irsi formalarının diaqnostikasında xüsusilə vacibdir;
- allergik sınaqlar (dəri və ya laboratoriya) – səbəbkar antigenləri müəyyən etməyə imkan verir.
Diaqnostika təkcə səbəbi müəyyən etmək üçün deyil, həm də terapevtik taktikanı təyin etmək üçün vacibdir. Patoloji reaksiyaya səbəb olan aşkar amillərin olmadığı idiopatik ödemi tanımaq xüsusilə çətindir.
Müalicə
Kvinke ödeminin müalicəsi təxirəsalınmaz reaksiya tələb edir. Bu, xüsusən respirator trakt təsirləndikdə təcili vəziyyətdir.
Kvinke ödemi zamanı ilk yardım:
- Ehtimal olunan allergenlə təması aradan qaldırmaq (əgər məlumdursa).
- Təmiz hava axınını təmin etmək.
- Xəstəyə yarımoturaq vəziyyət vermək.
- Əgər əldə həkim tərəfindən təyin olunmuş antihistamin preparat varsa – xəstəyə vermək; ödem sürətlə artırsa, nəfəs almaq çətinləşirsə və ya təzyiq düşürsə və xəstədə adrenalin avto-injektoru varsa, dərhal ondan istifadə etmək.
- Nəzərə almaq lazımdır: irsi angioödemdə və AÇF inhibitorlarının qəbulu ilə bağlı ödemdə antihistamin preparatlar və hormonlar təsirsizdir — belə hallarda gözləmədən təcili tibbi yardım çağırmaq lazımdır.
- Xüsusən nəfəsalma-nəfəsvermənin çətinləşməsi, səs qısılması və ya boğulma hissi olduqda təcili olaraq təcili yardımla əlaqə saxlamaq.
Stasionarda Kvinke ödemi necə müalicə olunur:
- Anafilaksiya ilə müşayiət olunan ağır allergik ödemdə ilk seçim preparatı adrenalindir.
- Allergik ödemdə histamin reaksiyasını bloklayan və bununla da allergik kaskadı kəsən preparatlar istifadə olunur.
- Damar keçiriciliyini stabilləşdirən dərmanlar tətbiq edilir.
- Ağır gedişatda toxumaların iltihabını və ödemini götürən preparatların təyin edilməsi mümkündür.
- Qeyri-allergik (bradikinin mənşəli) angioneurotik ödemdə C1-inhibitor konsentratı və ya bradikinin reseptorlarının blokatorları göstərişdir; ödem AÇF inhibitoru ilə bağlıdırsa, bu preparat dərhal dayandırılır və başqa qrup dərmanla əvəz edilir.
- Qırtlağın ifadəli ödemində intubasiya və ya traxeostomiya (ağır hallarda) tələb oluna bilər.
Xüsusilə xatırlamaq vacibdir: angioneurotik ödem sadəcə kosmetik qüsur deyil, həyata təhlükə yarada biləcək vəziyyətdir. Məhz buna görə də müalicə tibbi və peşəkar olmalıdır.
Kvinke ödemi zamanı nə etməli – panikaya düşməmək və mümkün qədər tez həkim çağırmaq. Tənəffüs yollarının ödemi zamanı hər hansı gecikmə həyata baha başa gələ bilər.
Reabilitasiya
Kəskin reaksiyalar aradan qaldırıldıqdan sonra bərpa mərhələsini keçmək vacibdir. Kvinke ödemi zamanı reabilitasiya təkrar halların qarşısını almağa və xəstənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa yönəlib.
Əsas tövsiyələr:
- Səbəbin müəyyən edilməsi. Mümkün olduqda dəqiq allergeni və ya digər provoke edici amili müəyyən etmək və onunla təması istisna etmək. Məsələn, əgər ödem müəyyən dərmanın qəbulundan sonra yaranıbsa – bunu bütün müalicə edən həkimlərə bildirmək.
- Hipoallergik pəhrizə əməl etmək. Xüsusən ödemin səbəbi dəqiq müəyyən edilmədikdə, tez-tez allergiyaya səbəb olan məhsulların (sitrus meyvələr, şokolad, dəniz məhsulları) istisna edilməsi.
- Müşayiət edən xəstəliklərə nəzarət – məsələn, allergik reaksiyalara meyilliyi artıra bilən qaraciyər və ya mədə-bağırsaq traktı xəstəliklərinə.
- Xüsusən ödem epizodları təkrarlanırsa və ya irsi angioneurotik ödem diaqnozu qoyulubsa, allerqoloq və ya immunoloqun müntəzəm müşahidəsi.
- Diaqnoz və əks göstərişlərin qeyd olunduğu tibbi kart – təcili yardım halında bu, həyat xilas edə bilər.
- Xəstəyə və onun yaxınlarına ilk yardım göstərmə vərdişlərinin öyrədilməsi – o cümlədən Kvinke ödeminin əlamətlərinin bilinməsi, onun yaranması zamanı hərəkət sxemi.
Reabilitasiyaya həmçinin psixoloji dəstək daxildir, çünki xəstələr ağır epizoddan sonra tez-tez vəziyyətin təkrarlanmasından narahatlıq və ya qorxu keçirirlər.
Profilaktika
Kvinke ödeminin profilaktikası hər şeydən əvvəl bu təhlükəli vəziyyətin təkrar inkişafına səbəb ola biləcək amillərin anlaşılması və qarşısının alınmasıdır. Bu, xüsusən artıq angioneurotik ödem epizodu keçirmiş insanlar üçün aktualdır.
Ümumi profilaktika tədbirləri:
- Allergen təmasların istisna edilməsi. Əgər ödemin səbəbi məlumdursa (qida, dərman, həşərat sancması), onlardan ciddi şəkildə qaçınmaq lazımdır. Hətta minimal təsir belə təkrar reaksiyaya səbəb ola bilər.
- Qidalanmaya nəzarət. Xüsusən tutmadan sonrakı ilk aylarda hipoallergik pəhrizin saxlanması. Potensial təhlükəli məhsulların istisna edilməsi residivin qarşısını almağa kömək edir.
- Stress və fiziki yüklənmələrin məhdudlaşdırılması, çünki onlar görünən allergenlər olmadıqda belə ödemi provoke edə bilər.
- Özbaşına müalicədən imtina. Xüsusən həkim nəzarəti olmadan bir çox dərmanlar angioneurotik ödemə səbəb ola bilər.
- Xüsusən həzm sistemi və endokrin sistemin allergik reaksiyaları gücləndirə bilən xroniki xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi.
- Həkimin daimi müşahidəsi. İrsi angioödemi olan insanlar dispanser müşahidəsi altında olmalı və müntəzəm analiz verməlidirlər.
- İlk yardım dəstinin olması. Diaqnozu təsdiqlənmiş xəstələrə, xüsusən tənəffüs ağırlaşmaları epizodları olubsa, özləri ilə həmişə ilk zərurət preparatlarını daşımaları tövsiyə olunur.
- Ətrafdakıların məlumatlandırılması. Yaxınlar, həmkarlar, müəllimlər və hətta səyahətlərdə təsadüfi yol yoldaşları Kvinke ödemi zamanı nə etmək lazım olduğunu, onun əlamətlərinin nədən ibarət olduğunu və kəskin tutma zamanı hara zəng etmək lazım olduğunu bilməlidirlər.
Xatırlamaq vacibdir: profilaktika təkcə qaydalar toplusu deyil, həm də öz sağlamlığına şüurlu münasibətdir. Həkimə vaxtında müraciət, tövsiyələrə əməl etmək və ətraf mühitə nəzarət angioneurotik ödemi olan xəstələrə uzun, təhlükəsiz və keyfiyyətli həyat sürməyə kömək edir.
Yadda saxla!
Mütəxəssislərin əksəriyyətinin qeyd etdiyi kimi, angioneurotik ödem sadəcə nadir allergiya forması deyil, simptomlar yox olduqdan sonra da diqqət tələb edən ciddi xəstəlikdir. Kvinke ödeminin əsas təhlükəsi onun proqnozlaşdırılmazlığındadır. O, əvvəllər allergiya ilə üzləşməmiş insanlarda belə qəflətən yarana bilər. Xüsusən qırtlaq ödemi təhlükəlidir, o, bir neçə dəqiqə ərzində inkişaf edərək boğulmaya səbəb ola bilər. Buna görə də ilk simptomlarda dərhal təcili tibbi yardım çağırmaq lazımdır. Ekspertlər həmçinin diqqəti onunla bağlı çəkirlər ki, irsi angioneurotik ödem simptomların nadirliyi və atipikliyi səbəbindən çox vaxt gec diaqnoz edilir. Lakin düzgün diaqnostika və profilaktika zamanı xəstələr tam dəyərli həyat sürə bilərlər.
Həkimlər hətta yüngül ödem hallarını da nəzərə almamağı tövsiyə etmirlər, çünki sonradan inkişaf edən reaksiya daha ağır ola bilər. Mümkün qədər erkən həkim müayinəsi ciddi ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bəli, ödem boğaz və qırtlaq nahiyəsinə yayıldıqda tənəffüs yollarının daralmasına və nəfəs almanın çətinləşməsinə səbəb ola bilər — bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətdir. Səsin batması, udmanın çətinləşməsi və ya nəfəs darlığı yarandıqda dərhal təcili yardıma müraciət etmək lazımdır. Bunun üçün əvvəlcədən nə etmək lazım olduğunu allerqoloqla müzakirə etmək və təhlükə əlamətlərini tanımağı öyrənmək faydalıdır.
Bəli, angioödemin bir forması irsi xarakter daşıyır və bradikinin mexanizmi ilə bağlıdır — bu hallarda ödem histaminlə əlaqəli deyil və adi antihistamin müalicəyə cavab vermir. İrsi angioödem nəsildən-nəsilə ötürülə bilər, ona görə ailəsində belə hallar olan insanlara diaqnoz zamanı bu barədə məlumat vermək vacibdir. Formanı dəqiqləşdirmək üçün allerqoloq əlavə müayinələr təyin edə bilər.
Uşaqlarda Kvinke ödemi eyni şəkildə dodaqların, göz qapaqlarının və ya üzün qəflətən şişməsi ilə özünü göstərir, bəzən qurdeşənəyi ilə müşayiət olunur. Kiçik uşaqlar narahatlığı sözlə ifadə edə bilmədiyi üçün valideynlər ağlama, iştahsızlıq və ya nəfəsalmada dəyişiklik kimi dolayı əlamətlərə diqqət etməlidir. Şişkinlik üzdə sürətlə yayılarsa və ya nəfəs almaqda çətinlik müşahidə olunarsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Allergiyasız yaz
Budur, qış da başa çatdı. Hamımız səbirsizliklə istiləri və təbiətin coşqun çiçəklənməsini gözləyirik. Yazın və yayın gəlişi ilə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
