Dərman allergiyası immun sistemin dərman preparatına qarşı həddindən artıq reaksiyasıdır. Yüngül səpgidən həyat üçün təhlükəli anafilaksiyaya qədər müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər və dəqiq diaqnoz gələcək müalicənin təhlükəsizliyi üçün vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Toksikodermiya
- dərmana qarşı hiperhəssaslıq
- dərman mənşəli səpgi
Xəstəlik haqqında
Dərmanlara qarşı arzuolunmaz reaksiyaların hamısı allergiya deyil. Ürəkbulanma, baş ağrısı kimi yan təsirlər preparatın farmakoloji təsiri ilə bağlıdır və bir çox insanda gözlənilən haldır. Allergiyada isə immun sistem dərmanı və ya onun parçalanma məhsulunu yad maddə kimi tanıyır və iltihab reaksiyası yaradır. Bu reaksiya dozadan az asılıdır və yalnız həssas insanlarda yaranır.
Reaksiyalar dərman qəbulundan bir neçə dəqiqə – bir saat sonra (dərhal tipli) və ya bir neçə gün, hətta həftələr sonra (gecikmiş tipli) yarana bilər. Ən çox dəri zədələnir, lakin tənəffüs yolları, qan damarları, qaraciyər, böyrəklər və qan hüceyrələri də prosesə qoşula bilər. Dərman allergiyası istənilən yaşda rast gəlinir, böyüklərdə uşaqlara nisbətən daha çox qeydə alınır.
Bir çox insan özünü «dərmana allergik» hesab edir, lakin müayinə zamanı bu, təsdiqlənmir — xüsusən uşaqlıqda virus infeksiyası fonunda antibiotik qəbulu zamanı yaranan səpgilər çox vaxt səhvən allergiya sayılır. Səhv etiket təsirli və təhlükəsiz preparatlardan əsassız imtina etməyə səbəb olur, ona görə allerqoloq tərəfindən qiymətləndirmə vacibdir.
Səbəbləri
Nəzəri olaraq istənilən dərman allergiyaya səbəb ola bilər, lakin bəzi qruplar daha çox reaksiya yaradır:
- beta-laktam antibiotikləri — penisillinlər, sefalosporinlər; dərman allergiyasının ən çox rast gəlinən səbəbləridir;
- sulfanilamidlər və digər bəzi antibakterial preparatlar;
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar — bəzən allergiya deyil, qeyri-immun dözümsüzlük olur və bu qrupun bir çox nümayəndəsinə qarşı eyni vaxtda özünü göstərir;
- qıcolma əleyhinə bəzi preparatlar — ağır gecikmiş reaksiyaların tanınmış səbəbidir;
- podaqrada sidik turşusunu azaldan bəzi preparatlar;
- yerli anestetiklər, rentgenokontrast maddələr, narkoz zamanı istifadə olunan əzələ boşaldıcıları;
- bioloji preparatlar, kimyaterapiya vasitələri, peyvəndlərin bəzi komponentləri.
Risk amilləri: əvvəllər dərman reaksiyası olması, tez-tez və uzunmüddətli dərman kursları, dərmanın inyeksion yolla yeridilməsi, bəzi virus infeksiyaları (məsələn, Epşteyn-Barr virusu və ya HİV-infeksiyası fonunda səpgi riski artır), müəyyən genetik xüsusiyyətlər, qadın cinsi, bəzi autoimmun xəstəliklər. Digər allergik xəstəliklərin (pollinoz, ekzema) olması dərman allergiyası riskini həmişə artırmır, lakin reaksiyanı ağırlaşdıra bilər.
Təsnifat
Dərhal tipli reaksiyalar (dərmandan sonra adətən bir saat ərzində): övrə, Kvinke ödemi, bronxospazm, anafilaksiya.
Gecikmiş tipli reaksiyalar (bir neçə gün – bir neçə həftə sonra):
- makulopapulyoz (qızılcayabənzər) səpgi — ən çox rast gəlinən forma;
- fiksə olunmuş dərman eritemi — hər dəfə eyni yerdə təkrarlanan ləkə;
- dərman reaksiyası eozinofiliya və sistem əlamətləri ilə (DRESS) — səpgi, hərarət, daxili orqanların zədələnməsi;
- Stivens-Conson sindromu və toksik epidermal nekroliz — ağır, həyat üçün təhlükəli formalar;
- kəskin generalizə olunmuş ekzantematoz pustulyoz.
Bundan başqa, dərmanlar qan hüceyrələrinə (anemiya, trombositopeniya), böyrəklərə və qaraciyərə qarşı immun reaksiyalar da yarada bilər.
Klinik mənzərə
Əlamətlər reaksiyanın tipindən asılıdır:
- dəri səpgisi, qızartı, qaşınma;
- övrə — qabarcıqlı, qaşınan, sürətlə yer dəyişən səpgilər;
- dodaqların, göz qapaqlarının, dilin, üzün şişməsi;
- nəfəs darlığı, xırıltılı nəfəs, boğazda sıxılma hissi, səsin xırıldaması;
- başgicəllənmə, arterial təzyiqin düşməsi, huşun itməsi;
- ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı — anafilaksiyanın tərkibində;
- hərarət, limfa düyünlərinin böyüməsi, oynaq ağrıları — gecikmiş reaksiyalarda.
Uşaqlarda virus infeksiyası zamanı yaranan səpgini dərman reaksiyasından fərqləndirmək çətin ola bilər, ona görə nəticəni allerqoloq çıxarmalıdır. Hamiləlikdə istənilən dərman reaksiyası barədə dərhal həkimə məlumat vermək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır (103), əgər:
- dərmandan sonra nəfəs darlığı, boğazda sıxılma, dilin və ya üzün şişməsi yaranıb;
- güclü başgicəllənmə, zəiflik, huşun itməsi var;
- səpgi ilə birlikdə hərarət, ağızda, gözlərdə, cinsiyyət orqanlarında xoralar yaranıb;
- dəri ağrılı qızarır, qabarcıqlar əmələ gəlir və soyulur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozun əsasını reaksiyanın ətraflı təsviri təşkil edir: hansı dərman qəbul edilib, nə vaxtdan, reaksiya nə vaxt başlayıb, necə görünüb, necə müalicə olunub, sonradan bu dərman və ya oxşar preparatlar qəbul edilibmi. Bu məlumatları, dərmanın qablaşdırmasını və mümkünsə səpgilərin fotolarını saxlamaq faydalıdır.
- dəri sınaqları (prik və dəridaxili) — əsasən penisillinlərə, yerli anestetiklərə və bəzi digər preparatlara qarşı dərhal tipli reaksiyalarda; gecikmiş reaksiyalarda bəzən aplikasion (patç) sınaqlar;
- qanda spesifik IgE anticisimlərinin təyini — məhdud sayda dərmanlar üçün mümkündür;
- triptazanın təyini — anafilaksiyadan qısa müddət sonra götürülən qanda reaksiyanın allergik xarakterini təsdiqləməyə kömək edir;
- ağır reaksiyalarda qanın ümumi analizi (eozinofillər), qaraciyər və böyrək göstəriciləri;
- dərmanla nəzarətli provokasiya testi — yalnız allerqoloq nəzarəti ilə, xüsusi şəraitdə, reaksiyanın riski aşağı olduqda; ağır bülloz reaksiyalardan və DRESS-dən sonra aparılmır;
- göstəriş olduqda dəri biopsiyası.
Differensial diaqnostika virus səpgiləri, idiopatik övrə, qida allergiyası və dərmanların yan təsirləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- anafilaktik şok;
- Stivens-Conson sindromu, toksik epidermal nekroliz — çapıqlar, görmə pozğunluqları ilə nəticələnə bilər;
- daxili orqanların — qaraciyər, böyrəklər, ağciyərlərin — zədələnməsi;
- qan hüceyrələrinin azalması;
- yanlış «allergiya» etiketi səbəbindən daha az effektiv və ya daha toksik preparatlardan istifadə zərurəti, bu isə müalicənin uzanmasına və antibiotiklərə davamlı bakteriyaların yayılmasına səbəb ola bilər;
- ağır dəri reaksiyalarından sonra ikincili infeksiya və uzunmüddətli bərpa dövrü.
Müalicə
Müalicənin əsas prinsipi reaksiyaya səbəb olan dərmanın dayandırılması və reaksiyanın ağırlığına uyğun yardımdır:
- Şübhəli dərmanın dayandırılması — əsas addım; lakin həyati vacib preparatı (ürək, epilepsiya, diabet dərmanları və s.) dəyişməzdən əvvəl dərhal həkimlə əlaqə saxlamaq lazımdır.
- Yüngül dəri reaksiyaları — antihistamin preparatlar, yerli qlükokortikoid kremlər.
- Orta və ağır dəri reaksiyaları — həkim nəzarəti ilə sistem qlükokortikoidləri.
- Anafilaksiya — adrenalinin (epinefrinin) əzələdaxili yeridilməsi əsas müalicədir; dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Antihistamin preparatlar adrenalini əvəz etmir. Xəstəni ayaqları qaldırılmış vəziyyətdə uzandırmaq, nəfəs darlığında isə oturtmaq lazımdır. Anafilaksiya keçirmiş pasiyentə həkim adrenalin avtoinyektoru tövsiyə edə bilər.
- Ağır bülloz reaksiyalar (Stivens-Conson sindromu, toksik epidermal nekroliz, DRESS) — stasionarda, çox vaxt intensiv terapiya və ya yanıq şöbəsi şəraitində müalicə.
Zəruri dərmana allergiya təsdiqləndikdə və alternativ olmadıqda həkim nəzarəti ilə desensibilizasiya (tədricən müvəqqəti dözümlülüyün yaradılması) aparıla bilər.
Nə etmək olmaz: şübhəli dərmanı «yoxlamaq üçün» təkrar qəbul etmək, ağır reaksiyanı evdə yalnız antihistaminlə müalicə etməyə çalışmaq, həkim təyinatı olmadan hormonal preparatlar qəbul etmək.
Profilaktika
- dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək, antibiotikləri özbaşına içməmək;
- allergiya yaratmış preparatın adını yadda saxlamaq və tibbi sənədlərə qeyd etdirmək;
- hər yeni həkimə, stomatoloqa, əczaçıya allergiyanız barədə məlumat vermək;
- oxşar quruluşlu preparatlara mümkün çarpaz reaksiyalar barədə allerqoloqla danışmaq;
- «allergiya» etiketini allerqoloqda yoxlatmaq — xüsusən penisillinlərə qarşı;
- ağır reaksiya olubsa, xəbərdarlıq kartı və ya bilərzik daşımaq;
- anafilaksiya keçirmiş pasiyentlər həkimin təyin etdiyi adrenalin avtoinyektorunu daim yanında saxlamalı və ondan istifadə qaydasını bilməlidir; ailə üzvlərinə də bunu öyrətmək faydalıdır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Dərman allergiyasının diaqnostikası ilə allerqoloq-immunoloq məşğul olur. Dəri reaksiyalarında dermatoloq, uşaqlarda pediatr da müayinə aparır; ağır reaksiyalarda təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
- «Penisillinə allergiyam var» ifadəsi çox vaxt yoxlanılmamış olur — allerqoloq bu etiketin doğruluğunu yoxlaya bilər.
- Dərmandan sonra nəfəs darlığı, üzün şişməsi, başgicəllənmə yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Səpgi ilə birlikdə hərarət, ağızda xoralar və dərinin soyulması təcili tibbi yardım tələb edir.
- Allergiya yaratmış dərmanı «yoxlamaq üçün» təkrar qəbul etməyin.
Suallar və cavablar
Həmişə yox. Məsələn, penisillinə allergiya bir çox insanda illər keçdikcə zəifləyir və yox olur. Lakin bunu yalnız allerqoloq müayinə vasitəsilə təsdiqləyə bilər. Ağır reaksiyaların — Stivens-Conson sindromu, DRESS — səbəbi olmuş preparatlar isə ömürlük qadağandır.
Yan təsir preparatın gözlənilən farmakoloji təsiridir və çox insanda müşahidə olunur, məsələn, mədə narahatlığı. Allergiya isə immun mexanizmlə bağlıdır, az sayda insanda yaranır və çox vaxt səpgi, ödem, nəfəs darlığı ilə özünü göstərir. Fərqi müəyyən etmək üçün həkimə reaksiyanı ətraflı təsvir etmək lazımdır.
Mütləq deyil. Çarpaz reaksiyalar oxşar quruluşlu preparatlar arasında mümkündür, lakin çox vaxt başqa qrupdan olan antibiotiklər təhlükəsiz istifadə edilir. Uyğun alternativi həkim seçir.
Həkimə və stomatoloqa əvvəllər yaşadığınız bütün dərman reaksiyalarını bildirin. Lazım olduqda allerqoloq əvvəlcədən müayinə aparır və təhlükəsiz preparatları tövsiyə edir. Yerli anestetiklərə əsl allergiya nadirdir; çox vaxt həyəcan və ya preparatın tərkibindəki damar daraldıcı maddə ilə bağlı reaksiyalar allergiya kimi qəbul edilir.
Dəniz məhsullarına allergiya rentgenokontrast maddələrə reaksiya riskini artırmır — bu, geniş yayılmış yanlış təsəvvürdür. Əsas risk amili əvvəllər kontrast maddəyə reaksiya olmasıdır. Müayinədən əvvəl həkimə bütün allergiyalarınız barədə məlumat verin, o, ehtiyat tədbirlərini müəyyən edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
