Ev tozu allergiyası əsasən tozda yaşayan mikroskopik gənələrin allergenlərinə qarşı il boyu davam edən həssaslıqdır. Burun tutulması, asqırma, öskürək ilə özünü göstərir və bronxial astmanın inkişafına səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ev tozu gənəsinə allergiya
- il boyu davam edən allergik rinit
- məişət allergiyası
Xəstəlik haqqında
Ev tozu müxtəlif hissəciklərin qarışığıdır: parça lifləri, dəri pulcuqları, heyvan tükləri, kif göbələklərinin sporları, tarakan qalıqları. Ən güclü allergen mənbəyi isə Dermatophagoides cinsindən olan ev tozu gənələridir. Onlar gözlə görünmür, yataq dəstində, döşəklərdə, yastıqlarda, xalçalarda və yumşaq mebeldə yaşayır, insanın dəri pulcuqları ilə qidalanır.
Allergiya gənələrin özünə deyil, onların ifrazatında və bədən hissəciklərində olan zülallara qarşı yaranır. Bu hissəciklər yatağı silkələyəndə, otağı süpürəndə havaya qalxır və nəfəs yollarına düşür. İmmun sistem zərərsiz zülalı təhlükə kimi qəbul edir, spesifik IgE anticisimləri hasil edir və hər yeni təmasda iltihab reaksiyası yaranır.
Ev tozu gənələri il boyu davam edən allergik rinitin və bronxial astmanın ən çox rast gəlinən səbəblərindəndir. Xəstəlik çox vaxt uşaqlıqda və gənc yaşda başlayır, lakin yetkin yaşda da ilk dəfə yarana bilər. Allergik rinit həyat üçün təhlükəli olmasa da, yuxunu, iş və təhsil qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir, astma riskini artırır, ona görə onu «sadəcə burun tutulması» kimi qəbul etmək olmaz. Polen allergiyasından fərqli olaraq əlamətlər il boyu davam edir, rütubətli payız-qış aylarında, gecə və səhər saatlarında güclənir.
Səbəbləri
Xəstəliyin bilavasitə səbəbi gənə allergenlərinə qarşı həssaslığın formalaşmasıdır. Bunun yaranmasına və əlamətlərin ağırlaşmasına bir sıra amillər təsir göstərir:
- irsi meyl – valideynlərdən birində və ya hər ikisində allergik xəstəliklər olduqda uşaqda risk xeyli artır;
- digər allergik xəstəliklər – atopik dermatit, qida allergiyası çox vaxt tənəffüs allergiyasından əvvəl gəlir;
- yüksək rütubət və isti mühit – gənələr rütubətli havada sürətlə çoxalır, quru havada isə sayları azalır;
- «toz yığan» əşyalar – xalçalar, ağır pərdələr, yumşaq mebel, yumşaq oyuncaqlar, köhnə döşək və yastıqlar;
- pis havalandırılan otaqlar – nəm və kif göbələkləri əlavə allergen yükü yaradır;
- passiv və aktiv siqaret çəkmə – burun və bronxların selikli qişasını qıcıqlandırır, həssaslığı artırır;
- tez-tez virus infeksiyaları – nəfəs yollarının qoruyucu funksiyasını zəiflədir;
- ev heyvanları və tarakanlar – müstəqil allergen mənbəyidir və gənə allergiyası ilə birgə rast gəlinə bilər.
Təsnifat
Ev tozu allergiyası bir neçə klinik formada, çox vaxt birləşmiş şəkildə özünü göstərir:
- allergik rinit – il boyu davam edən forma; ağırlığına görə yüngül və orta-ağır, davametmə müddətinə görə epizodik (aralıqlı) və davamlı (persistent) olur;
- allergik konyunktivit – gözlərin qaşınması, qızarması, yaşarması;
- bronxial astma – xüsusən uşaqlarda tez-tez ev tozu ilə bağlı olur;
- atopik dermatitin kəskinləşməsi – gənə allergenləri dəri ilə təmasda ekzemanı ağırlaşdıra bilər.
Klinik mənzərə
Əlamətlər allergenlə təmasdan sonra yaranır və evdə, xüsusən yataq otağında güclənir:
- burun tutulması – xüsusən səhərlər, ağızla nəfəs alma, xoruldama;
- burundan sulu axıntı, tutma şəklində ardıcıl asqırma;
- burunda, gözlərdə, damaqda və qulaqlarda qaşınma;
- gözlərin qızarması, yaşarması, göz qapaqlarının şişməsi;
- iy hissinin zəifləməsi;
- quru öskürək, xüsusən gecə və səhər;
- nəfəs darlığı, xırıltılı nəfəs, döş qəfəsində sıxılma – astma əlamətləri;
- yuxunun pozulması, gündüz yorğunluq, diqqətin və iş qabiliyyətinin azalması.
Əlamətlər yatağı düzəltdikdən, ev təmizliyindən sonra güclənir, evdən kənarda, səfər zamanı isə zəifləyir. Uşaqlarda daimi ağızla nəfəs alma, burnu tez-tez ovuşdurma, gözlər altında qaralma, təkrarlanan otitlər və gecə öskürəyi diqqət tələb edir. Hamiləlikdə burun tutulması güclənə bilər; bu dövrdə dərmanlar yalnız həkimlə razılaşdırılaraq istifadə edilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya təcili yardım çağırmaq lazımdır, əgər ağır nəfəs darlığı yaranıb, insan cümləni tam deyə bilmir, dodaqlar göyərir, inhalyator kömək etmir və ya vəziyyət sürətlə pisləşir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu allerqoloq-immunoloq qoyur. Əlamətlərin nə vaxt və harada güclənməsi, mövsümlə əlaqəsi, ailə anamnezi və yaşayış şəraiti ətraflı soruşulur.
- Dəri sınaqları (prik-test) gənə allergenləri ilə – həssaslığı tez və etibarlı göstərir; antihistamin preparatlar müayinədən bir müddət əvvəl həkimin göstərişi ilə dayandırılır.
- Qanda spesifik IgE-nin təyini ev tozu gənələrinə qarşı – dəri sınağı mümkün olmadıqda; molekulyar allergodiaqnostika həqiqi həssaslığı çarpaz reaksiyalardan ayırmağa və immunoterapiyanı planlaşdırmağa kömək edir.
- Qanın ümumi analizi – eozinofillərin artması allergik prosesi göstərə bilər.
- Spirometriya, bronxolitik sınaq, nəfəslə verilən havada azot oksidinin təyini – astmanı aşkarlamaq və ya istisna etmək üçün.
- LOR baxışı və endoskopiya – burun polipləri, arakəsmənin əyriliyi, sinusit kimi səbəbləri istisna etmək üçün.
Diferensial diaqnostika infeksion və vazomotor rinit, dərman mənşəli rinit, xroniki sinusit və digər allergenlərə həssaslıqla aparılır.
Ağırlaşmalar
- bronxial astmanın inkişafı və ya ağırlaşması;
- xroniki sinusit, burun polipləri;
- təkrarlanan orta otit, eşitmə borusunun disfunksiyası – xüsusən uşaqlarda;
- uşaqlarda daimi ağızla nəfəs alma fonunda dişləm və üz skeletinin formalaşmasının pozulması;
- yuxu pozuntuları, iş və təhsil qabiliyyətinin azalması;
- damar daraldıcı burun damcılarından asılılıq – onlardan uzun müddət istifadə edildikdə.
Müalicə
Müalicə üç istiqamətdə aparılır: allergenlə təmasın azaldılması, əlamətlərin dərmanlarla nəzarəti və həssaslığın özünü azaldan allergen-spesifik immunoterapiya.
Allergenlə təmasın azaldılması. Yastıq və döşək üçün gənə keçirməyən örtüklər, yataq dəstinin isti suda müntəzəm yuyulması, yataq otağında xalça və yumşaq oyuncaqların azaldılması, HEPA filtrli tozsoran, otaqda rütubətin aşağı saxlanması və müntəzəm havalandırma. Bu tədbirlər tək başına kifayət etmir, lakin dərman müalicəsinin effektini artırır.
Dərman müalicəsi (preparatı, formanı və müddəti həkim seçir):
- intranazal qlükokortikoidlər – burun tutulmasında ən effektiv vasitə, müntəzəm istifadə edildikdə təsir göstərir;
- yeni nəsil antihistamin preparatlar – daxilə qəbul və ya burun spreyi şəklində; asqırma, axıntı və qaşınmanı azaldır;
- kombinə burun spreyləri – qlükokortikoid və antihistamin birləşməsi;
- antiallergik göz damcıları – konyunktivit olduqda;
- leykotrien reseptor blokatorları – xüsusən astma ilə birlikdə;
- duzlu məhlulla burnun yuyulması – allergenləri və seliyi mexaniki təmizləyir;
- astma aşkar edildikdə – pulmonoloq və ya allerqoloq tərəfindən təyin edilən inhalyasiya müalicəsi.
Allergen-spesifik immunoterapiya. Allergen tədricən artan miqdarda dilaltı və ya inyeksiya şəklində uzun müddət, adətən bir neçə il yeridilir. Bu, immun sistemin həssaslığını azaldır və xəstəliyin gedişini dəyişə bilən yeganə üsuldur; uşaqlarda astmanın inkişaf riskini azalda bilər. Göstərişləri və əks-göstərişləri allerqoloq müəyyən edir.
Damar daraldıcı damcıları uzun müddət özbaşına istifadə etmək, hormonal preparatları təyinatsız qəbul etmək və ya kəskin dayandırmaq olmaz.
Profilaktika
- yataq otağında rütubətə nəzarət, sərin hava, müntəzəm havalandırma;
- yataq dəstinin həftədə bir dəfə isti suda yuyulması;
- yastıq və döşəklər üçün gənə keçirməyən örtüklər;
- yaş təmizlik, tozu süpürmək əvəzinə filtrli tozsorandan istifadə; təmizliyi mümkünsə allergiyası olmayan ailə üzvünün aparması;
- yataq otağında xalça, ağır pərdə və «toz yığan» əşyaların minimuma endirilməsi;
- uşaq otağında yumşaq oyuncaqların azaldılması və müntəzəm yuyulması;
- evdə siqaret çəkilməməsi, kif və nəmin aradan qaldırılması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əlamətlər həftələrlə davam edirsə, allerqoloq-immunoloqa müraciət etmək lazımdır. Uşaqlarda pediatr və allerqoloq, burun tutulmasında LOR həkimi, nəfəs darlığında isə pulmonoloq da müayinəyə cəlb edilir.
Yadda saxla!
Ev tozu allergiyasını «daimi soyuqdəymə» kimi qəbul etmək ən çox rast gələn səhvdir. Müalicəsiz allergik rinit illər keçdikcə bronxial astmanın inkişaf riskini artırır.
- Burun tutulması və asqırma həftələrlə davam edirsə, allerqoloqa müraciət edin.
- Damar daraldıcı burun damcılarını bir neçə gündən artıq istifadə etməyin.
- İmmunoterapiya xəstəliyin gedişini dəyişə bilən yeganə üsuldur – imkanlarını həkimlə müzakirə edin.
- Nəfəs darlığı, gecə boğulma tutmaları yaranarsa, astmanı yoxlatdırın; ağır boğulmada təcili yardım çağırın.
Faydalı Məqalələr
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Allergiyasız yaz
Budur, qış da başa çatdı. Hamımız səbirsizliklə istiləri və təbiətin coşqun çiçəklənməsini gözləyirik. Yazın və yayın gəlişi ilə…
İstiqamət: Allergologiya
Suallar və cavablar
Allergen-spesifik immunoterapiya bir çox pasiyentdə həssaslığı əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və təsiri kurs bitdikdən sonra da illərlə qalır. Dərmanlar isə yalnız əlamətləri nəzarətdə saxlayır.
Gənə allergenləri ağır hissəciklərdir və havada qısa müddət qalır, ona görə hava təmizləyicisinin təsiri məhduddur. Yataq örtükləri, yataq dəstinin yuyulması və rütubətə nəzarət daha vacibdir.
Uşağı allerqoloq-pediatr müayinə etməlidir. Erkən başlanan müalicə və immunoterapiya astmanın inkişaf riskini azalda bilər. Uşaq otağında yumşaq oyuncaqların sayını azaltmaq və onları müntəzəm yumaq tövsiyə olunur.
Müasir intranazal qlükokortikoidlər qana çox az miqdarda sorulur və həkim tövsiyəsi ilə uzun müddət istifadə edilə bilər. Onlar damar daraldıcı damcılardan fərqli olaraq asılılıq yaratmır.
Adi yaşayış şəraitində gənələri tamamilə məhv etmək mümkün deyil. Məqsəd onların sayını və allergen miqdarını, xüsusən yataqda, mümkün qədər azaltmaqdır. Örtüklər, yataq dəstinin isti suda yuyulması və rütubətə nəzarət bu baxımdan ən effektiv tədbirlərdir.
Quru dağ havasında gənələr az olur və bəzi pasiyentlərdə əlamətlər zəifləyir. Lakin rütubətli dəniz iqlimində gənələr əksinə yaxşı çoxalır. Yaşayış yerini dəyişmək əvəzinə evdə allergen yükünü azaltmaq və müalicəni həkimlə seçmək daha real yoldur.
Allergologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Allergiyasız yaz
Budur, qış da başa çatdı. Hamımız səbirsizliklə istiləri və təbiətin coşqun çiçəklənməsini gözləyirik. Yazın və yayın gəlişi ilə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
