Soyuq allergiyası – soyuq hava, su və ya əşyalarla təmasdan sonra dəridə qaşınan qabarcıqlar və şişkinliyin yarandığı övrə formasıdır. Soyuq suda üzmə zamanı ağır reaksiya riski olduğu üçün diaqnoz və ehtiyat tədbirləri vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Soyuq övrəsi
- soyuq urtikariyası
- soyuqdan yaranan övrə
- Urticaria e frigore
Xəstəlik haqqında
Soyuq allergiyası fiziki övrələr qrupuna daxildir. Soyuğun təsiri ilə dəridəki tosqun (mast) hüceyrələri histamin və digər bioloji fəal maddələr ifraz edir, nəticədə qaşınan qabarcıqlar və ödem yaranır. Reaksiya adətən soyuqla təmas zamanı deyil, dəri yenidən isinərkən – bir neçə dəqiqə ərzində – üzə çıxır və güclənir.
Xəstəlik istənilən yaşda başlaya bilər, çox vaxt uşaqlarda və gənc yaşlarda rast gəlinir, qadınlarda bir qədər tez-tez müşahidə olunur. Əksər hallarda səbəb tapılmır, bəzən isə infeksiyalar və ya qan xəstəlikləri ilə bağlı olur. Bir çox insanda xəstəlik bir neçə il ərzində zəifləyir və ya tamamilə keçir.
Ən böyük təhlükə bütün bədənin soyuğa məruz qalmasıdır – məsələn, soyuq suda üzmə zamanı geniş reaksiya təzyiqin kəskin düşməsinə, huşun itməsinə və boğulmaya səbəb ola bilər. Ona görə soyuq allergiyası «sadəcə dəri problemi» kimi qiymətləndirilməməli, diaqnoz həkim tərəfindən təsdiqlənməli və şəxsi təhlükəsizlik planı hazırlanmalıdır.
Səbəbləri
Soyuq allergiyasında immun sistemi soyuğun təsirinə qarşı qeyri-adekvat reaksiya verir. Bunun dəqiq mexanizmi hər zaman aydın deyil, lakin bir sıra səbəb və risk amilləri məlumdur:
- İdiopatik forma – ən çox rast gəlinən variantdır, bu zaman müayinələr heç bir əsas xəstəlik aşkar etmir.
- Virus və bakterial infeksiyalar – xəstəlik bəzən infeksion mononukleoz, virus hepatitləri, streptokok infeksiyası və ya digər infeksiyalardan sonra başlayır; infeksiya keçdikdən sonra reaksiyalar zəifləyə bilər.
- Krioqlobulinlər və digər qan zülallarının anomaliyaları – soyuqda çökən zülallar dəridə reaksiyaya və damar zədələnməsinə səbəb olur; nadir hallarda rast gəlinir.
- Qan və limfa sisteminin xəstəlikləri – bəzi limfoproliferativ xəstəliklər ikincili soyuq övrəsi ilə müşayiət oluna bilər.
- İrsi formalar – çox nadirdir, ailənin bir neçə üzvündə erkən uşaqlıqdan başlayır.
- Digər allergik xəstəliklər – atopik dermatit, allergik rinit və ya xroniki övrəsi olan insanlarda soyuq övrəsi daha tez-tez yaranır.
Reaksiyanı təhrik edən amillər: soyuq hava və külək, soyuq suda çimmək və ya qab yumaq, buzlu içkilər və dondurma, soyuq əşyalarla təmas (metal sükan, soyuducudan çıxarılan qida), kondisionerin soyuq hava axını, tərləmiş bədənin qəfil soyuması.
Təsnifat
- Birincili (idiopatik) soyuq övrəsi – ən geniş yayılmış formadır, əsas xəstəlik tapılmır.
- İkincili soyuq övrəsi – infeksiyalar, krioqlobulinemiya və ya qan xəstəlikləri fonunda yaranır.
- Atipik formalar – yalnız bütün bədən soyuduqda yaranan sistemli forma, soyuqla təmasdan saatlar sonra başlayan gecikmiş reaksiya, ümumi soyuma zamanı soyuq yerdən uzaqda səpgilərin yarandığı reflektor forma.
- İrsi soyuq autoiltihabi sindromlar – soyuqdan sonra hərarət, oynaq ağrıları və səpgi ilə gedən nadir irsi xəstəliklər; adi soyuq övrəsindən fərqli mexanizmə malikdir və ayrı müalicə tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər adətən soyuqla təmasdan bir neçə dəqiqə sonra, dəri isinərkən yaranır və bir-iki saat ərzində keçir. Reaksiyanın ağırlığı soyuğun dərəcəsindən, təmas müddətindən və bədənin nə qədər hissəsinin soyuduğundan asılıdır.
- soyuqla təmas yerində qırmızı və ya solğun, qaşınan qabarcıqlar;
- dəridə yanma, gərginlik hissi;
- əllərin, üzün, qulaqların şişməsi – soyuq havada açıq qalan nahiyələrdə;
- soyuq içki və ya dondurmadan sonra dodaqların, dilin, boğazın şişməsi;
- dəri isindikcə reaksiyanın güclənməsi;
- geniş reaksiyada – baş ağrısı, halsızlıq, ürəkdöyünmə, başgicəllənmə, üşütmə;
- ağır hallarda – təzyiqin düşməsi, nəfəs darlığı, huşun itməsi.
Uşaqlarda xəstəlik çox vaxt hovuzda, dənizdə və ya qarla oynadıqdan sonra aşkar olunur. Valideynlər uşağın soyuq sudan çıxdıqdan sonra səpgi ilə örtülməsinə, halsızlığına diqqət yetirməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər soyuqla təmasdan sonra nəfəs almaq çətinləşibsə, səs xırıltılı olubsa, dil və ya boğaz şişibsə, güclü başgicəllənmə, huşun bulanması və ya itməsi müşahidə olunursa. Bu hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin, insanı sudan çıxarın və isti yerə aparın.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu allerqoloq-immunoloq və ya dermatoloq qoyur. Həkim reaksiyaların nə vaxt, hansı şəraitdə yarandığını, nə qədər davam etdiyini, ağır epizodların olub-olmadığını və yaxın vaxtlarda keçirilmiş infeksiyaları soruşur.
- Buz kubu testi – plastik torbaya qoyulmuş buz bir neçə dəqiqəlik ön qolun dərisinə qoyulur, sonra isinmə zamanı qabarcığın yaranması yoxlanılır. Müsbət nəticə diaqnozu təsdiqləyir.
- Temperatur həddi testi – xüsusi cihazla reaksiyanın hansı temperaturda və təmasın hansı müddətində başladığı müəyyən edilir; bu, xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirməyə və müalicənin effektini izləməyə kömək edir.
- Qanın ümumi analizi, C-reaktiv zülal – iltihab və qan xəstəliklərinin əlamətlərini aşkar etmək üçün.
- Göstəriş olduqda – krioqlobulinlərin, virus hepatitlərinin və digər infeksiyaların müayinəsi, qan zülallarının analizi.
Ağır sistem reaksiyası keçirmiş insanlarda testlər ehtiyatla, həkim nəzarəti ilə aparılır. Differensial diaqnostika soyuqdan yaranan digər vəziyyətlərlə – Reyno sindromu, donvurma, krioqlobulinemik vaskulit, digər fiziki övrə formaları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- soyuq suda üzmə zamanı anafilaksiyaya bənzər reaksiya və boğulma riski;
- soyuq içkidən sonra boğazın ödemi və nəfəs yollarının daralması;
- qış aylarında həyat keyfiyyətinin pisləşməsi, açıq havada fəaliyyətin məhdudlaşması;
- əməliyyat zamanı soyuq infuziya məhlulları və soyuq əməliyyat otaqları ilə bağlı reaksiyalar – anestezioloqa əvvəlcədən xəbər verilməlidir;
- davamlı qaşınma fonunda yuxu pozğunluğu və narahatlıq.
Müalicə
Soyuq allergiyasının müalicəsinin məqsədi reaksiyaların qarşısını almaq və ağır epizodların riskini azaltmaqdır. Müalicə planını allerqoloq fərdi şəkildə qurur.
- İkinci nəsil antihistamin preparatlar – əsas müalicədir. Onlar yuxululuq az yaradır və uzun müddət qəbul oluna bilər. Effekt kifayət etmədikdə preparatın qəbul rejimini yalnız həkim dəyişə bilər.
- Bioloji preparatlar (IgE əleyhinə monoklonal antitellər) – antihistaminlərə cavab verməyən ağır formalarda ixtisaslaşmış mərkəzlərdə təyin olunur.
- Əsas xəstəliyin müalicəsi – ikincili formalarda infeksiyanın və ya qan xəstəliyinin müalicəsi soyuq övrəsinin də zəifləməsinə səbəb ola bilər.
- Adrenalin avtoinyektoru – əvvəllər ağır sistem reaksiyası keçirmiş insanlara təyin olunur; pasiyent və ailə üzvləri ondan istifadə qaydasını öyrənməlidir.
- Soyuğa tolerantlığın tədricən formalaşdırılması – bəzi hallarda həkim nəzarəti ilə aparılan üsuldur; evdə müstəqil «öyrəşdirmə» təhlükəlidir.
Evdə pasiyent soyuq təmasını məhdudlaşdırmalı, reaksiyaların gündəliyini aparmalı və təyin olunmuş dərmanları özü ilə daşımalıdır. Yüngül səpgidə dərini tədricən, ilıq (isti olmayan) mühitdə isitmək kifayətdir.
Antihistaminləri həkimsiz qəbul etmək, onları qəbul edərək «təhlükəsiz» hesab edib soyuq suya girmək olmaz – dərmanlar ağır reaksiyanın qarşısını tam almaya bilər. Uşaqlar üçün preparat və onun forması yalnız pediatr və ya allerqoloq tərəfindən seçilir.
Profilaktika
- soyuq havada isti geyim, əlcək, şərf, papaq geyinmək, dodaqları və üzü küləkdən qorumaq;
- soyuq suda üzməkdən, buzlu içki və dondurmadan çəkinmək, içkiləri otaq temperaturunda içmək;
- dənizə və hovuza girməzdən əvvəl suyun temperaturunu nəzərə almaq, heç vaxt tək üzməmək, əvvəlcə suya ayaqları salıb reaksiyanı yoxlamaq;
- qab yuyarkən və soyuducu ilə işləyərkən əlcəkdən istifadə etmək;
- həkim tövsiyə edibsə, antihistamin preparatını soyuqla gözlənilən təmasdan əvvəl qəbul etmək;
- planlı əməliyyatdan və ya stomatoloji müdaxilədən əvvəl həkimə diaqnoz barədə məlumat vermək;
- ağır reaksiya riski olan uşağın müəllimlərini və məşqçilərini xəbərdar etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Soyuq allergiyasından şübhələndikdə allerqoloq-immunoloqa və ya dermatoloqa, uşaqlarda isə pediatra müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Soyuq allergiyası çox vaxt yalnız narahatlıq yaradır, lakin soyuq suda geniş reaksiya həyat üçün təhlükəli ola bilər.
- Soyuqla təmasdan sonra qabarcıqlar yaranırsa, allerqoloqa müraciət edin və diaqnozu təsdiqləyin.
- Soyuq suda heç vaxt tək üzməyin, dərman qəbulu bu qaydanı ləğv etmir.
- Başgicəllənmə, nəfəs darlığı, boğazda şişkinlik, huşun itməsi olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Xəstəlik çox vaxt illər keçdikcə zəifləyir – müntəzəm həkim nəzarəti müalicəni vaxtında dəyişməyə imkan verir.
Suallar və cavablar
Bəli, bir çox insanda xəstəlik bir neçə il ərzində zəifləyir və ya tam keçir. Bu dövrdə müalicə və ehtiyat tədbirləri həyat keyfiyyətini qoruyur. Reaksiyaların dəyişib-dəyişmədiyini həkim təkrar testlərlə qiymətləndirə bilər.
Testi həkim nəzarəti ilə etmək daha düzgündür, xüsusən əvvəllər geniş reaksiyalar olubsa. Nəticəni də həkim qiymətləndirməlidir, çünki mənfi test xəstəliyi həmişə istisna etmir.
Bu, reaksiyanın ağırlığından asılıdır. Əvvəllər geniş reaksiya olubsa, soyuq suda üzmək təhlükəlidir. Qərarı allerqoloqla birlikdə qəbul edin və heç vaxt tək üzməyin.
Xeyr. Soyuqdəymə virus infeksiyasıdır, soyuq allergiyası isə soyuğun dəriyə təsirinə immun reaksiyadır. Bəzən virus infeksiyası soyuq övrəsinin başlanmasına səbəb ola bilər.
Bəli, uşaq adi həyat tərzini davam etdirə bilər. Tərbiyəçiləri və müəllimləri diaqnoz barədə xəbərdar etmək, qış gəzintiləri üçün isti geyim, hovuz məşğələləri barədə isə həkimlə əlavə olaraq razılaşmaq vacibdir.
Bəzi insanlarda buzlu içki, dondurma və soyuq yeməklər dodaqların və boğazın şişməsinə səbəb olur. Belə reaksiyalar olubsa, qida və içkiləri otaq temperaturunda qəbul etmək daha təhlükəsizdir. Xüsusi pəhriz adətən lazım deyil.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
