Diz oynağının travmaları bağlar, menisklər, qığırdaq, sümüklər və digər oynaq strukturlarının zədələnməsini əhatə edir. Ağrı, şişkinlik, qeyri-sabitlik və hərəkət məhdudluğu yarana bilər.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Diz oynağı iri oynaqlar kateqoriyasına aiddir. O, mürəkkəb quruluşa malikdir, insanın statikasının qorunmasına və məkanda hərəkətliliyinin təmin edilməsinə yönəlmiş müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir. Lakin bu qədər vacib fiziologiyaya baxmayaraq, dizin qoruyucu aparatı zəif inkişaf etmişdir ki, bu da nisbətən yüngül travmalanma riskini artırır.
Ən geniş yayılmış travmalardan biri menisklərin zədələnməsidir. Bağların cırılması və oynaqdaxili sınıqlar daha az rast gəlinir. Lakin ilk vaxtlarda bu vəziyyətləri bir-birindən fərqləndirmək çətindir, çünki onlar oxşar simptomlara – ağrılı hisslər, ödem, hərəki məhdudiyyətlərə malikdirlər. Diz travmalarına hemartroz – oynaqdaxili damarların bütövlüyünün pozulması və oynaq boşluğuna qansızma müşayiət edir.
Diz oynağı travmalarının müxtəlif növləri həm diaqnostikaya, həm də müalicəyə diqqətli differensial yanaşma tələb edir, xüsusilə oynaqdaxili zədələnmələrdən söhbət gedərsə, belə hallarda oynağın funksiyalarının pozulmasına gətirib çıxaran ağırlaşmaların yaranma ehtimalı yüksəkdir.
Dizin zədələnmələrinin potensial müxtəlifliyini nəzərə alaraq, həkim üçün ilkin müayinə mərhələsində dəqiq diaqnoz qoymaq vacibdir, çünki bu, sonrakı müalicənin xarakterini müəyyən edəcək. Travmatik zədələnmələrin diaqnostikası diz oynağının kompleks vizualizasiya müayinəsinə əsaslanır – rentgenoloji və ultrasəs skanlaşdırması, maqnit-rezonans və ya kompüter tomoqrafiyası aparılır. Müalicə proqramının xarakteri alınan travmanın növü ilə əlaqələndirilir. Bəzi hallarda cərrahi müdaxilə tələb olunur, digərlərində isə konservativ terapiya kifayət edir.
Səbəbləri
Diz oynağı travmalarının səbəbləri birbaşa və ya dolayı mexaniki təsirlə bağlıdır. Onlar oynağın üzərinə yıxılma zamanı və ya ağır əşya ilə zərbə nəticəsində yarana bilər. Diz bağları baldırın xaricə və ya daxilə burulması zamanı travmalaşır. Bağlar və menisklər diz oynağının həddindən artıq açılması zamanı zədələnə bilər.
Diz travmaları məişətdə, idmanla məşğul olarkən, istehsalatda, həmçinin yol-nəqliyyat hadisəsi nəticəsində baş verə bilər.
Təsnifat
Diz oynağı travmalarının əsas növləri hesab olunur:
- diz zədəsi – dəri örtüyünün bütövlüyünün qorunduğu yumşaq toxuma zədələnmələridir (patoloji dəyişikliklər mikrosəviyyədə baş verir);
- bağ kompartmentinin zədələnməsi – bağlar bütün uzunluğu boyunca (tam cırılma) və ya məhdud sahədə (qismən cırılma) travmalana bilər;
- sıx birləşdirici toxuma olan və əzələnin davamı olan vətər dəstələrinin cırılması;
- menisk zədələnmələri – dizin qığırdaq təbəqəsinin travmaları;
- bir və ya iki sümüyün bütövlüyünün pozulması ilə oynaqdaxili və oynaqətrafı sınıqlar;
- diz oynağının çıxığı – çıxmış hesab edilən aşağıda yerləşən sümükdür.
Travmatik vəziyyətlər qapalı və açıq ola bilər. Onlar arasındakı fərq dəri örtüyünün qorunub-qorunmamasındadır.
Klinik mənzərə
Diz oynağı travmalarının simptomları mexaniki zədələnmənin növü ilə birbaşa əlaqədardır.
- Zədədə patoloji dəyişikliklər yalnız dəri örtüyü və altında yerləşən yağ təbəqəsi ilə məhdudlaşmır. Bu travmalar tez-tez oynaqdaxili strukturların zədələnməsi ilə müşayiət olunur (hemartroz və sinovial qişanın iltihabı inkişaf edə bilər). Zədə orta dərəcədə ifadə olunan ağrı hissləri ilə təzahür edir, oynaq ödemlidir, qırışlar hamarlaşıb. Dəridə göyərti müəyyən edilir. Dizin funksiyası pozulub – topallıq yaranır, ağır hallarda isə insan ayağa tam basa bilmir və onu dizdə əyə bilmir.
- Diz oynağı bağlarının cırılması ağrı və ödemlə müşayiət olunur. Patoqnomonik simptom «şaqqıltı»dır. Oynaq stabilliyini itirir, diz bədən üçün etibarlı dayaq təmin edə bilmir. Palpasiyada ağrılılıq güclənir, «sürgülü qutu» əlaməti müəyyən edilir.
- Budun kvadrisepsinin zədələnməsində zərərçəkən şəxs travmalanmış ayağa dirənə bilmir, o, sanki bükülür. Bu simptom yumşaq toxumalarda ağrı və qansızma ilə birləşir.
- Çıxıqlarda diz qeyri-tipik forma alır. İnsanı intensiv ağrı narahat edir.
Travmatik zədələnmələr mikrosirkulyasiyanın pozulmasına gətirib çıxarır ki, bu da sonrakı patoloji dəyişikliklər üçün tetikləyici amildir. Diz oynağı travmalarının əsas əlverişsiz nəticələri aşağıdakılar ola bilər:
- oynağın kontrakturası;
- əzələ atrofiyası;
- osteoartroz (diz oynağının qığırdaq təbəqəsinin degenerativ-distrofik zədələnməsi);
- oynaqda qeyri-sabitlik;
- köhnə travma ilə əlaqədar dizin xroniki ağrı sindromu.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diz oynağı travmalarının diaqnostikası mərhələli şəkildə aparılır. Kapsulyar-bağ kompartmentinin qiymətləndirilməsi üçün şüa müayinə üsulları tətbiq edilir. Diaqnostik axtarış rentgenoqrafiyadan başlayır. Bu üsul sümük toxumasının vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir, lakin yumşaq toxuma strukturları haqqında məlumat vermir. Qoyulmuş vəzifəni həll etmək üçün ultrasəs skanlaşdırmasının aparılması göstərişdir. Mürəkkəb diaqnostik hallarda vətərlərin, bağların, menisklərin, oynaq kapsulasının vəziyyətini ətraflı öyrənməyə kömək edən maqnit-rezonans tomoqrafiyası tətbiq edilir.
Oynaqdaxili zədələnmədən şübhələnildikdə diaqnostik artroskopiya aparılır. Oynaq boşluğuna kameraya qoşulmuş nazik endoskopik alətlər daxil edilir. Böyüdülmüş görüntü ekrana ötürülür. Zərurət olduqda az invazivli müalicəvi manipulyasiyalar aparıla bilər.
Müalicə
Müalicə proqramının xarakteri alınan travmanın xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Zədələrdə, qismən bağ və menisk cırılmasında, adətən, konservativ müşahidə göstərişdir. Oynaqdaxili sınıqlarda, menisklərin və bağların tam cırılmalarında artroskopik əməliyyat aparılır.
Diz oynağı travmasının konservativ müalicəsi yüngül zədələnmələrdə göstərişdir. Bu yanaşmanın əsas istiqamətləri bunlardır:
- zədələnmiş ətraf üçün funksional sakitliyin yaradılması – bəzi hallarda qısamüddətli çarpayı rejiminə əməl olunması kifayətdir, digərlərində isə 2-4 həftə müddətinə gips sarğısının qoyulması tələb olunur;
- toxumalarda mikrosirkulyasiya və metabolizmi yaxşılaşdırmağa kömək edən fizioproseduralara erkən başlanması;
- ağrını dayandıran və iltihabi reaksiyanın ifadəliliyini azaldan qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələrin tətbiqi.
Əgər hemartroz və ya sinovial qişanın reaktiv iltihabı varsa, oynağın müalicəvi punksiyası göstərişdir. Bu manipulyasiya patoloji mayeni çıxarmağa, oynağı yumağa və antiseptik və ya iltihabəleyhinə vasitələrlə hədəfli işlənməyə imkan verir.
Menisklərin tam cırılmasında, adətən, onların tikilməsi aparılır. Cərrahi müdaxilə zamanı menisklərin qorunub saxlanılması degenerativ prosesin (artrozun) artmış risklərini azaltmağa imkan verir, yaxın və uzaq perspektivdə oynağın funksionallığını yaxşılaşdırır.
Bağ və ya vətər kompartmentinin tam cırılmalarında uclarının tikilməsi aparılır. Birləşdirici toxumanın regenerasiyası üçün aşağı ətrafın müvəqqəti immobilizasiyası tələb olunur.
Reabilitasiya
Diz oynağının travmasında tibbi reabilitasiya bir neçə məqsəd güdür:
- strukturun bərpası;
- iltihabın aradan qaldırılması;
- ayağın funksionallığının yaxşılaşdırılması.
Bərpa müalicəsi çərçivəsində müxtəlif istiqamətli fizioprosedurlar, müalicəvi bədən tərbiyəsi və masaj göstərişdir. Yekun mərhələdə kinezioteypləmə aparıla bilər. Kompleks reabilitasiya sinoviyanın residivləşən iltihabı riskinin qarşısını almağa, oynaqda sabitliyi yaxşılaşdırmağa və əzələ-vətər kontrakturası riskini azaltmağa kömək edir.
Profilaktika
Diz oynağı travmalarının profilaktikası travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. Ehtiyat tədbirlərinə buzlaqlıq dövründə, hündürlükdə işlər görərkən və avtomobil idarə edərkən riayət edilməlidir. İdmançılara diz üçün xüsusi fiksatorlardan istifadə etmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Travmatologiya və ortopediyanın müasir tövsiyələrinə əsasən, artroskopiya diz oynağının daxili zədələnməsindən şübhələnilən xəstələrin müayinəsində «qızıl standart»dır. Hesab olunur ki, yalnız bu müayinə daxili oynaq strukturlarının bütövlüyünü pozmadan, eyni zamanda onlara atravmatik təsir edərək qarşılıqlı əlaqələrini qiymətləndirməyə imkan verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
