Vəba Vibrio cholerae bakteriyasının törətdiyi kəskin bağırsaq infeksiyasıdır. Güclü sulu ishal qısa müddətdə ağır susuzlaşma və elektrolit pozuntularına səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xolera
Tarixi məlumatlar
Vəbaya bənzər xəstəliklər haqqında qeydlərə hələ qədim hind traktatlarında rast gəlinir. Bu məkrli xəstəliklə mübarizə istəyi alimləri onun əsl səbəbini axtarmağa sövq etmişdir.
1854-cü ildə ingilis həkimi Con Snou yoluxma ilə çirkli su içmək arasında əlaqə müəyyən etmişdir. Onun müşahidələri vəbanın necə yoluxduğunun anlaşılmasında mühüm addım olmuşdur. Sonralar, 1883-cü ildə alman mikrobioloqu Robert Kox Misir və Hindistana ekspedisiya zamanı xəstələrin bağırsaq möhtəviyyatından spesifik əyri formalı mikroorqanizmi — vibrionu ayırmışdır. Beləliklə, vəba xəstəliyinin törədicisi — Vibrio cholerae kəşf edilmişdir.
Sonralar yerli alimlər vəbanın patogenezinin öyrənilməsinə, diaqnostika və profilaktika üsullarının işlənib hazırlanmasına böyük töhfə vermişlər. Sanitar qaydalar tərtib edilmiş, ilk peyvənd preparatları yaradılmış, vibrionun bağırsaq selikli qişasına toksik təsir mexanizmləri müəyyən edilmişdir. Müasir klinik tövsiyələr vəba üzrə epidemioloji, mikrobioloji və klinik tədqiqatlara əsaslanır.
Səbəbləri
Xəstəliyin səbəbkar amili vəbanın törədicisi — bakterial mikroorqanizm Vibrio cholerae-dir. Quruluşuna görə bu, vergülə bənzəyən əyri, ona aktiv hərəkətlilik verən qamçısı olan qrammənfi çubuqcuqdur. Bunun sayəsində vibrion su mühitində sürətlə hərəkət edə və bağırsağın epiteliyasına çata bilir.
Vəba bakteriyası xarici şəraitə ifadəli uyğunlaşma nümayiş etdirir. Onun üçün xüsusilə əlverişli olan su mühitidir. Şirin su hövzələrində törədici bir neçə həftə ərzində qala bilər, isti havada isə nəinki sağ qalır, hətta sayını artırır. Aşağı temperatur vibrionu məhv etmir, yalnız onun fəallığını azaldır. Bununla belə, qaynatma, ultrabənövşəyi şüalanma və standart dezinfeksiyaedici məhlullar bakteriyaları effektiv şəkildə məhv edir. Duzlu-şirin və dəniz suyunda da Vibrio cholerae uzun müddət mövcud ola bilər, bu da sahilyanı bölgələrdə yoluxma riskini izah edir.
Xəstəlik üçün fekal-oral yoluxma mexanizmi xarakterikdir. Vəbanın əsas ötürülmə yolları aşağıdakılardır:
- su yolu – çirklənmiş sudan içmək, yuyunmaq və ya qab yumaq üçün istifadə etmək;
- qida yolu – çirklənmiş su ilə yuyulmuş və ya termiki işlənməmiş məhsullar, xüsusən dəniz məhsulları;
- məişət-təmas yolu – xəstənin ifrazatları ilə çirklənmiş əllər və əşyalar vasitəsilə.
Beləliklə, yayılmanın aparıcı amili su yolu olaraq qalır. Su təchizatı və kanalizasiya sistemindəki pozuntular çox vaxt ocaqlar və hətta geniş miqyaslı epidemiyaların yaranmasına səbəb olan tetikləyici mexanizm olur.
Orqanizmə daxil olduqdan sonra vibrion mədə maneəsini keçir və nazik bağırsağa çatır. Burada o, epiteliyanın səthinə bərkidilir və spesifik toksin sintez etməyə başlayır. Vəbanın patogenezi selikli qişanın dağılması ilə deyil, bu toksinin bağırsaq hüceyrələrinə bioximik təsiri ilə şərtlənir. Törədici hüceyrədaxili siqnal kaskadlarını aktivləşdirərək, su və elektrolitlərin bağırsaq boşluğuna gücləndirilmiş çıxışını stimullaşdırır. Nəticədə intensiv sulu ishal formalaşır. Maye itkiləri çox böyük ola bilər, bu da orqanizmin sürətli susuzlaşmasına, qanın qatılaşmasına, arterial təzyiqin düşməsinə və ürək-damar sisteminin həddindən artıq yüklənməsinə gətirib çıxarır.
İnkişaf mexanizmi
Əgər tibbi yardım göstərilmirsə, xəstəlik sürətlə proqressivləşir. Maye itkisi gün ərzində bir neçə litrə çata bilər. Qısa müddət ərzində orqanizmin ifadəli susuzlaşması formalaşır.
Dövr edən qan həcmi azalır, orqanların qidalanması pisləşir, arterial təzyiq düşür. Böyrəklərin işi pozulur, sidik əmələ gəlməsi azalır. Ağır gedişatda şoka yaxın vəziyyət inkişaf edir.
Su-elektrolit pozuntularının korreksiyası olmadan vəba xəstəliyi 1–2 sutka ərzində ölümlə nəticələnə bilər. Buna görə vaxtında tibbi yardıma müraciət etmək həlledici əhəmiyyət kəsb edir.
Təsnifat
Xəstəliyin bir neçə təsnifatı mövcuddur.
Törədicinin növünə görə:
- klassik vəba (Vibrio cholerae O1 serogrupu);
- El-Tor vəbası (El Tor biovarı);
- Vibrio cholerae O139-un törətdiyi infeksiya.
Gedişatın ağırlığına görə:
- yüngül;
- orta ağırlıqda;
- ağır;
- son dərəcə ağır (ifadəli susuzlaşma ilə).
Klinik xüsusiyyətlərinə görə:
- tipik (ifadəli ishalla);
- silinmiş (minimal təzahürlərlə);
- subklinik (parlaq simptomlar olmadan, lakin bakteriyanın ətraf mühitə davamlı ifrazı ilə).
Bu cür təsnifat ağırlaşma riskini qiymətləndirməyə və vəbanın müalicəsi üçün optimal taktikanı seçməyə kömək edir.
Klinik mənzərə
Bakteriyanın orqanizmə düşməsindən sonra simptomatikanın inkişafından əvvəl vəbanın inkubasiya dövrü baş verir. Adətən o bir neçə saatdan 5 sutkaya qədər davam edir. Ən çox ilk təzahürlər yoluxmadan 1–2 gün sonra müşahidə edilir. Bunlar bağırsağın toksik zədələnməsi və su-duz balansının sürətli pozulması ilə əlaqəli xarakterik vəba əlamətləridir. Klinik mənzərə sürətlə inkişaf edir və maye ilə duzların kəskin itirilməsi ilə bağlıdır.
Vəbanın əsas simptomları aşağıdakılardır:
- İfadəli ağrı və spazmlar olmadan yaranan tez-tez, bol maye nəcis. Nəcis demək olar ki, şəffaf, sulu, lopalı qarışıqlarla olur, buna görə də onu bulanıq düyü suyuna bənzədirlər.
- Qəflətən yaranan və ifadəli ürəkbulanma ilə müşayiət olunmayan çoxsaylı qusma.
- Sürətli susuzlaşmaya gətirib çıxaran artan maye itkisi.
- Ağızda quruluq hissi, dərinin «gərilməsi», tüpürcək ifrazının azalması.
- Xüsusilə baldır əzələlərində, inkişaf edən natrium-kalium çatışmazlığı ilə əlaqəli ağrılı əzələ yığılmaları.
- Hipovolemiya səbəb olan arterial təzyiqin düşməsi.
- Dövr edən qan həcminin azalmasına cavab olaraq kompensator reaksiya olan sürətli nəbz.
- Boğuq, zəif səs, ümumi zəiflik, ifadəli halsızlıq.
- Sidik ifrazının azalması, hətta demək olar ki, tam yoxluğuna qədər.
Diqqətəlayiqdir ki, bədən temperaturu çox zaman norma daxilində qalır və ya cüzi yüksəlir. Bu, xəstəliyi hərarətin daha aydın ifadə olunduğu bir çox digər bağırsaq infeksiyalarından fərqləndirir. Ağır formada bir neçə saat ərzində kritik maye çatışmazlığı formalaşır: qan qatılaşır, orqanların qan təchizatı pozulur, bu da birbaşa həyata təhlükə yaradır və təcili tibbi yardım tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xəstəliyin müəyyən edilməsi məlumatların cəminə əsaslanır: gedişatın xüsusiyyətləri, epidemioloji vəziyyət və laboratoriya tədqiqatlarının nəticələri. Vəbanın diaqnostikası ətraflı sorğu ilə başlayır. Həkim insanın vəba ocaqları qeydə alınan rayonlara səfər edib-etmədiyini, xam su içib-içmədiyini, çirklənmiş ola biləcək qida məhsullarını yeyib-yemədiyini, ifadəli ishalı olan xəstələrlə təmasda olub-olmadığını dəqiqləşdirir.
Diaqnozu təsdiqləmək üçün üsullar kompleksi tətbiq edilir:
- vəba vibrionunu ayırmaq və sonradan identifikasiya etmək məqsədilə nəcis və qusuntu kütlələrinin bakterioloji əkilməsi;
- klinik materialda Vibrio cholerae-nin spesifik antigenlərini aşkar etməyə imkan verən ekspres testlər;
- qan zərdabında törədiciyə qarşı antikorları aşkar edən serologiji tədqiqatlar;
- bakteriyanın DNT fraqmentlərini yüksək dəqiqliklə müəyyən edən molekulyar-genetik üsullar (PZR);
- susuzlaşma dərəcəsinin klinik qiymətləndirilməsi — dərinin turqorunun, nəbzin tezliyinin, arterial təzyiq səviyyəsinin, sidik ifrazı həcminin təhlili;
- elektrolit konsentrasiyasını və turşu-qələvi tarazlığının vəziyyətini müəyyən etmək üçün qanın biokimyəvi tədqiqi.
Vəbaya ən kiçik şübhə olduqda xəstəlik sanitar orqanlarda mütləq qeydiyyata alınmalıdır, xəstə isə infeksiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün təcrid olunur.
Ağırlaşmalar
Müalicənin olmadığı və ya gec müraciət edildiyi hallarda ciddi nəticələr mümkündür. Vəba sürətli ağırlaşma riski səbəbindən xüsusi təhlükəli infeksiyalar kateqoriyasına aid edilir.
Mümkün ağırlaşmalara aşağıdakılar aiddir:
- hipovolemik şok — kritik maye itkisi və qan həcminin azalmasının nəticəsi;
- böyrəklərin qan təchizatının pozulması nəticəsində kəskin böyrək çatışmazlığı;
- qıcolmalara və ürək ritminin pozulmasına gətirib çıxaran ifadəli elektrolit pozuntuları;
- metabolik asidoz — turşu-qələvi tarazlığının sürüşməsi;
- digər infeksiyanın qoşulması zamanı ikincili bakterial ağırlaşmalar.
Bu vəziyyətlər intensiv terapiya tələb edir. Məhz buna görə xarakterik simptomlar yarandıqda təcili olaraq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Müalicə
Vəbanın müalicəsi 3 istiqamətdən ibarətdir: antimikrob terapiya, patogenetik dəstək və xəstənin vəziyyətinin simptomatik yüngülləşdirilməsi. Əsas vəzifə — su-elektrolit balansını tez bərpa etmək və toksinin bağırsağa təsirini dayandırmaq, kritik susuzlaşmanın qarşısını almaqdır.
Antimikrob terapiya Vibrio cholerae-nin çoxalmasının yatırılmasına yönəlib. O, ishalın müddətini qısaldır və bakteriyaların nəcislə ifrazını azaldır, infeksiyanın yayılma riskini aşağı salır. Həkimlərin arsenalında müxtəlif təsir mexanizmli preparatlar var: bəziləri bakteriyaların hüceyrə divarının sintezini boğur, digərləri — hüceyrə daxilində fermentativ prosesləri blokada edir, üçüncüləri — mikroorqanizmin DNT-nin replikasiyasına müdaxilə edir. Terapiyanın məqsədi — törədicinin patogen fəallığını maksimum dərəcədə azaltmaq və patoloji dövrü kəsməkdir.
Patogenetik üsullar bağırsağa massiv miqdarda mayenin daxil olmasına səbəb olan toksinin təsirini neytrallaşdırmağa yönəlib. Aşağıdakı istiqamətlərdən istifadə edilir:
- rehidratasiya — itirilmiş maye və duzların bərpası;
- qıcolmaların və ürək ritminin pozulmasının qarşısını almaq üçün elektrolit balansının korreksiyası;
- hüceyrələrin və orqanların normal işini bərpa etmək üçün orqanizmin turşu-qələvi vəziyyətinin stabilləşdirilməsi.
Simptomatik terapiya xəstəliyin ifadəli təzahürlərini yüngülləşdirir. O, qusmanı, qarın ağrısını və ürəkbulanmanı korreksiya edən, ürək və böyrəklərin işini dəstəkləyən vasitələri əhatə edir. Vəbada ishalı dayandıran (antidiareya) vasitələr tövsiyə olunmur. Hər bir vasitə xəstənin vəziyyətini və susuzlaşmanın ağırlığını nəzərə alaraq fərdi qaydada seçilir.
Müasir klinik tövsiyələr vəbanı necə müalicə etmək olmayacağını vurğulayır: yalnız antibiotiklərlə məhdudlaşmaq olmaz. Əsas itirilmiş mayenin bərpasıdır. Vaxtında rehidratasiya zamanı ölüm halları demək olar ki, sıfıra düşür. Kompleks yanaşma orqanizmin sürətli bərpasını təmin edir və bakteriyanın epidemik yayılmasının qarşısını alır.
Reabilitasiya
Kəskin fazadan sonra xəstəyə su-elektrolit balansının, bağırsağın işinin və immun sisteminin normallaşması üçün bərpa dövrü lazımdır. Vəbadan sonra reabilitasiya aşağıdakıları əhatə edir:
- yüngül həzm olunan qidaya və kifayət qədər mayeyə üstünlük verməklə pəhrizin tədricən bərpası;
- xüsusilə natrium, kalium və xlorun nəzarəti və korreksiyası;
- vitaminlər və mikroelementlərin köməyi ilə immun sisteminin möhkəmləndirilməsi;
- gec ağırlaşmaları istisna etmək üçün böyrəklərin və ürəyin işinə nəzarət;
- psixoloji dəstək, çünki kəskin susuzlaşma və hospitallaşma narahatlıq və stress yarada bilər.
Reabilitasiya üsulları terapiyanın nəticəsini möhkəmləndirməyə və təkrar kəskinləşmə riskini, xüsusilə yüksək epidemioloji riskli bölgələrə qayıdarkən, azaltmağa kömək edir. Əsas məqsəd — orqanizmin normal fizioloji işinin bərpası və uzunmüddətli pozuntuların profilaktikasıdır.
Profilaktika
Profilaktika həlledici rol oynayır, çünki vəba yayılması birbaşa suyun keyfiyyəti və sanitar mədəniyyət səviyyəsi ilə əlaqəli olan infeksiyalara aiddir. Su təmizləmə və kanalizasiya sistemləri pozulan yerlərdə ocaqların riski dəfələrlə artır. Buna görə vəbanın profilaktikası infeksiyanın ötürülmə yollarını kəsməyə yönəlmiş tədbirlər kompleksidir.
Vəbanın əsas profilaktika tədbirlərinə aşağıdakılar aiddir:
- içmək və qida hazırlamaq üçün yalnız təhlükəsiz suyun istifadəsi;
- tərəvəz və meyvələrin təmiz su ilə diqqətlə yuyulması, şübhə olduqda isə əlavə istilik emalı;
- xüsusilə tualetdən sonra və yeməkdən əvvəl əllərin müntəzəm gigiyenası;
- keyfiyyətinə əminlik olmadıqda məişət şəraitində suyun qaynadılması;
- ictimai iaşə müəssisələrində və məhsul satış yerlərində sanitar nəzarət;
- epidemik təhlükə dövründə mümkün yoluxma mənbələri ilə təmasların minimuma endirilməsi;
- məişət tullantılarının və çirkab suların toplanmasının və zərərsizləşdirilməsinin düzgün təşkili.
Xüsusi yer spesifik profilaktikaya — peyvəndlənməyə aiddir. Mövcud vəba peyvəndi əsasən törədicinin sabit dövriyyəsi olan bölgələrdə yaşayan və ya bu bölgələrə gedən şəxslərdə tətbiq edilir. İmmunizasiya oral yolla aparılır: preparat daxilə qəbul edilir, bu isə bağırsaq selikli qişası səviyyəsində müdafiə formalaşdırmağa imkan verir. Standart sxem bir neçə həftə interval ilə iki dozadan ibarətdir. Dəstəkləyici təkrar peyvəndlənmə 2–3 ildən sonra tövsiyə olunur, müddətlər epidemioloji vəziyyətdən və istifadə edilən preparatdan asılı olaraq dəqiqləşdirilir.
Anlamaq vacibdir ki, peyvəndlənmə sanitar-gigiyenik tədbirləri ləğv etmir. O, ağır gedişat ehtimalını azaldır və xəstəlik riskini aşağı salır, lakin maksimum effekt yalnız peyvəndin suyun keyfiyyətinə nəzarət və şəxsi gigiyena qaydalarına riayət etməklə birləşdirildikdə əldə edilir.
Profilaktik tədbirlər kompleksi dizenteriya və vəbadan effektiv şəkildə qorunmağa imkan verir, ocaqların ehtimalını azaldır və orqanizmi susuzlaşma və ağırlaşmalardan qoruyur.
Yadda saxla!
Təcrübəli infeksionistlər qeyd edirlər ki, vəbanın ilk simptomları hiss olunmaya bilər, lakin ani sulu ishal və təkrarlanan qusma, zəiflik və selikli qişaların qurumasi ilə müşayiət olunanda diqqətli olmaq lazımdır. Hətta yüngül formada da vəziyyəti qiymətləndirmək və maye itkisinin bərpasına başlamaq üçün mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək vacibdir. Erkən müdaxilə ağırlaşmaların qarşısını alır və infeksiyanın ətrafdakılar arasında yayılmasını məhdudlaşdırmağa imkan verir.
Suallar və cavablar
Xəstəlikdən sağalma müəyyən müddət üçün qismən immunitet formalaşdıra bilər, lakin bu, tam və ömürlük qoruma vermir — başqa ştamla və ya kifayət qədər vaxt keçdikdən sonra təkrar yoluxma mümkündür. Buna görə sağalmadan sonra da təmiz su, əllərin yuyulması və qida gigiyenası qaydalarına riayət etmək vacibliyini saxlayır. Konkret tövsiyələri infeksionist fərdi vəziyyətə görə verir.
Yüngül gedən hallarda mayenin ağız yolu ilə bərpası (reidratasiya) həkim nəzarəti altında evdə mümkün ola bilər. Lakin orta və ağır dərəcəli maye itkisi olduqda vəziyyət çox sürətlə pisləşə biləcəyi üçün venadaxili məhlullar və daimi müşahidə tələb olunur, bu isə stasionar şəraitdə aparılır. Xəstəxanaya yerləşdirmək lazım olub-olmadığını infeksionist dehidratasiyanın dərəcəsinə görə müəyyən edir.
Vəba yayılan bölgədən qayıtdıqdan sonra sulu ishal, qusma və ya dehidratasiya əlamətləri (ağız quruluğu, güclü susuzluq, sidiyin azalması) yarandıqda gecikmədən, mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək lazımdır, çünki maye itkisi çox sürətlə artan xarakter daşıya bilər. Erkən müraciət ağır ağırlaşmaların qarşısını almaqda həlledici rol oynayır.
İnfeksion xəstəliklər üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
