Postherpetik nevralgiya kəmərəbənzər dəmrov (herpes zoster) keçirildikdən sonra səpgilər sağaldığı halda həmin nahiyədə üç aydan artıq davam edən sinir ağrısıdır. Yaşlılarda daha çox rast gəlinir, müalicə ağrını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Herpesdən sonrakı nevralgiya
- postherpetik neyropatik ağrı
Xəstəlik haqqında
Su çiçəyi virusu (Varicella zoster) ilk infeksiyadan sonra orqanizmdən tam çıxmır: o, onurğa beyninin və kəllə sinirlərinin sinir düyünlərində «yatmış» vəziyyətdə qalır. İllər sonra, immunitet zəiflədikdə virus yenidən aktivləşir və sinir boyunca birtərəfli, zolaq şəklində ağrılı qovuqcuqlu səpgi – kəmərəbənzər dəmrov yaradır. Virus sinir liflərini zədələdiyi üçün bəzi insanlarda səpgilər keçəndən sonra da ağrı qalır. Səpgilərin sağalmasından sonra üç aydan artıq davam edən belə ağrı postherpetik nevralgiya adlanır.
Postherpetik nevralgiya kəmərəbənzər dəmrovun ən çox rast gəlinən ağırlaşmasıdır. Gənclərdə nadir olur, yaş artdıqca isə onun ehtimalı və ağrının davamlılığı xeyli yüksəlir. Ən çox döş qəfəsində, gövdədə və üz nahiyəsində – xüsusən alın və göz ətrafında – rast gəlinir.
Bu xəstəlik həyat üçün təhlükəli deyil, lakin uzunmüddətli ağrı yuxunu, əhvalı, iştahı və gündəlik fəaliyyəti ciddi pozur, yaşlı insanların müstəqilliyini azaldır. Vaxtında başlanan kompleks müalicə əksər pasiyentlərdə ağrını dözülən səviyyəyə endirir.
Səbəbləri
Ağrının birbaşa səbəbi kəmərəbənzər dəmrov zamanı virusun və iltihabın periferik sinirləri, sinir düyünlərini və onurğa beyninin arxa buynuzlarını zədələməsidir. Zədələnmiş sinir lifləri ağrı siqnallarını həddən artıq və «özbaşına» ötürməyə başlayır, ağrı sistemi həssaslaşır. Dəmrov keçirən hər kəsdə postherpetik nevralgiya yaranmır; onun riskini artıran amillər bunlardır:
- yaşlı yaş – əsas risk amilidir; yaşla immunitet və sinir toxumasının bərpa qabiliyyəti azalır;
- kəskin dövrdə güclü ağrı və geniş səpgilər – sinirin daha ağır zədələnməsini göstərir;
- səpgidən əvvəl ağrının olması – bəzən ağrı qovuqcuqlardan bir neçə gün əvvəl başlayır və bu, sonrakı xroniki ağrı ilə əlaqələndirilir;
- üz və göz nahiyəsinin zədələnməsi – üçlü sinirin birinci şaxəsinin cəlb olunması tez-tez uzunmüddətli ağrı ilə nəticələnir;
- antivirus müalicəsinin gec başlanması və ya aparılmaması – virusun çoxalması daha uzun davam edir;
- immuniteti zəiflədən vəziyyətlər – onkoloji xəstəliklər, HİV-infeksiyası, qlükokortikoid və immunosupressiv müalicə, orqan transplantasiyası;
- şəkərli diabet və digər xroniki xəstəliklər – sinir toxumasını həssaslaşdırır;
- peyvəndin olmaması – kəmərəbənzər dəmrova qarşı peyvənd olunmamış yaşlılarda risk daha yüksəkdir.
Klinik mənzərə
Ağrı keçmiş səpgilərin yerləşdiyi zolaqda, adətən bədənin bir tərəfində olur və orta xətti keçmir. Onun xarakteri və gücü dəyişkəndir: bəzən daimi olur, bəzən tutmalarla gəlir. Əsas əlamətlər:
- yandırıcı, göynədici, deşici və ya «elektrik cərəyanı vurması» kimi ağrı;
- allodiniya – paltarın, yorğanın, yüngül toxunuşun və ya soyuq havanın belə dözülməz ağrı yaratması;
- ağrılı qıcıqlara qarşı həddən artıq həssaslıq;
- qaşınma, keyimə, gizildəmə və ya qarışqa gəzməsi hissi;
- dərinin həmin nahiyədə rəng dəyişikliyi, piqment ləkələri və ya çapıqlar;
- gecə ağrının güclənməsi, yuxu pozuntusu, yorğunluq;
- əhvalın düşməsi, narahatlıq, depressiya, iştahın azalması.
Yaşlılarda ağrı tez-tez fiziki aktivliyin azalmasına, sosial təcridə və ümumi vəziyyətin pisləşməsinə səbəb olur. Uşaqlarda və gənclərdə postherpetik nevralgiya çox nadirdir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: yeni səpgilər göz ətrafında, burnun ucunda və ya alında yaranıb, görmə pisləşib, göz qızarıb və ağrıyır; üzün bir tərəfində əzələ zəifliyi, eşitmə pozuntusu və ya başgicəllənmə əmələ gəlib; yüksək hərarət, şiddətli baş ağrısı, ənsə əzələlərində gərginlik, çaşqınlıq və ya ətraflarda zəiflik var; səpgilər bütün bədənə yayılır (xüsusən immuniteti zəif insanlarda). Ağrı fonunda ümidsizlik və intihar düşüncələri yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik qoyulur. Həkim keçirilmiş kəmərəbənzər dəmrov barədə məlumatı, səpgilərin yerini və vaxtını, ağrının başlanğıcını, xarakterini və gündəlik həyata təsirini dəqiqləşdirir. Ağrının intensivliyi şkala ilə qiymətləndirilir ki, sonradan müalicənin effektini izləmək mümkün olsun.
- nevroloji baxış – ağrılı zolağın sərhədləri, toxunuş, istilik, soyuq və ağrı həssaslığının dəyişməsi, allodiniyanın olub-olmaması yoxlanılır;
- dərinin müayinəsi – çapıqlar, piqmentasiya dəyişiklikləri, yeni səpgilərin olmaması qiymətləndirilir;
- qan analizləri – şəkərli diabet, böyrək və qaraciyər funksiyası barədə məlumat verir; bu, həm risk amillərini aşkarlamaq, həm də dərmanları təhlükəsiz seçmək üçün vacibdir;
- oftalmoloji müayinə – üz və göz nahiyəsi zədələnibsə;
- MRT və ya digər görüntüləmə üsulları – yalnız atipik hallarda, ağrının başqa səbəbi (onurğa xəstəliyi, şiş, sinir kökünün sıxılması) şübhə doğurduqda.
Differensial diaqnostika zamanı radikulopatiya, diabetik neyropatiya, üçlü sinir nevralgiyası, döş qəfəsi və qarın boşluğu orqanlarının xəstəlikləri (ürək, öd kisəsi, böyrək) istisna edilir.
Ağırlaşmalar
- xroniki ağrı sindromu, illərlə davam edən ağrı;
- yuxusuzluq, depressiya, narahatlıq pozuntusu;
- yaşlılarda fiziki aktivliyin, iştahın və müstəqilliyin azalması, yıxılma riskinin artması;
- sosial təcrid, iş qabiliyyətinin azalması;
- ağrıkəsicilərin həddən artıq və nəzarətsiz qəbulu, onların yan təsirləri (mədə, böyrək zədələnməsi, yuxululuq).
Müalicə
Postherpetik nevralgiyanın müalicəsi fərdi seçilir və çox vaxt bir neçə üsulu birləşdirir. Məqsəd ağrını tam yox etmək deyil, onu dözülən səviyyəyə endirmək, yuxunu və gündəlik fəaliyyəti bərpa etməkdir. Effekt tədricən, bir neçə həftə ərzində yaranır, ona görə səbir lazımdır.
- yerli vasitələr – yerli anesteziyaedici plastırlar və kapsaisin tərkibli plastır və ya kremlər; qana az keçdiyi üçün yaşlılar və çox dərman qəbul edən pasiyentlər üçün təhlükəsiz başlanğıc hesab olunur;
- neyropatik ağrıya təsir edən preparatlar – qabapentinoidlər qrupundan olan qıcolma əleyhinə dərmanlar, trisiklik antidepressantlar, serotonin və noradrenalinin geri sorulmasının inhibitorları; bu dərmanlar burada depressiya və ya epilepsiya üçün deyil, sinir ağrısını azaltmaq üçün təyin olunur, həkim tərəfindən aşağı dozadan başlayaraq tədricən artırılır;
- güclü ağrıkəsicilər – yalnız digər üsullar kifayət etmədikdə, qısa müddətə və ciddi həkim nəzarəti altında;
- sinir blokadaları və digər invaziv üsullar – dözülməz, dərmanlara cavab verməyən ağrıda alqoloq tərəfindən aparılır;
- yuxu və əhval pozuntularının müalicəsi, psixoloji dəstək, koqnitiv-davranış terapiyası – xroniki ağrının qavranılmasını yüngülləşdirir;
- fiziki aktivlik və fizioterapiya – mümkün qədər hərəkətli həyat tərzi ağrı hissini azaldır.
Evdə nə etmək olar: ağrılı nahiyəni sürtünmədən qoruyan yumşaq pambıq paltar geyinmək, sərin kompres (buz yox) qoymaq, gün rejiminə və yuxuya riayət etmək, ağrı gündəliyi aparmaq faydalıdır. Adi ağrıkəsicilər bu ağrıda zəif təsir edir; onları uzun müddət öz başına qəbul etmək, dərmanları kəskin dayandırmaq, dozanı müstəqil artırmaq, həmçinin dəriyə isti, qıcıqlandırıcı xalq vasitələri sürtmək olmaz.
Profilaktika
- kəmərəbənzər dəmrova qarşı peyvənd – 50 yaşdan yuxarı və immuniteti zəif insanlara tövsiyə olunur; həm dəmrovun, həm də postherpetik nevralgiyanın riskini azaldır;
- erkən antivirus müalicəsi – dəmrovun ilk əlamətlərində, ideal olaraq səpgilərin ilk 72 saatında həkimə müraciət edib antivirus preparatlarına başlamaq;
- kəskin dövrdə ağrının adekvat müalicəsi – güclü ağrıya dözmək lazım deyil, bu, sonrakı xroniki ağrının riskini artıra bilər;
- xroniki xəstəliklərə nəzarət – şəkərli diabet və digər xəstəliklərin müntəzəm müalicəsi;
- immuniteti dəstəkləyən həyat tərzi – yetərli yuxu, balanslı qidalanma, fiziki aktivlik, siqaretdən imtina.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin dəmrov zamanı terapevt və ya dermatoloqa, göz nahiyəsi zədələnəndə təcili oftalmoloqa müraciət edilir. Səpgilər keçəndən sonra davam edən ağrını nevroloq və ya alqoloq (ağrı mütəxəssisi) müalicə edir.
Yadda saxla!
- Bədənin bir tərəfində zolaq şəklində ağrı və qovuqcuqlar yaranarsa, dərhal həkimə müraciət edin: erkən antivirus müalicəsi ağırlaşmaları azaldır.
- Səpgi göz ətrafındadırsa, təcili oftalmoloq müayinəsi lazımdır.
- Ağrı səpgilər keçəndən sonra davam edirsə, nevroloq və ya alqoloqa müraciət edin – bu ağrı müalicə olunur.
- Neyropatik ağrı dərmanlarının effekti tədricən yaranır, onları öz başına dayandırmayın.
- 50 yaşdan sonra peyvənd barədə həkimlə danışın.
Faydalı Məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
Suallar və cavablar
Bir çox pasiyentdə ağrı aylar ərzində tədricən azalır, lakin bəzilərində illərlə davam edə bilər. Müalicə ağrını əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirir və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır.
Müasir rekombinant peyvənd kəmərəbənzər dəmrovun və postherpetik nevralgiyanın riskini xeyli azaldır. Peyvəndin vaxtını və sizin üçün uyğun olub-olmadığını həkimlə müzakirə edin.
Qovuqcuqların möhtəviyyatı su çiçəyi keçirməmiş və peyvənd olunmamış insanlara su çiçəyi şəklində yoluxa bilər. Ona görə qovuqcuqlar qabıq bağlayana qədər onları örtmək, hamilələr və körpələrlə yaxın təmasdan çəkinmək tövsiyə olunur. Postherpetik nevralgiyanın özü yoluxucu deyil.
Səpgilər sağaldıqdan sonra ağrı bir neçə həftədən çox davam edirsə və ya yuxunuzu pozursa, nevroloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur. Ağrının müalicəsinə erkən başlamaq onun xroniki hal almasının qarşısını almağa kömək edə bilər.
Bəzi antidepressantlar və qıcolma əleyhinə preparatlar sinir sistemində ağrı siqnallarının ötürülməsinə təsir edir və neyropatik ağrını azaldır. Bu halda onlar məhz ağrıkəsici məqsədlə təyin olunur. Yan təsirlər barədə suallarınızı həkimlə müzakirə edin, dərmanı öz başına dayandırmayın.
Allodiniya zamanı sürtmə, masaj və isti kompres çox vaxt ağrını gücləndirir. Daha çox sərin (buzlu olmayan) kompres və yumşaq, bədəni sıxmayan paltar kömək edir. Fizioterapiya üsullarını həkimlə razılaşdırmaq lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
