Artıq çəki və piylənmənin cərrahi müalicə üsulları (bariatrik cərrahiyyə)

Dünyada milyonlarla insan üçün artıq çəki gündəlik həyatın bir hissəsidir və həyatın bütün sahələrinə — alış-verişdən, avtomobil sürməkdən tutmuş işə, ailəyə, özünə və cəmiyyətdəki yerinə münasibətə qədər — təsir edir. Lakin artıq çəki yalnız estetik və psixoloji problem deyil. Artıq kiloqramlar toplandıqca yanaşı xəstəliklərin riski, onlarla birlikdə isə vaxtından əvvəl ölüm riski də artır. Təsadüfi deyil ki, bədən kütləsi indeksi 40-dan yuxarı olan piylənmə morbid (xəstəlikli) adlandırılır — bu zaman yanaşı xəstəliklərin inkişaf riski həddən artıq yüksək olur.

Piylənməsi olan pasiyentləri müşayiət edə bilən xəstəlik və vəziyyətlərdən yalnız bəziləri bunlardır:

• miqren;
• depressiya;
• yuxuda tənəffüsün pozulması (obstruktiv yuxu apnoesi);
• hiperxolesterinemiya;
• astma;
• arterial hipertenziya;
• qeyri-alkoqol piyli qaraciyər xəstəliyi;
• metabolik sindrom;
• qastroezofageal reflüks xəstəliyi;
• 2-ci tip şəkərli diabet;
• polikistoz yumurtalıq sindromu;
• stress zamanı sidik saxlaya bilməmə;
• oynaqların degenerativ xəstəlikləri;
• limfa-venoz çatışmazlığı fonunda aşağı ətrafların ödemi;
• podaqra;
• onkoloji xəstəliklər və bir çox başqaları.

Son illərdə sübut olunmuşdur ki, çəkinin azalması bu xəstəliklərin gedişini əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirir, bəzi hallarda isə onlardan tamamilə xilas olmağa imkan verir.

Pasiyentlərin böyük əksəriyyəti ekzogen-konstitusional piylənmədən, yəni həddən artıq kalori qəbulu və onların kifayət qədər sərf olunmaması ilə bağlı piylənmədən əziyyət çəkir; daha az hallarda isə endokrin xəstəliklər və digər səbəblər fonunda inkişaf edən ikincili (simptomatik) piylənmə olur.

Ekzogen-konstitusional piylənmə ilə mübarizə ümumdünya problemidir. Bütün dünyanın həkimləri uzun illər ərzində bu istiqamətdə çalışırlar. Hazırda çəkinin azaldılmasının çoxsaylı müxtəlif üsulları mövcuddur: pəhrizlər, fiziki məşq kompleksləri, dərmanlar və bioaktiv əlavələr . Morbid piylənmə zamanı konservativ üsullarla çəkini uğurla azaltmaq və əldə olunmuş nəticəni uzun müddət saxlamaq pasiyentlərin yalnız bir hissəsində mümkün olur. Çox vaxt bu üsullar artıq çəkisi və I-II dərəcə piylənməsi (BKİ=25-35 kqm²) olan pasiyentlərdə effektivdir, çünki bu zaman aclıq hissini dəf etmək daha asandır, artıq çəki və yanaşı xəstəliklər isə intensiv fiziki yüklənmələrə mane olmur. Morbid piylənməsi olan pasiyentlərin konservativ üsullarla çəkini azaltması, üstəlik onu saxlaması son dərəcə çətin, bəzən isə mümkünsüzdür. Buna görə də XX əsrin ortalarından vəziyyəti düzəltmək və cərrahi üsullardan istifadə edərək pasiyentlərə kömək etmək cəhdləri başlamışdır.

Söhbət, məsələn, liposaksiya və abdominoplastika kimi plastik əməliyyatlardan getmir. Bu əməliyyatlar piylənməsi olan pasiyentlərin müalicəsində yalnız yekun mərhələdə — artıq kiloqramlardan xilas olduqdan sonra ideal proporsiyalara nail olmaq üçün fiquru korreksiya etmək lazım gəldikdə tətbiq olunur.

Piylənmə cərrahiyyəsi və ya bariatrik cərrahiyyə — mədə-bağırsaq traktında aparılan xüsusi növ cərrahi müdaxilələrdir; onlar qəbul edilən kalorilərin miqdarını azaltmağa və ya onların bağırsaqda sorulmasını azaltmağa imkan verir. Hazırda artıq kiloqramlardan effektiv şəkildə xilas olmağa, bununla da ağır yanaşı xəstəliklərdən ölüm riskini azaltmağa və piylənmədən əziyyət çəkən pasiyentlərin həyat keyfiyyətini yüksəltməyə imkan verən bir neçə əsas üsul işlənib hazırlanmışdır. Bariatrik əməliyyatlardan sonra çəkinin azalması adətən daha davamlı olur və yalnız pəhrizlərdən, fiziki yüklənmələrdən və dərman preparatlarından istifadə ilə müqayisədə pasiyentin intizamlılığından və zəruri tövsiyələri yerinə yetirmək əzmindən daha az asılıdır. Əməliyyatın məqsədi yalnız çəkini azaltmaq deyil, yanaşı xəstəliklərin gedişini yaxşılaşdırmaq və həyat keyfiyyətini artırmaqdır.

Bariatrik əməliyyatların iki tipi ayırd edilir: mədənin həcmini azaltmağa yönəlmiş və bununla qəbul edilən qidanın miqdarını azaltmağa imkan verən restriktiv əməliyyatlar, həmçinin bağırsağın bir seqmentinin həzmdən «çıxarıldığı» və qida maddələrinin sorulma sahəsinin kiçildildiyi şuntlayıcı əməliyyatlar.

Restriktiv əməliyyatlara mədənin bandajlanması və mədənin uzununa rezeksiyası (SLEEVE) aiddir. Şuntlayıcı əməliyyatlara isə biliopankreatik şuntlama aiddir. Qastroşuntlama özündə həm restriktiv, həm də şuntlayıcı effektləri birləşdirir.

Göstərişlər

Bariatrik əməliyyatlara göstərişlər bədən kütləsi indeksinin qiymətinə əsasən müəyyən edilir:

• BKİ 40 kqm²-dən çox;
• BKİ 35 kqm²-dən çox olduqda, piylənməyə yanaşı xəstəliklər varsa (arterial hipertenziya, 2-ci tip şəkərli diabet, hiperxolesterinemiya, yuxu apnoesi, oynaqların degenerativ xəstəlikləri və s.).

Əks-göstərişlər

Piylənmənin cərrahi müalicəsinə əks-göstərişlər bunlardır: dekompensasiya mərhələsində olan yanaşı xəstəliklər, alkoqolizm, narkomaniya, psixi pozğunluqlar, mədə-bağırsaq traktı xəstəliklərinin kəskinləşməsi, hamiləlik.

Əməliyyatın növünü əməliyyatı aparan cərrah bədən kütləsi indeksinin göstəricilərinə, yanaşı xəstəliklərin olub-olmamasına əsaslanaraq və mütləq şəkildə pasiyentin öz istəklərini nəzərə alaraq müəyyən edir. Bariatrik əməliyyatlar adətən yetkin yaşda aparılır. Yaş həddi fərdi qiymətləndirilir və əks göstərişlər olmadıqda bəzi hallarda daha yaşlı pasiyentlərdə də həyata keçirilə bilər.

Bariatrik əməliyyatlar mədənin həcmini və ya qidanın bağırsaqda sorulma yolunu dəyişir. Aşağıdakı cədvəl əsas üsulların fərqlərini qısa göstərir. Seçimi cərrah pasiyentlə birlikdə, müayinə nəticələrinə əsasən edir.

Əməliyyat icra olunmazdan əvvəl müayinədən keçmək lazımdır; buraya qan və sidik analizləri, qastroskopiya, qarın boşluğu orqanlarının USM-i, kiçik çanağın (qadınlar üçün), qalxanabənzər vəzinin USM-i, döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası, EKQ, XTF (xarici tənəffüs funksiyası), terapevt, endokrinoloq, ginekoloq (qadınlar üçün) konsultasiyaları daxildir. Nəzərə almaq lazımdır ki, artıq çəkisi olan pasiyentlərdə əməliyyatönü müayinələrin spektri bütün yanaşı xəstəliklərin aşkarlanması və onların korreksiyası üçün genişlənə bilər. Bu, əməliyyat zamanı və əməliyyatdan sonrakı dövrdə daxili orqanlar tərəfindən ağırlaşmalardan qaçmağa imkan verəcək.

Müasir bariatrik əməliyyatların əksəriyyəti laparoskopik üsulla, yəni qarın divarında bir neçə kiçik kəsiklə aparılır. Əməliyyat ümumi anesteziya altında gedir. Əsas mərhələlər aşağıdakı kimidir:

1. Müayinə və qərar. Cərrah, terapevt, endokrinoloq, anestezioloq və lazım olduqda psixoloq pasiyentin vəziyyətini qiymətləndirir. Əməliyyatın növü seçilir.
2. Anesteziya. Pasiyent ümumi anesteziya altında yuxuya verilir və əməliyyat zamanı ağrı hiss etmir.
3. Laparoskopik giriş. Qarın divarında kiçik kəsiklər açılır, kamera və alətlər daxil edilir.
4. Əməliyyatın əsas mərhələsi. Seçilmiş üsula görə mədənin həcmi azaldılır və ya qidanın keçid yolu dəyişdirilir.
5. Nəzarət və yekun. Cərrah tikişlərin etibarlılığını yoxlayır, kəsiklər bağlanır, pasiyent oyanma şöbəsinə köçürülür.

Əməliyyatın müddəti və xəstəxanada qalma vaxtı əməliyyatın növündən və pasiyentin vəziyyətindən asılıdır.

Bariatrik əməliyyatdan sonra qidalanma rejiminə ciddi riayət etmək nəticənin əsas şərtlərindən biridir. Mədənin həcmi kiçildiyindən qida mərhələlərlə qəbul edilir: əvvəlcə maye, sonra püre formasında, daha sonra yumşaq və adi qida. Mərhələlərin müddətini və tərkibini həkim və dietoloq müəyyən edir.

• İlk günlərXəstəxanada müşahidə, ağrıkəsici müalicə, erkən hərəkət. Su və maye qida yalnız kiçik porsiyalarla başlanır.
• İlk həftələrMaye və püre formada qidalanma, laxtalanmanın qarşısının alınması üçün həkimin tövsiyələri, yüngül gəzinti.
• Növbəti aylarQidalanma tədricən genişləndirilir, zülallı və yüngül qidaya üstünlük verilir. Vitamin və mineral nəzarəti başlayır, fiziki aktivlik artırılır.
• Uzunmüddətli dövrÖmürlük nəzarət: müntəzəm müayinələr, vitamin və mineral tənzimlənməsi, sağlam qidalanma vərdişləri. Çəki azalması fərdi gedişlə baş verir.

• yeməyi yavaş və kiçik tikələrlə çeynəyərək qəbul etmək;
• maye və bərk yeməyi eyni vaxtda qəbul etməmək, həkimin göstərişinə uyğun içmək;
• şirin qazlı içkilərdən və yüksək kalorili qəlyanaltılardan çəkinmək;
• vitamin və mineral əlavələrini yalnız həkim təyin etdiyi qaydada qəbul etmək;
• müntəzəm nəzarət müayinələrindən keçmək.

Bariatrik əməliyyatlar ümumilikdə təcrübəli komandada təhlükəsiz sayılır, lakin hər cərrahi müdaxilə kimi risk daşıyır. Mümkün ağırlaşmalar aşağıdakılardır:

• qanaxma və ya tikiş nahiyəsində sızma, infeksiya;
• venalarda laxta yaranması, ağciyər damarlarının tıxanması;
• mədə-bağırsaq traktında daralma, ürəkbulanma və qusma;
• reflüks şikayətlərinin yaranması və ya güclənməsi;
• vitamin və mineral çatışmazlığı, anemiya;
• öd daşlarının yaranması;
• sürətli çəki itkisi ilə bağlı saç tökülməsi, dərinin sallanması;
• «dumping sindromu»: qidanın bağırsağa sürətlə keçməsi nəticəsində zəiflik, tərləmə, ürək döyünməsi.

Risk pasiyentin ümumi vəziyyətindən və əməliyyatın növündən asılıdır. Həkim əməliyyatdan əvvəl bu barədə pasiyentə ətraflı məlumat verməlidir.