Maye nəcis — tərkibində 85-95% su olan sulu nəcislə xarakterizə olunan və diareyanın (ishalın) əsas əlaməti sayılan simptomdur. Bu səhifədə maye nəcisin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah İnfeksionist Onkoloq Proktoloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Maye nəcis — tərkibində 85-95% su olan sulu nəcislə xarakterizə olunan və diareyanın (ishalın) əsas əlaməti sayılan simptomdur. Bu pozğunluq elektrolitlərin, suyun itirilməsinə, mikro- və makronutrientlərin sorulmasının pozulmasına, sistem metabolizm pozğunluqlarına gətirib çıxara bilər.
Növləri
Yoğun bağırsaq dəqiqədə 2-3 ml nəmliyi sorma (absorbsiya) qabiliyyətinə malikdir. Bağırsağa daxil olan mayenin həcmi sorulma qabiliyyətindən yüksək olduqda diareya yaranır: bu, maye həddən artıq sürətlə daxil olduqda və ya sorulma proseslərinin pozulduğu hallarda baş verir. Üstünlük təşkil edən patofizioloji mexanizmdən, yəni inkişaf variantından asılı olaraq diareya bir neçə tipə bölünür.
- Osmotik və ya hiperosmolyar. Nəcisin pozulması bağırsaq boşluğunda osmotik fəal möhtəviyyatın artması ilə bağlıdır. Suyun, elektrolitlərin bağırsağa passiv daxil olması, möhtəviyyatın həcminin artması və hərəkətinin sürətlənməsi baş verir. Diareya sorulmanın pozulması sindromunda və duz tərkibli işlədici vasitələrin qəbulunda yaranır.
- Sekretor. Bağırsaq boşluğuna suyun, elektrolitlərin ifrazının güclənməsi bağırsaq möhtəviyyatının osmolyar təzyiqinin plazmanın təzyiqi ilə müqayisədə daha aşağı olmasının nəticəsidir.
- Motor və ya hiperkinetik. Bağırsaq peristaltikasının güclənməsi onun motorikasının pozulması ilə bağlıdır, lakin bağırsaq möhtəviyyatının həcmi ilə əlaqəli deyil. İshal bağırsağın sinir tənzimlənməsinin pozulması (tireotoksikoz) ilə əlaqələndirilir. Bağırsaq boşluğundakı osmolyarlıq qan plazmasının müvafiq göstəricisinə uyğun gəlir.
- Eksudativ. İltihabi proseslər zamanı əmələ gələn maye — eksudat hesabına bağırsaq möhtəviyyatının artması zamanı müşahidə olunur. Bu diareya tipi mədə-bağırsaq traktının iltihabı, bağırsaq infeksiyaları, vərəm, işemik kolit üçün xarakterikdir. Nəcisin osmotik təzyiqi plazmanın osmotik təzyiqindən yüksəkdir.
Klinik gedişinə görə diareya aşağıdakılara bölünür:
- Kəskin — ishalın müddəti bir neçə gündən 3 həftəyə qədərdir, çox vaxt infeksion törədici ilə əlaqələndirilir;
- Xroniki — böyükdə və uşaqda uzun müddət (3 həftədən bir neçə ilə qədər və ya daimi) davam edən, qeyri-infeksion mənşəli maye nəcis.
Səbəbləri
Yetkin və uşaqlarda tez-tez müşahidə olunan maye nəcisin səbəbi həm xarici, həm də daxili amillər ola bilər. Ekzogen (xarici) səbəblərə aiddir:
- Infeksion törədicilər (yoluxma fekal-oral yolla, yəni çirklənmiş qida və su qəbulu zamanı baş verə bilər);
- Alkoqol qəbulu;
- Balanssız qidalanma və ya orqanizmdə mənimsənilməyən məhsulların (seliakiya zamanı) qəbulu;
- Radiasiya təsiri;
- Dərman preparatlarının (bütün ishal hallarının 4%-i çəki azaltmaq üçün sidikqovucu vasitələrin qəbulu ilə əlaqələndirilir, bu daha çox qızlarda rast gəlinir), bioloji fəal əlavələrin, vitaminlərin qəbulu;
- Stress, bunun nəticəsində üzvi patologiya ilə əlaqəli olmayan funksional ishal yarana bilər;
- Mədə-bağırsaq traktı orqanlarının toxumalarının çıxarılması və ya azalması (qısa bağırsaq sindromu, xolesistektomiyadan sonrakı sindrom).
Tez-tez ishalın daxili səbəbləri hesab olunur:
- Mədəaltı vəzinin sekretor fəallığının kifayət qədər olmaması;
- Bağırsağın qan təchizatının pozulması;
- Anadangəlmə və ya qazanılmış laktoza, qlüten dözümsüzlüyü;
- Öd kisəsinin əyilməsi;
- Bağırsağın iltihabi xəstəlikləri;
- Qalxanabənzər vəzin patologiyaları və şəkərli diabet;
- Qarın boşluğu orqanlarının yeni törəmələri və metastazlar.
Diaqnostika
İlkin qəbulda həkim böyükdə və ya uşaqda diareyanın neçə gündür davam etdiyini, pasiyentin özünün hansı ehtimal olunan səbəbləri qeyd etdiyini öyrənir, insanın maye nəcisi dayandırmaq üçün nə etdiyini və müalicənin kömək edib-etmədiyini soruşur. Əlamətin yaranma şəraiti aydınlaşdırılır: son vaxtlar səfərlər, qidalanma rasionu, qəbul edilən preparatlar. Sorğu zamanı ishalın müddəti (hər gün, yoxsa dövri kəskinləşmə), defekasiyanın tezliyi, əlamətin niyə yarandığı (qida qəbulu, dərmanlar, emosional stresslə əlaqəsi) dəqiqləşdirilir.
Həkim uzanmış vəziyyətdə olan pasiyentin qarnını palpasiya edir (əl ilə yoxlayır). Bu, qarnın ön divarının gərginliyini, daxili orqanların sərhədlərini qiymətləndirməyə, ağrının yerini və yayılma istiqamətini müəyyən etməyə imkan verir. Limfa düyünləri böyüməsi və ağrılılığı baxımından palpasiya olunur, dilin rəngi, üzərində örtüyün olub-olmaması müəyyən edilir.
Laborator diaqnostika üsulu kimi koproqramma tətbiq olunur. O, nəcisin fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərini, daxilolmaların (məsələn, yağların, əzələ və birləşdirici toxuma liflərinin, nişasta dənələrinin) olub-olmadığını aşkar edir.
Klinik və laborator məlumatlar diareyanın səbəbini müəyyən etmək üçün kifayət qədər informativ olmadıqda, instrumental müayinələr təyin olunur.
- Rektoromanoskopiya və kolonoskopiya. Endoskopik üsullar infeksion patologiyaların, qurd invaziyalarının yoğun bağırsağın iltihabi və onkoloji xəstəlikləri ilə differensial diaqnostikası üçün istifadə olunur. Histoloji müayinə üçün bağırsağın biopsiyası (toxumanın diri ikən götürülməsi) onların bədxassəli çevrilməsini təsdiqləmək üçün aparılır.
- Ezofaqoqastroduodenoskopiya. FQDS vasitəsilə selikli qişa qiymətləndirilir, qida borusunun, mədənin və onikibarmaq bağırsağın biopsiyası aparılır.
- Qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi. USM dalağın, qaraciyərin, mədəaltı vəzinin, öd kisəsinin ölçülərini və quruluşunu, törəmələrin və konkrementlərin (mineral toplanmaların) olub-olmadığını əks etdirir. Üsul pankreatit, xolesistit, öd daşı xəstəliyi şübhəsi zamanı aparılır.
- Qarın boşluğunun kompüter tomoqrafiyası. Rentgenoloji müayinə qarın boşluğu orqanlarını həcmli şəkildə vizuallaşdırır və xoşxassəli, bədxassəli törəmələri aşkar edir.
Müalicə
Ishal zamanı qidalanma rejimində məhdudiyyət qoymaq (hansı məhsulların istifadə olunması, onların istilik emalı növü, qəbul tezliyi) qoyulmuş diaqnoza uyğun aparılmalıdır. Əvvəllər Pevzner cədvəllərinə əsaslanan müalicəvi pəhrizlərdən istifadə olunurdu, lakin hazırda onlar tövsiyə xarakteri daşıyır. Pəhriz toplanmış anamnez və aparılmış müayinələr nəzərə alınmaqla, məhdud müddətə və ya daimi əsasda həkim tərəfindən təyin olunur. Bəzən xəstəyə tam aclıq (məsələn, kəskin pankreatit və infeksion xəstəliklərdə) tövsiyə olunur.
Ishalı həm stasionar, həm də ambulator şəraitdə müalicə etmək mümkündür. Hər iki halda aşağıdakı dərman qruplarını əhatə edən farmakoterapiya tətbiq olunur:
- Immunosupressorlar;
- Kortikosteroidlər;
- Antibiotiklər;
- Bioloji preparatlar;
- Mədəaltı vəzi sekresiyasının inhibitorları;
- Analgetiklər;
- Spazmolitiklər;
- Qeyri-steroid iltihab əleyhinə vasitələr;
- Antidepressantlar;
- Mədəaltı vəzinin ferment preparatları;
- Proton nasosu inhibitorları;
- Parazit əleyhinə vasitələr;
- Oral və infuzion rehidratasiya məhlulları;
- Ishal əleyhinə vasitələr;
- Göbələk əleyhinə preparatlar;
- Kimyaterapiya preparatları.
Kəskin xolesistit və pankreatit, bağırsaq xərçəngi inkişaf etdikdə cərrahi müalicə göstərişdir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Əgər ishal kəsilmirsə, vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün nə etmək lazım olduğunu yalnız həkim müəyyən edə bilər. Əlamətə etinasızlıq, eləcə də özbaşına müalicə, ağırlaşmalara gətirib çıxarır:
- Aritmiyalar;
- Kəskin böyrək çatışmazlığı;
- Qıcolmalar;
- Intoksikasiya;
- Şok;
- Ölüm.
Hansı həkimə müraciət etməli
Böyüklərdə diareyanın səbəblərinin ilkin diaqnostik axtarışı ilə təcili yardım həkimi, terapevt və ya ümumi təcrübə həkimi, uşaqlarda isə pediatr məşğul olur. İlkin diaqnoz qoyulduqdan sonra pasiyent müxtəlif profilli mütəxəssislərə yönləndirilə bilər.
Yadda saxla!
Yetkinlər arasında belə bir fikir var ki, ishal zamanı müalicə suyun və digər mayelərin qəbulunun əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılmasından ibarətdir. Nəcislə ifadəli maye itkisi kəsiri bərpa edilmədən elektrolit balansının pozulması ilə nəticələnə bilər. Kaliumun çatışmazlığı aritmiyaların yaranmasına, o cümlədən ürək qulaqcıqlarının fibrilyasiya epizoduna (yəni onların ritmik olmayan yığılmasına) səbəb ola bilər. Əksinə, xüsusi məhlullardan istifadə edərək maye və minerallar çatışmazlığını doldurmaq lazımdır. Özbaşına müalicə yolverilməzdir: preparatları yalnız həkim təyin etməlidir. Əgər ishal çox güclüdürsə, stasionara hospitallaşdırma və infuzion terapiya tələb olunur.
Suallar və cavablar
Səyahətçi ishalında belə terapiya effektiv deyil, bu da problemin infeksion mənşəli olmaması ilə izah olunur.
Emosional stress fonunda yaranan ishal və digər dispeptik əlamətlər zamanı belə vəziyyətlərin nə üçün yarandığını anlamaq üçün psixoterapevtə müraciət etmək lazımdır.
