Dizenteriya

Xəstəliyin törədicisi – Şigella cinsinə aid qram-mənfi bakteriyadır. Bu ad ilk dəfə bu çöpləri təsvir etmiş alimin (yapon mikrobioloqu K. Şiq) şərəfinə verilmişdir. Şigellalar hərəkət qabiliyyətinə malik deyil və spor əmələ gətirmir.

Dizenteriyanın yaranma səbəbləri şigellaların 4 seroqrupu ilə əlaqədar ola bilər:

• A seroqrupu – Shigella dysenteriae;
• B seroqrupu – Shigella flexneri;
• C seroqrupu – Shigella boydii;
• D seroqrupu – Zonne şigellaları (Shigella sonnei).

Bu növlər eyni antigen quruluşa malikdir, lakin fermentativ aktivliyinə və patogen xüsusiyyətlərini göstərmə qabiliyyətinə görə bir-birindən fərqlənir. Sonuncular aşağıdakı mexanizmlər hesabına reallaşır:

• Selikli qişalara yapışma və toxumalara invaziya (daxilolma);
• Patogen koloniya sayının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına gətirib çıxaran çoxalma;
• Ekzo və endotoksin, həmçinin digər bioloji aktiv maddələrin sintezi;
• Zədələnmə ocaqlarında damar yatağından plazmanın çıxmasına kömək edən keçiricilik.

Şigellaların bəzi növlərində yapışma xüsusiyyətlərini yaxşılaşdıran, həmçinin patogenin normal həyat fəaliyyəti üçün lazım olan oksigen və qida maddələrinin sərfini artıran kirpikciklər aşkar oluna bilər.

Şigellaların antigen tərkibi müxtəlif rola malik olan O- və K-antigenlərdən ibarətdir.

• O-antigen – şigellaların yüksək temperaturlara yaxşı davamlılığını şərtləndirir, həmçinin onların növ spesifikliyini müəyyən edir. Bu antigen insan orqanizmində intoksikasiyanın inkişafını şərtləndirir.
• K-antigen. Bakterial qişanın tərkibinə daxildir.

Şigellaların müxtəlif növləri insan üçün müxtəlif infeksion təhlükə daşıyır. Ən böyük təhlükə Sh. Dysenteriae I-dən qaynaqlanır ki, bu da ilk növbədə onların ən güclü təbii toksin — Şiqa-toksin istehsal etmə qabiliyyəti ilə izah olunur. Şigellaların digər növləri şiqa-bənzər maddələr sintez edə bilər, lakin onların toksikliyi daha aşağıdır. Buna görə də Sh. Dysenteriae I ilə şərtlənən dizenteriyanın inkişafı üçün bakteriyaların az miqdarı kifayətdir. Digər şigella növləri üçün yoluxucu doza 1-2 sıra daha yüksəkdir.

Şigellalar, xüsusilə Zonne tipi, ətraf mühitdə çox davamlıdır. Onlar 30-40 günədək qala bilirlər. Ultrabənövşəyi şüalar xəstəliyin törədicilərinə son dərəcə mənfi təsir göstərir. Bununla yanaşı, onlar soyuğa yaxşı davam gətirirlər. Əlverişli şəraitdə bakterial çubuqlar nəinki xarici mühitdə qorunub saxlana, həm də süd və ondan hazırlanan məhsullarda, tərəvəz və ət yeməklərində fəal şəkildə çoxala bilər. Torpaqda və açıq su mənbələrində şigellalar 2-3 ay ərzində aktiv qalır.

Şigellaların tibbi praktikada mühüm xüsusiyyəti dizenteriyanın müalicəsində ən çox tətbiq olunan antibiotiklərə qarşı tez bir zamanda davamlılıq əmələ gətirmək qabiliyyətidir. Dərmanlara davamlılığın yaranması rezistentliyin transmissiv plazmidlərinin genləri ilə bağlıdır. Bütün bu xüsusiyyətlər dizenteriyanın çox vaxt kütləvi xarakter almasına, epidemiya inkişafına gətirib çıxarmasına və tez-tez ağır gedişli olmasına səbəb ola bilər.

Şigellalarla yoluxma fekal-oral yolla baş verir. Patogen bakteriyaların mənbəyi xəstə insan və ya simptomsuz bakteriya ifrazedicisidir. Yoluxma infeksion prosesin istənilən mərhələsində (o cümlədən sağalma mərhələsində də) baş verə bilər, buna görə xəstəyə qulluq zamanı sanitariya-epidemioloji tələblərə əməl olunmalıdır. Ən böyük təhlükəni nəcisinin çox tez-tez olması ilə müşayiət olunan xəstələr yaradır (xarici mühitə ifraz olunan bakteriyalar populyasiyasının sayı artır).

Törədicinin ötürülmə amilləri 2 kateqoriyaya bölünür:

• Ara vasitəli (milçəklər, qulluq əşyaları, çirklənmiş yataq dəsti);
• Son vasitəli (qida məhsulları, xüsusən süd və süd məhsulları, çirklənmiş su və yuyulmamış əllər).

Qeyd etmək lazımdır ki, şigellaların hər bir növü üçün özünəməxsus selektiv yoluxma yolu mövcuddur. Beləliklə, Qriqoryev-Şiqa bakteriyaları əsasən kontakt ötürülmə yolu ilə, Fleksner şigellaları – su yolu ilə, Zonne şigellaları – qida yolu ilə ötürülür.