Qida zəhərlənməsi çirklənmiş qida və ya toksinlərin qəbulu nəticəsində yaranan kəskin mədə-bağırsaq xəstəliyidir. Qusma, ishal, qarın ağrısı və susuzlaşma yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qida toksikoinfeksiyası
- qidadan zəhərlənmə
- qida mənşəli infeksiya
- kəskin qastroenterit (qida ilə əlaqəli)
Xəstəlik haqqında
Qida zəhərlənməsi bakteriyalar, onların toksinləri, viruslar, parazitlər və ya kimyəvi maddələrlə çirklənmiş qida və ya su qəbulundan sonra yaranan kəskin xəstəlikdir. Əsasən mədə və bağırsaqlar zədələnir, buna görə xəstəlik qusma, ishal və qarın ağrısı ilə özünü göstərir. Ən çox rast gəlinən törədicilər salmonellalar, kampilobakterlər, bağırsaq çöpünün bəzi ştammları, qızılı stafilokokun toksini və norovirusdur. Nadir, lakin çox təhlükəli forma botulizmdir.
ÜST-nin qiymətləndirməsinə görə, dünyada hər il təxminən hər on nəfərdən biri çirklənmiş qida səbəbindən xəstələnir. Yüngül hallar adətən bir-üç gün ərzində keçir, ağır hallarda isə orqanizmin susuzlaşması, böyrəklərin zədələnməsi və digər ağırlaşmalar inkişaf edə bilər.
Xəstəlik hər kəsdə yarana bilər, lakin kiçik uşaqlar, yaşlılar, hamilə qadınlar və immuniteti zəif olan insanlar üçün daha təhlükəlidir. Onlarda susuzlaşma daha tez inkişaf edir və ağırlaşmaların riski yüksəkdir. Bir neçə nəfərin eyni yeməkdən sonra xəstələnməsi qida zəhərlənməsinin tipik xüsusiyyətidir.
Səbəbləri
Qida məhsulları istehsal, daşınma, saxlanma, hazırlanma və satış zamanı sanitar qaydalara riayət edilmədikdə çirklənə bilər. Heyvan mənşəli məhsullar (ət, quş əti, yumurta, süd, balıq) hələ heyvandan alınarkən mikroblarla yoluxmuş ola bilər. İsti mühitdə bakteriyalar qidada sürətlə çoxalır və toksin toplayır, buna görə qida zəhərlənmələri yay aylarında daha çox rast gəlinir. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- bakteriyalar — salmonellalar (çiy və ya az bişmiş yumurta, quş əti), kampilobakterlər (quş əti, pasterizə edilməmiş süd), bağırsaq çöpünün toksin hasil edən ştammları (az qızardılmış qiymə, yuyulmamış tərəvəz), listeriya (yumşaq pendirlər, soyuq ət delikatesləri);
- hazır toksinlər — qızılı stafilokokun toksini (otaq temperaturunda qalmış kremli şirniyyat, salatlar, ət məhsulları), Bacillus cereus bakteriyasının toksini (uzun müddət isti yerdə saxlanılmış düyü və digər yeməklər); bu toksinlər yenidən qızdırmaqla çox vaxt məhv olmur;
- botulizm toksini — ev şəraitində hermetik bağlanmış konservlər (göbələk, tərəvəz, ət), ev üsulu ilə qurudulmuş və ya duzlanmış balıq;
- viruslar — norovirus, rotavirus, hepatit A virusu; çirklənmiş su, dəniz məhsulları, xəstə insanın əlləri ilə hazırlanmış yemək;
- parazitlər — lyamblialar, kriptosporidilər və digərləri; təmizlənməmiş su, yuyulmamış meyvə-tərəvəz;
- kimyəvi və təbii zəhərlər — zəhərli göbələklər, pestisid qalıqları, bəzi balıq və dəniz məhsullarının toksinləri;
- gigiyena pozuntuları — yeməkdən əvvəl və tualetdən sonra əllərin yuyulmaması, çiy ət və hazır yemək üçün eyni taxta və bıçağın istifadəsi;
- düzgün saxlanmama — hazır yeməyin uzun müddət otaq temperaturunda qalması, soyuducuda olmayan qida, yararlılıq müddəti keçmiş məhsullar.
Təsnifat
Qida zəhərlənmələri səbəbə görə bir neçə qrupa bölünür:
- toksikoinfeksiyalar — canlı bakteriyalar və onların toksinləri ilə törədilir; simptomlar bir neçə saatdan bir neçə günə qədər müddətdə başlayır, tez-tez hərarət olur;
- toksikozlar (intoksikasiyalar) — qidada artıq toplanmış hazır toksinlə törədilir; əlamətlər yeməkdən sonra tez başlayır, qusma ön plandadır; buraya stafilokok toksikozu və botulizm aiddir;
- virus mənşəli qida zəhərlənmələri — çox vaxt qrup halında, qusma və sulu ishalla gedir;
- qeyri-mikrob mənşəli zəhərlənmələr — zəhərli göbələk və bitkilər, kimyəvi maddələr.
Gedişinə görə yüngül, orta ağır və ağır formalar ayırd edilir; ağırlıq əsasən susuzlaşma dərəcəsi ilə müəyyən olunur.
Klinik mənzərə
İlk əlamətlər törədicidən asılı olaraq çirklənmiş qidanı yedikdən yarım saat ilə bir neçə gün arasında yaranır. Hazır toksinlə zəhərlənmədə simptomlar tez, bakteriya və viruslarla yoluxmada isə daha gec başlayır. Əsas əlamətlər:
- ürəkbulanma və təkrarlanan qusma;
- sulu, tez-tez təkrarlanan ishal; bəzi infeksiyalarda nəcisdə selik və ya qan;
- qarında tutmaşəkilli ağrılar, köp, bağırsaqda guruldama;
- hərarətin yüksəlməsi, üşütmə (bakterial infeksiyalarda daha çox);
- zəiflik, baş ağrısı, əzələlərdə sızıltı, iştahsızlıq;
- susuzlaşma əlamətləri: ağız quruluğu, güclü susuzluq, sidiyin az olması və tünd rəngi, baş gicəllənməsi, ürəkdöyünmə.
Uşaqlarda susuzlaşma çox sürətlə inkişaf edir: körpə ağlayanda göz yaşı az olur, uzun müddət bələk islanmır, uşaq süst və yuxulu olur, əmgək çökə bilər. Hamilə qadınlarda davamlı qusma və hərarət xüsusi diqqət tələb edir, çünki bəzi törədicilər (məsələn, listeriya) hamiləliyin gedişinə təsir edə bilər. Yaşlılarda susuzluq hissi zəif olduğundan maye itkisi gec hiss edilir.
Görmənin ikiləşməsi, göz qapaqlarının düşməsi, udma və nitqin çətinləşməsi, ağız quruluğu və əzələ zəifliyi botulizm üçün xarakterikdir — bu, həyati təhlükəli vəziyyətdir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya təcili yardım çağırmaq lazımdır, əgər:
- botulizm əlamətləri və ya göbələk yedikdən sonra zəhərlənmə şübhəsi var;
- qusma maye içməyə imkan vermir;
- uzun müddət sidik ifraz olunmur, güclü baş gicəllənməsi, huşun dumanlanması yaranıb;
- nəcisdə qan var, qarın ağrısı güclüdür və ya artır;
- yüksək hərarət bir neçə gün davam edir;
- xəstə kiçik uşaq, yaşlı və ya hamilədir və vəziyyəti yaxşılaşmır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlər, nə yediyiniz və simptomların nə vaxt başladığı barədə məlumat əsasında qoyulur. Eyni qidanı yemiş digər insanların da xəstələnməsi mühüm əlamətdir. Yüngül hallarda, adətən, əlavə müayinə tələb olunmur. Ağır gedişdə, nəcisdə qan olduqda, uzun sürən ishalda və ya risk qrupundan olan pasiyentlərdə aşağıdakı müayinələr aparılır:
- həkim baxışı — qarnın əllə müayinəsi, təzyiq və nəbzin ölçülməsi, dərinin və selikli qişaların vəziyyətinə görə susuzlaşma dərəcəsinin qiymətləndirilməsi;
- qanın ümumi analizi — iltihabın əlamətlərini və qanın qatılaşmasını göstərir;
- qanın biokimyəvi analizi — elektrolitlər (kalium, natrium) və böyrək funksiyası, maye itkisinin orqanizmə təsirini qiymətləndirmək üçün;
- nəcisin bakterioloji əkilməsi, PZR və ya parazitlərə görə müayinəsi — törədicini müəyyən edir və müalicənin seçiminə kömək edir;
- lazım olduqda qusuntu kütləsinin və şübhəli qida qalıqlarının müayinəsi;
- sidiyin ümumi analizi — böyrəklərin vəziyyətini və susuzlaşmanı əks etdirir;
- qarın boşluğu orqanlarının USM-i — appendisit, pankreatit, öd kisəsinin iltihabı kimi kəskin xəstəlikləri istisna etmək üçün.
Botulizmdən şübhələndikdə xüsusi toksikoloji müayinələr aparılır və müalicə nəticələri gözləmədən, stasionarda başlanır. Diferensial diaqnostika kəskin appendisit, pankreatit, bağırsaq keçməzliyi, miokard infarktının qarın forması və digər bağırsaq infeksiyaları ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- ağır susuzlaşma və elektrolit balansının pozulması — ürək ritminin pozulmasına, qan təzyiqinin düşməsinə səbəb ola bilər;
- kəskin böyrək çatışmazlığı;
- hemolitik-uremik sindrom — bağırsaq çöpünün toksin hasil edən ştammlarından sonra, xüsusilə uşaqlarda; qanazlığı və böyrək zədələnməsi ilə gedir;
- botulizmdə tənəffüs əzələlərinin iflici;
- infeksiyanın qana keçməsi — immuniteti zəif olanlarda və yaşlılarda;
- hamiləlikdə listerioz zamanı dölə təhlükə;
- keçirilmiş infeksiyadan sonra bağırsaqların uzunmüddətli funksional pozğunluğu, reaktiv artrit.
Müalicə
Qida zəhərlənməsinin müalicəsinin əsasını itirilən maye və duzların bərpası təşkil edir. Yüngül hallarda müalicə evdə aparıla bilər, ağır hallarda isə xəstəxanada venadaxili maye yeridilir.
- Oral rehidratasiya. Aptekdə satılan oral rehidratasiya duzlarının məhlulu təlimata uyğun hazırlanır və tez-tez, kiçik qurtumlarla içilir; qusma olduqda hər neçə dəqiqədən bir bir-iki qurtum kifayətdir. Adi su, şirin qazlı içkilər və şirələr duz itkisini bərpa etmir.
- Qidalanma. Qusma azaldıqdan sonra yüngül, az yağlı yeməklərə tədricən qayıtmaq olar: düyü sıyığı, bişmiş kartof, banan, quru çörək, şorba. Ana südü ilə qidalanan körpələrdə əmizdirmə dayandırılmamalıdır. Yağlı, qızardılmış, acı yeməklər və alkoqol bir neçə gün məhdudlaşdırılır.
- Dərman müalicəsi. Həkim vəziyyətdən asılı olaraq qusmaəleyhinə və hərarətsalıcı vasitələr təyin edə bilər. Antibiotiklər yalnız həkimin göstərişi ilə, bakterial infeksiyanın ağır formalarında və risk qrupundan olan pasiyentlərdə istifadə olunur — yüngül hallarda onlara ehtiyac yoxdur.
- Xüsusi müalicə. Botulizmdə stasionarda antitoksin yeridilir, lazım olduqda süni tənəffüs aparılır; göbələk və kimyəvi zəhərlənmələrdə toksikoloji yardım göstərilir.
Nə etmək olmaz: evdə mədəni özbaşına yumaq, kalium permanqanat və ya soda məhlulu içmək, qusmanı süni çağırmaq tövsiyə olunmur — bu, selikli qişanın yanığına, duz balansının pozulmasına və qusuntunun tənəffüs yollarına düşməsinə səbəb ola bilər. Mədənin yuyulması yalnız xüsusi hallarda, tibb müəssisəsində aparılır. Nəcisdə qan və ya yüksək hərarət olduqda bağırsaq hərəkətini zəiflədən ishalaəleyhinə preparatları özbaşına qəbul etmək olmaz: onlar toksinlərin xaric olunmasını ləngidə bilər. Alkoqolla «dezinfeksiya» etmək cəhdi də zərərlidir.
Əgər vəziyyət yaxşılaşmırsa, əksinə pisləşirsə, yeni əlamətlər (görmə pozğunluğu, güclü ağrı, sidiyin olmaması) əlavə olunursa, gecikmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktika
- yeməkdən əvvəl, qida hazırlamazdan əvvəl və tualetdən sonra əlləri sabunla yumaq;
- çiy ət, quş əti və balıq üçün ayrıca kəsmə taxtası və bıçaq istifadə etmək;
- əti, quş ətini, yumurtanı və dəniz məhsullarını tam bişənə qədər termik emal etmək;
- hazır yeməyi uzun müddət otaq temperaturunda saxlamamaq, tez soyudub soyuducuya qoymaq;
- yararlılıq müddəti keçmiş, şişmiş, əzilmiş və ya etiketsiz konservlərdən, şübhəli mənşəli məhsullardan imtina etmək;
- ev konservlərini hazırlayarkən texnologiyaya ciddi riayət etmək, şişmiş bankaları açmadan atmaq;
- tanımadığınız və ya kənardan alınmış göbələkləri yeməmək;
- təmiz içməli su içmək, meyvə və tərəvəzi axar suda yaxşı yumaq;
- pasterizə olunmamış süd və çiy yumurtadan, xüsusən uşaqlar və hamilələr üçün, çəkinmək; bir yaşına qədər uşaqlara bal verməmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yüngül hallarda terapevtə və ya ailə həkiminə, uşaqlarda pediatra müraciət etmək kifayətdir. Ağır gedişdə və uzun sürən ishalda infeksionist, zəhərli göbələk və ya botulizm şübhəsində isə təcili tibbi yardım lazımdır.
Yadda saxla!
- Qida zəhərlənməsinin əksəriyyəti bir neçə gün ərzində keçir, əsas təhlükə isə itirilən mayenin vaxtında bərpa olunmamasıdır.
- Kiçik qurtumlarla tez-tez maye için, rehidratasiya məhlullarına üstünlük verin.
- Antibiotikləri və ishalı saxlayan preparatları özbaşına qəbul etməyin.
- Görmə və udma pozğunluğu, nəcisdə qan, sidiyin olmaması, davamlı qusma — dərhal həkimə müraciət üçün əsasdır.
- Uşaqlarda, yaşlılarda və hamilələrdə zəhərlənmə əlamətləri olduqda müraciəti gecikdirməyin.
Suallar və cavablar
Qida zəhərlənməsinin özü adətən insandan-insana birbaşa yoluxmur, lakin onu törədən bəzi bakteriya və viruslar (məsələn, norovirus, salmonellalar) çirklənmiş əllər, səthlər və ya yaxın təmas vasitəsilə başqalarına keçə bilər. Ona görə xəstəlik zamanı əl gigiyenasına xüsusi diqqət yetirmək, ayrıca dəsmal və qab-qacaqdan istifadə etmək, başqaları üçün yemək hazırlamamaq tövsiyə olunur.
Hamiləlik dövründə güclü qusma və ishal zamanı susuzlaşma riski xüsusilə diqqətlə izlənməlidir. Bəzi törədicilər, məsələn listeriya, hamiləliyin gedişinə təsir edə bilər, buna görə hərarət, davamlı qusma və ya qarın ağrısı olduqda vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək vacibdir. İstənilən dərmanı yalnız həkimlə razılaşdırmaqla qəbul etmək olar.
Kiçik uşaqlarda orqanizmin maye ehtiyatı az olduğundan qusma və ishal zamanı susuzlaşma yetkinlərə nisbətən daha sürətli inkişaf edir. Ağızın quruması, az sidik ifrazı, süstlük və göz yaşının azalması təcili müraciət üçün əlamətdir. Ağır hallarda böyrək funksiyasının pozulması kimi ağırlaşmalar mümkündür, ona görə uşaqda davamlı qusma və ya yüksək hərarət olduqda həkimə müraciəti gecikdirməmək lazımdır.
İlk saatlarda əsas məqsəd maye içməkdir, iştah yoxdursa yeməyə məcbur etmək lazım deyil. Qusma azaldıqdan sonra kiçik porsiyalarla yüngül yeməklərə — düyü sıyığına, bişmiş kartofa, banana, quru çörəyə, yüngül şorbaya keçmək olar. Yağlı, qızardılmış, acı yeməkləri, alkoqolu və qəhvəni bir neçə gün məhdudlaşdırmaq məsləhətdir.
Əksər hallarda xeyr. Qida zəhərlənmələrinin çoxu viruslar və ya hazır toksinlərlə bağlıdır və antibiotiklərsiz keçir. Antibiotiklər yalnız həkim tərəfindən, bakterial infeksiyanın ağır formalarında və ya risk qrupundan olan pasiyentlərdə təyin olunur; özbaşına qəbul bağırsaq florasını pozur və bəzi infeksiyalarda vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Düzgün hazırlanmamış hermetik ev konservlərində botulizm toksini toplana bilər. Bu toksin sinir sistemini zədələyir: görmənin ikiləşməsi, udma və nitqin pozulması, əzələ zəifliyi, ağır hallarda tənəffüs çatışmazlığı yaranır. Belə əlamətlər olduqda dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır, şübhəli konservi isə müayinə üçün saxlamaq məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
