Hipofiz adenoması hipofizin ön payının hüceyrələrindən inkişaf edən xoşxassəli törəmədir. Bir çox hallarda onilliklər ərzində simptomsuz mövcud olur və təsadüfən aşkarlanır, lakin bəzi insanlarda həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldan müəyyən əlamətlərlə müşayiət olunur.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Hipofiz adenoması hipofizin ön payının hüceyrələrindən inkişaf edən xoşxassəli törəmədir. Bir çox hallarda onilliklər ərzində simptomsuz mövcud olur və təsadüfən aşkarlanır, lakin bəzi insanlarda həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldan müəyyən əlamətlərlə müşayiət olunur.
Bu xəstəliyin fəsadlarının qarşısını almaq üçün ona xas simptomlar yarandıqda əlamətlərdən asılı olaraq endokrinoloq, oftalmoloq və ya nevroloquna müraciət etmək lazımdır. Həkim müayinə aparacaq, düzgün diaqnoz qoyacaq və konkret vəziyyət üçün hipofiz adenomasının ən effektiv müalicə sxemini təyin edəcək.
Hipofiz baş beynin bir hissəsi, endokrin sistemin əsas orqanlarından biri və böyümə, reproduktiv sistem və maddələr mübadiləsi hormonlarının istehsalına cavabdeh vəzidir. Hipofiz şişlərinin beşdə dördünü adenomalar təşkil edir. Onlar hər iki cinsdən olan insanlarda, daha çox 30–40 yaş arasında inkişaf edir, uşaqlarda isə kifayət qədər nadir rast gəlinir.
Kişi və qadınlarda hipofiz adenomalarının təxminən 20%-i heç bir əlamət vermir və başqa patologiyaya görə aparılan müayinə zamanı təsadüfi diaqnostik tapıntı olur.
Səbəbləri
Hipofiz adenomalarının yaranmasının dəqiq səbəbləri alimlər üçün hələ tam aydın deyil. Məlumdur ki, bu şiş əksər hallarda irsi xarakter daşımır, lakin genetik cəhətdən şərtlənmiş bir sıra sindromların təzahürü ola bilər. Aşağıdakı amillər onun inkişaf riskini artırır:
- baş travmaları;
- mərkəzi sinir sisteminin infeksion xəstəlikləri (ensefalit, meningit, leptospiroz və s.);
- hamiləlik və doğuşun patoloji gedişi;
- zəhər və toksinlərlə zəhərlənmə;
- periferik endokrin vəzilər tərəfindən hormon istehsalının dəyişməsi.
Təsnifat
Mənşəyindən asılı olaraq hipofiz adenomalarının aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- birincili hipofizar (patoloji şəkildə bölünən hüceyrələr ilkin olaraq hipofizdə yerləşir);
- ikincili (hipotalamusun hiperfunksiyası və ya endokrin sistemin periferik orqanlarının hipofunksiyası nəticəsində yaranır).
Şişlər ölçüsünə görə də fərqləndirilir:
- mikroadenomalar (diametri 10 mm-dən az);
- makroadenomalar (diametri 10 mm-dən çox);
- nəhəng makroadenomalar (6 sm və daha böyük).
Klinik simptomatikaya görə beynin bu sahəsindəki törəmələr iki tipə bölünür — hormonal aktiv və hormonal qeyri-aktiv. Birinci tip müəyyən hormon istehsal edən vəz hissələrinin zədələnməsi zamanı yaranır; ikinci tipdə isə şiş prosesi hormon istehsal etməyən hüceyrələri əhatə edir ki, bu da xəstəliyin klinik mənzərəsinə təsir göstərir.
Hormonal aktiv hipofiz adenomalarının təsnifatına aşağıdakı şiş növləri daxildir:
- prolaktin istehsal edən — prolaktinomalar (35–45%);
- böyümə hormonu istehsal edən — somatotropinomalar;
- AKTH istehsal edən — kortikotropinomalar;
- cinsi hormonlar istehsal edən — qonadotropinomalar;
- qalxanabənzər vəz hormonlarını istehsal edən — tireotropinomalar (1–2%);
- qarışıq (eyni zamanda bir neçə hormon ifraz edən).
Klinik mənzərə
Hipofiz adenomasının əlamətlərini iki böyük qrupa ayırmaq olar: oftalmonevroloji və endokrin. Birinci qrup böyüyən törəmənin beynin yaxın hissələrini sıxması zamanı yaranır və mərkəzi sinir sisteminin hansı sahələrinin funksiyasının pozulmasından asılıdır. İkinci qrup isə yuxarıda göstərilən hormonlardan birinin hiperproduksiyası əlamətləridir.
Hipofiz adenomasının oftalmonevroloji simptomlarına aşağıdakılar daxil ola bilər:
- baş ağrıları, xüsusilə alın və/və ya gicgah nahiyələrində; davamlı olur və analgetiklərin qəbuluna cavab vermir;
- ürəkbulanma, qusma;
- görmə itiliyinin azalması;
- gözlərdə ikigörmə;
- görmə sahələrinin dəyişməsi;
- göz-hərəkət pozuntuları (göz almalarının hərəkət həcminin məhdudlaşması);
- burunun davamlı tutulması (törəmə xəlbirvari və ya pazvari cib toxumalarına yayıldıqda);
- hipotalamus zədələndikdə — şüurun pozulması.
Endokrin-metabolik sindromun əlamətləri hormonal aktiv şişin hüceyrə quruluşundan birbaşa asılıdır:
- prolaktinoma zamanı qadınlarda menstrual siklin pozulması, sonsuzluq, qalaktoreya, seboreya, piylənmə və libidonun azalması; kişilərdə süd vəzilərinin böyüməsi (ginekomastiya), qalaktoreya, erektil disfunksiya və cinsi istəyin azalması müşahidə oluna bilər;
- somatotropinoma boyun artması — uşaqlarda gigantizm, böyüklərdə isə bədənin ayrı-ayrı hissələrinin böyüməsi — akromeqaliya ilə müşayiət olunur; pasiyentlərdə bədən çəkisi artır, şəkərli diabet, qalxanabənzər vəz patologiyası, dərinin yağlılığının artması, hiperhidroz və polinevropatiya inkişaf edə bilər;
- kortikotropinoma zamanı pasiyentlər piylənmə və piyin «önlük» şəklində toplanmasından, bud və qarında striyalardan, arterial təzyiqin yüksəlməsindən, tez-tez sümük sınıqlarından, atrofiya sahələrindən, dərinin hiperpiqmentasiyasından, irinli və göbələk mənşəli zədələnmələrə meyildən şikayət edirlər;
- tireotropinoma hipotireoz (ümumi zəiflik, süstlük, ödem, ləngimə, əhvalın enməsi) və ya tireotoksikoz (qıcıqlanma, tərləmə, yuxusuzluq, bədəndə titrəmə, ürəkdöyünmə hissi) simptomları ilə xarakterizə olunur;
- qonadotropinoma əsasən bioloji cəhətdən qeyri-aktiv hormonlar istehsal edir, buna görə onun əsas əlamətləri oftalmonevroloji xarakter daşıyır; bəzən qalaktoreya və yumurtalıqların hiperstimulyasiya sindromunun əlamətləri ilə müşayiət olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Hipofiz adenomasını aşkar etməkdə və müalicəyə vaxtında başlamaqda nevroloqlar, endokrinoloqlar və oftalmoloqlar mühüm rol oynayır. Həkimlərin çoxillik təcrübəsi xəstəliyin xüsusiyyətlərini nəzərə almağa, təsnifata uyğun növünü dəqiqləşdirməyə və pasiyentə düzgün diaqnoz qoymağa imkan verir.
Hipofiz adenoması simptomları olan qadın və kişilər adətən ilkin olaraq nevroloq, oftalmoloq və ya endokrinoloqa müraciət edirlər — bu, klinik simptomların xüsusiyyətindən asılıdır. İdeal halda diaqnozu dəqiqləşdirmək və təsdiqləmək üçün belə pasiyentlərin hər üç mütəxəssis tərəfindən müayinəsi məqsədəuyğundur.
İlk növbədə həkim pasiyentlə söhbət edir: şikayətləri öyrənir, onların nə vaxt və hansı ardıcıllıqla yarandığını, zamanla necə dəyişdiyini, pasiyentin vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün nələr etdiyini və bunun hansı nəticə verdiyini dəqiqləşdirir. Mütəxəssis yanaşı xəstəliklər və irsiyyət — qohumlarda olan patologiyalarla maraqlanır. Daha sonra obyektiv müayinə aparır: pasiyenti nəzərdən keçirir, bədən quruluşunu, dərinin rəngini və digər xüsusiyyətlərini qiymətləndirir, lazım gəldikdə zədələnmiş nahiyənin palpasiyasını və perkussiyasını aparır.
Alınan məlumatlara əsasən həkim ehtimal olunan xəstəlik mənzərəsini formalaşdırır, pasiyentdə hansı patologiyaların ola biləcəyini düşünür və buna uyğun olaraq diaqnozu dəqiqləşdirməyə imkan verən müayinə proqramı təyin edir. Proqrama aşağıdakılar daxil ola bilər:
- ümumi qan analizi;
- qanın biokimyəvi analizi (zülal, karbohidrat, lipid mübadiləsi göstəriciləri, cinsi, tireoid və qlükokortikoid hormonların səviyyəsinin təyini);
- radioaktiv izotopla nişanlanmış reagentlərdən istifadə etməklə hipofiz hormonlarının səviyyəsinin radioimmunoloji müayinəsi;
- şüa diaqnostikası (hipofiz adenomasının əsas diaqnostik üsulu) — ilk növbədə kontrastlı MRT, klinik vəziyyətdən asılı olaraq kompüter tomoqrafiyası, rentgenoqrafiya, baş beyin damarlarının angioqrafiyası;
- ixtisaslaşmış mütəxəssislərin — endokrinoloq, rentgenoloq, oftalmoloqun konsultasiyaları.
Yalnız kompleks və fərdi yönümlü diaqnostik yanaşma həkimə düzgün diaqnoz qoymağa və pasiyentə effektiv müalicə təyin etməyə imkan verir.
Müalicə
Hipofiz adenomasının müalicəsi konservativ, cərrahi, şüa terapiyası ilə və ya kompleks — yuxarıda göstərilən üsullardan bir neçəsinin ardıcıl tətbiqi ilə aparıla bilər.
Konservativ müalicə pasiyentə müəyyən hormonun yüksəlmiş səviyyəsini normallaşdırmağa imkan verən preparatların təyinini nəzərdə tutur. Ən çox prolaktinomalarda istifadə olunur. Medikamentoz müalicənin məqsədi törəmənin ölçüsünü azaltmaq və prolaktinin yüksək istehsalının simptomlarını minimuma endirməkdir.
Cərrahi müalicənin məqsədi bütün şiş hüceyrələrinin çıxarılmasıdır. Əməliyyat transkranial (kəllənin trepanasiyası yolu ilə) və ya transnazal (burun vasitəsilə) girişlə aparıla bilər. Sonuncu halda endoskopik avadanlıq istifadə olunur.
Konservativ yanaşmanın başqa bir variantı şüa terapiyasıdır. O, əməliyyata əlavə kimi və ya cərrahi müdaxilə əks göstərişli pasiyentlərdə seçim üsulu kimi tətbiq edilir.
Kişi və qadınlarda hipofiz adenomasının müasir müalicə üsullarından biri qamma-bıçaqla radiocərrahi əməliyyatdır. Şüa bilavasitə şiş sahəsinə yönəldilir və atipik hüceyrələri məhv edir. Əməliyyat aztravmatikdir, ambulator şəraitdə aparılır və ümumi anesteziya tələb etmir, lakin sonradan hipofiz funksiyasının azalması (hipopituitarizm), nadir hallarda isə görmə sinirinin zədələnməsi mümkündür. Patologiyanın residivlərinin müalicəsində seçim üsulu kimi istifadə edilə bilər.
Reabilitasiya
Hipofiz adenomasının klassik cərrahi müalicəsindən sonra pasiyent bir neçə həftə stasionarda tibb personalının nəzarəti altında qalır. Şöbədən evə yazıldıqdan sonra (konservativ və ya şüa terapiyası tətbiq olunubsa — sağaldıqdan sonra) mümkün residivi vaxtında aşkar etmək üçün nevroloq, endokrinoloq və ya neyroendokrinoloqun dinamik nəzarətində olmalı, müəyyən intervallarla kontrol müayinələrə gəlməli və zəruri minimum müayinələrdən keçməlidir.
Profilaktika
Hipofiz adenomasının spesifik profilaktika tədbirləri mövcud deyil. Bu patologiyanın inkişaf ehtimalını azaltmaq üçün onu təhrik edən amillərin orqanizmə təsirindən çəkinmək və sağlamlığa diqqətlə yanaşmaq lazımdır — xəstəliyin hər hansı simptomu yarandıqda vaxt itirmədən diaqnoz və müalicə tövsiyələri üçün həkimə müraciət edilməlidir.
Yadda saxla!
Mütəxəssis kimi qeyd etmək istəyirəm ki, kişilərdə hipofiz adenoması çox vaxt cinsi funksiyanın pozulması — erektil disfunksiya və cinsi istəyin azalması ilə başlayır. Bu simptomlar adətən funksional pozuntu və ya cinsiyyət sisteminin infeksion-iltihabi xəstəliklərinin əlaməti kimi qiymətləndirilir. Kişi ona lazım olmayan müayinələrdən keçərək və göstərişsiz müalicə alaraq vaxt itirir, törəmə isə tədricən böyüyür və artıq makroadenoma mərhələsində diaqnostika olunur.
Belə vəziyyətin qarşısını almaq üçün kişilər sağlamlıqlarına diqqətlə yanaşmalı və mövcud bütün pozuntuları, bütün narahatlıq əlamətlərini həkimə bildirməlidirlər. Həkimlər isə öz növbəsində daha geniş düşünməli, mümkün patologiyaların keyfiyyətli diferensial diaqnostikasını aparmalı, şübhə olduqda bu və ya digər xəstəliyi istisna etmək üçün ixtisaslaşmış mütəxəssislərin konsultasiyasını tövsiyə etməlidirlər.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Meningioma
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- Erkən cinsi yetişkənlik
- Klaster baş ağrısı
- Hipopituitarizm
- Prolaktinoma
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
Suallar və cavablar
Bu xəstəliyin proqnozu ilk dəfə diaqnostika olunan törəmənin növü və ölçüsündən asılıdır. Bəli, tam sağalmaq mümkündür, lakin bəzi hallarda şişin residiv ehtimalı yüksək olur.
Xeyr, hipofiz adenomasının bəzi növləri yalnız konservativ müalicəyə tabe olur; şiş dərman preparatına yaxşı cavab verirsə, əməliyyat aparılmır.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
