Meningioma beynin və onurğa beyninin qişalarından inkişaf edən, əksər hallarda xoşxassəli və yavaş böyüyən şişdir. Kiçik şişlər yalnız müşahidə tələb edə bilər, böyük və ya əlamət verən şişlər cərrahi və ya şüa üsulu ilə müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Beyin qişasının şişi
- araxnoendotelioma
- meningeal şiş
Xəstəlik haqqında
Meningioma beyni və onurğa beynini örtən qişaların, daha dəqiq desək, araxnoid qişanın xüsusi hüceyrələrindən törəyən şişdir. Şiş adətən beyin toxumasının içərisinə daxil olmur, onu kənardan sıxır. Meningioma ən çox rast gəlinən birincili kəllədaxili şişlərdən biridir və əksər hallarda xoşxassəli olur, yəni metastaz vermir və yavaş böyüyür.
Xəstəlik daha çox orta və ahıl yaşlı insanlarda, xüsusən qadınlarda aşkarlanır; uşaqlarda nadir hallarda rast gəlinir. Bir çox meningioma kiçik olur və başqa səbəbdən – məsələn, baş ağrısı və ya travma ilə əlaqədar – aparılan MRT zamanı təsadüfən tapılır. Belə şişlər illərlə böyüməyə və heç bir əlamət verməyə bilər.
Əlamətlər şişin yerindən və ölçüsündən asılıdır. Kəllənin qapalı boşluğunda yavaş böyüyən şiş beynin müəyyən sahələrini, kəllə sinirlərini və damarları sıxa bilər. Ona görə hətta xoşxassəli meningioma da vaxtında aşkarlanmalı, mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməli və lazım olduqda müalicə edilməlidir.
Səbəbləri
Əksər hallarda meningiomanın konkret səbəbi müəyyən edilmir. Şiş qişa hüceyrələrində genetik dəyişikliklər nəticəsində yaranır, lakin bu dəyişikliklərə nəyin səbəb olduğu hər zaman aydın deyil. Elmi müşahidələr bir neçə risk amilini ayırd edir:
- baş nahiyəsinə əvvəllər şüalanma – xüsusən uşaqlıqda başqa xəstəliyə görə alınmış şüa terapiyası illər sonra meningioma riskini artırır;
- irsi sindromlar – neyrofibromatoz 2-ci tip və bəzi digər nadir genetik sindromlarda meningiomalar daha tez yaşda və çox vaxt çoxsaylı olur;
- hormonal amillər – şişlərin bir hissəsində proqesteron reseptorları olur; bəzi hallarda hamiləlik zamanı şişin böyüməsi sürətlənə bilər, uzunmüddətli bəzi hormonal preparatların qəbulu da risklə əlaqələndirilir;
- yaş – risk yaşla artır, şiş daha çox orta və ahıl yaşda aşkarlanır;
- qadın cinsi – qadınlarda meningioma kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir;
- piylənmə – bir sıra müşahidələrdə artıq çəki ilə risk arasında əlaqə qeyd olunur.
Mobil telefon istifadəsi, qidalanma və ya baş travmaları ilə meningioma arasında etibarlı əlaqə sübut olunmayıb.
Təsnifat
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) təsnifatına görə meningiomalar üç dərəcəyə bölünür:
- I dərəcə – xoşxassəli, yavaş böyüyən, ən çox rast gəlinən forma;
- II dərəcə (atipik) – daha sürətli böyüyür və əməliyyatdan sonra təkrarlanmağa daha meyillidir;
- III dərəcə (anaplastik) – bədxassəli, nadir rast gəlinən, aqressiv forma.
Yerləşməsinə görə konveksital (beyin yarımkürələrinin səthində), parasaqittal və falks, kəllə əsası (o cümlədən pazşəkilli sümük qanadı, iy çuxuru, türk yəhəri nahiyəsi), görmə siniri qişasının, beyincik çadırının və onurğa kanalının meningiomaları ayırd edilir. Şişin yeri əlamətləri və əməliyyatın çətinlik dərəcəsini müəyyən edir.
Klinik mənzərə
Kiçik meningiomalar çox vaxt heç bir əlamət vermir. Şiş böyüdükcə əlamətlər yavaş-yavaş, bəzən illər ərzində yaranır, ona görə insanlar onları uzun müddət yorğunluq və ya yaşla bağlayır. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- tədricən güclənən baş ağrısı, xüsusən səhərlər, öskürək və gərginlik zamanı artan;
- qıcolmalar – bəzən ilk əlamət olur, bədənin bir hissəsində qısa səyirmələr şəklində də ola bilər;
- görmənin pisləşməsi, görmə sahəsinin daralması, ikigörmə;
- iybilmənin azalması və ya itməsi – iy çuxuru nahiyəsinin şişlərində;
- qol və ya ayaqda zəiflik, keyimə, hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması;
- şəxsiyyət və davranış dəyişiklikləri, diqqət və yaddaş pozuntusu, laqeydlik – alın payının sıxılmasında;
- eşitmə zəifliyi, qulaqda küy, üzdə keyimə və ya ağrı – kəllə əsası şişlərində;
- nitq pozuntusu – sol yarımkürənin müəyyən sahələrinin sıxılmasında;
- onurğa meningiomasında – kürək və ya beldə ağrı, ayaqlarda zəiflik, hissiyyatın azalması, sidik və nəcis ifrazına nəzarətin pozulması.
Hamiləlik zamanı əvvəllər əlamət verməyən şiş aktivləşə bilər, ona görə hamilə qadında yeni nevroloji əlamətlər mütləq qiymətləndirilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər ilk dəfə qıcolma tutması baş veribsə, qəfil güclü baş ağrısı qusma ilə müşayiət olunursa, görmə qəfil pisləşibsə, qol-ayaqda zəiflik və ya nitq pozuntusu yaranıbsa, insan yuxulu, çaşqın olubsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika nevroloq və ya neyrocərrahın söhbəti və nevroloji müayinəsi ilə başlayır: həkim şikayətləri, onların nə vaxt başladığını, reflekslər, əzələ gücü, hissiyyat, koordinasiya və görmə funksiyasını qiymətləndirir. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- baş beynin kontrastla MRT-si – əsas üsuldur; şişin ölçüsünü, sərhədlərini, ətraf toxumalarla və damarlarla əlaqəsini, beyin ödemini göstərir;
- KT – kəllə sümüklərindəki dəyişiklikləri və şişdəki kalsifikasiyanı daha yaxşı göstərir, MRT mümkün olmadıqda da istifadə olunur;
- göz dibinin və görmə sahələrinin müayinəsi – görmə sinirinin sıxılmasını və kəllədaxili təzyiqin artmasını aşkarlayır;
- EEQ – qıcolmalar olduqda beynin elektrik fəallığını qiymətləndirir;
- MR və ya KT angioqrafiya – əməliyyatı planlaşdırmaq üçün şişin damarlarla əlaqəsini dəqiqləşdirir;
- histoloji müayinə – əməliyyat zamanı alınan toxuma diaqnozu təsdiqləyir və şişin dərəcəsini müəyyən edir.
Differensial diaqnostika digər kəllədaxili şişlər (şvannoma, qliomalar, metastazlar), qişaların iltihabi xəstəlikləri və damar mənşəli törəmələrlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- beyin toxumasının sıxılması və ətrafında ödem, kəllədaxili təzyiqin artması;
- epilepsiya – təkrarlanan qıcolmalar;
- görmə, eşitmə və ya iybilmənin qismən və ya tam itməsi;
- davamlı zəiflik, nitq və yaddaş pozuntuları;
- əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmalar – qanaxma, infeksiya, onurğa beyni mayesinin sızması, yeni nevroloji çatışmazlıq;
- təkrarlanma – xüsusən tam çıxarıla bilməyən və II–III dərəcəli şişlərdə.
Müalicə
Müalicə taktikası şişin ölçüsündən, yerindən, böyümə sürətindən, əlamətlərdən, pasiyentin yaşından və ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Qərarı neyrocərrah, şüa terapevti, onkoloq və nevroloqdan ibarət komanda pasiyentlə birgə qəbul edir. Əsas yanaşmalar:
- dinamik müşahidə – kiçik, əlamət verməyən, təsadüfən tapılmış şişlərdə müntəzəm MRT nəzarəti aparılır; şiş böyüməzsə, müdaxiləyə ehtiyac olmaya bilər;
- cərrahi çıxarılma – əlamət verən və ya böyüyən şişlərdə əsas üsuldur; mikrocərrahi texnika, neyronaviqasiya və digər müasir vasitələrlə şiş mümkün qədər tam, onunla bitişik qişa hissəsi ilə birlikdə çıxarılır; həyati vacib strukturlara yaxın yerləşdikdə şişin bir hissəsi qəsdən saxlanıla bilər;
- stereotaksik radiocərrahiyyə və şüa terapiyası – kiçik və ya çətin əlçatan şişlərdə, əməliyyatdan sonra qalıq hissədə, təkrarlanan və II–III dərəcəli şişlərdə istifadə olunur; məqsəd şişin böyüməsini dayandırmaqdır;
- dərman müalicəsi – şişin özünə deyil, əlamətlərə yönəlir: beyin ödemi zamanı qlükokortikoidlər, qıcolmalarda epilepsiyaəleyhinə preparatlar, baş ağrısında ağrıkəsicilər;
- yeni üsullar – təkrarlanan və bədxassəli şişlərdə klinik sınaqlar çərçivəsində sistem müalicə variantları müzakirə oluna bilər.
Pasiyentin özü də müalicədə iştirak edir: MRT nəzarətinin vaxtlarını buraxmamaq, təyin olunmuş epilepsiyaəleyhinə dərmanları özbaşına dayandırmamaq, yeni əlamətləri həkimə bildirmək vacibdir. Qıcolmaları olan insan müalicə və həkimin icazəsi olmadan avtomobil idarə etməməli, hündürlükdə və suda tək qalmamalıdır. «Xalq üsulları» və təsiri sübut olunmamış vasitələr şişi kiçiltmir, əksinə, vaxt itkisinə səbəb ola bilər.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonra ilk günlər pasiyent xəstəxanada izlənilir. Nevroloji funksiyaların bərpası üçün fizioterapiya, müalicəvi bədən tərbiyəsi, loqoped və ya ergoterapevtlə məşğələlər tövsiyə oluna bilər. Bərpa müddəti şişin yerindən və əməliyyatın həcmindən asılıdır. Sonrakı illərdə həkimin müəyyən etdiyi intervallarla MRT nəzarəti aparılır, çünki təkrarlanma illər sonra da baş verə bilər. Əksər pasiyentlər adi həyat tərzinə və işə qayıdır.
Profilaktika
Meningiomanın spesifik profilaktikası yoxdur. Buna baxmayaraq, bəzi tədbirlər riski azaltmağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir:
- baş nahiyəsinin rentgen və KT müayinələrini yalnız həkim göstərişi ilə aparmaq, lazımsız şüalanmadan qaçmaq;
- neyrofibromatoz 2-ci tip və digər irsi sindromlarda genetik məsləhət almaq və müntəzəm müayinədən keçmək;
- təsadüfən tapılmış kiçik şişin nəzarət MRT-lərini buraxmamaq;
- uzunmüddətli hormonal müalicəni həkimlə müzakirə etmək, meningioma aşkarlandıqda bu barədə həkimə məlumat vermək;
- sağlam çəkini qorumaq, fiziki fəallığı saxlamaq;
- yeni və ya güclənən nevroloji əlamətlərdə vaxtında həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlkin müayinəni nevroloq aparır. Şiş aşkarlandıqda neyrocərrahın məsləhəti vacibdir, lazım olduqda şüa terapevti və onkoloq da müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
Təsadüfən aşkar edilmiş kiçik meningioma çox vaxt təcili müalicə tələb etmir, lakin müşahidədə saxlanılmalıdır.
- Əksər meningiomalar xoşxassəlidir və vaxtında müalicə ilə yaxşı nəticə verir.
- Nəzarət MRT-lərini buraxmayın – şişin böyüməsi əlamətlərdən əvvəl görünə bilər.
- Epilepsiyaəleyhinə dərmanları özbaşına dayandırmayın.
- İlk dəfə qıcolma, qəfil görmə itkisi, güclü baş ağrısı və qusma yaranarsa, 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Beyin şişi
- Epilepsiya
- Hipofiz adenoması
- Neyrofibromatoz
- Akustik nevrinoma
- Arteriovenoz malformasiya
- Baş beyin kistası
- Fəqərəarası disk yırtığı
- Fəqərəarası disklərin protruziyası
- Hipopituitarizm
- Kəllə-beyin travması
- Kəllədaxili hipertenziya
- Kiari malformasiyası
- Onurğa kanalının stenozu
- Onurğa sütununun hemanjioması
Faydalı Məqalələr
KT və MRT: fərqlər nədədir və hansı daha yaxşıdır?
Kompüter və maqnit-rezonans tomoqrafiyaları — orqanizmin daxili strukturlarını yüksək dəqiqlik və detallaşdırma dərəcəsi ilə vizuallaşdırmağa imkan verən müasir,…
İstiqamət: Diaqnostika
Suallar və cavablar
Əksər meningiomalar xoşxassəlidir və metastaz vermir. Lakin beyin yaxınlığında yerləşdiyi üçün böyüdükcə ciddi əlamətlər yarada bilər. Nadir hallarda atipik və bədxassəli formalar olur, onların müalicəsi daha intensiv aparılır.
Xeyr. Kiçik və əlamət verməyən şişlər müntəzəm MRT ilə müşahidə oluna bilər. Əməliyyat və ya radiocərrahiyyə şiş böyüdükdə, ətraf strukturları sıxdıqda və ya əlamətlər yarandıqda tövsiyə olunur.
Şiş tam çıxarıldıqda təkrarlanma riski aşağıdır. Qalıq hissə qaldıqda və ya atipik formalarda risk yüksəkdir, ona görə uzunmüddətli MRT nəzarəti aparılır. Təkrarlanan şiş yenidən əməliyyat və ya şüa üsulu ilə müalicə oluna bilər.
Bəzi meningiomalar hormonlara həssasdır və hamiləlik zamanı böyüyə bilər. Ona görə hamiləliyi planlaşdırmazdan əvvəl neyrocərrah və ginekoloqla məsləhətləşmək vacibdir. Hamiləlik zamanı yeni baş ağrısı, görmə pozuntusu və ya qıcolma yaranarsa, təcili müayinə lazımdır.
Əlamət verməyən kiçik şişlərdə adətən mülayim fiziki fəallıq və uçuşlar məhdudlaşdırılmır. Qıcolmalar, beyin ödemi və ya yaxın vaxtda keçirilmiş əməliyyat olduqda məhdudiyyətləri həkim fərdi şəkildə müəyyən edir.
Əksər meningiomalar irsi deyil və ailə üzvlərinə xüsusi müayinə tələb olunmur. İstisna neyrofibromatoz 2-ci tip kimi irsi sindromlardır – belə hallarda ailə üzvlərinə genetik məsləhət tövsiyə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Xərçəngönü vəziyyət (prekanser)
Xərçəngönü vəziyyət — toxumalarda baş verən patoloji dəyişikliklərdir və bu zaman onların zaman keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
