Yalançı oynaq sınığın gözlənilən müddətdə bitişməməsi və sınıq ucları arasında patoloji hərəkətli birləşmənin formalaşmasıdır. Stabilizasiya və sümük biologiyasının bərpası müalicənin əsas məqsədidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Psevdoartroz
- sınığın bitişməməsi
- sümüyün bitişməməsi
Xəstəlik haqqında
Yalançı oynaq (psevdoartroz) sınıqdan sonra sümük hissələrinin gözlənilən müddətdə bitişməməsi və onların arasında hərəkətli, lakin tam dəyərli oynaq olmayan birləşmənin formalaşmasıdır. Normalda sınıq yerində əvvəlcə yumşaq, sonra isə tədricən bərkiyən sümük döyənəyi (kallus) əmələ gəlir və sümüyün bütövlüyünü bərpa edir. Bu proses pozulduqda sümük ucları arasında birləşdirici toxuma, bəzən isə sinovial qişaya bənzər örtüklə əhatə olunmuş boşluq yaranır — bu halda neoartrozdan danışılır.
Yalançı oynaq ən çox uzun boruvari sümüklərin — baldır, bud, bazu və önqol sümüklərinin — sınıqlarından sonra, həmçinin bilək nahiyəsinin qayıqvari sümüyündə və bud sümüyünün boynunda rast gəlinir. Onu ləngimiş bitişmədən fərqləndirmək lazımdır: ləngimiş bitişmədə proses yavaş da olsa davam edir, yalançı oynaqda isə bir neçə ay ərzində rentgen şəkillərində heç bir irəliləyiş olmur. Vəziyyət vacibdir, çünki ətrafın dayaq və hərəkət funksiyası pozulur, insan uzun müddət iş qabiliyyətini itirir, formalaşmış yalançı oynaq isə özbaşına bitişmir. Müasir cərrahi üsullar əksər hallarda sümüyün bütövlüyünü bərpa etməyə imkan verir.
Səbəbləri
Sümüyün bitişməsi üçün üç şərt lazımdır: sınıq hissələrinin düzgün yaxınlaşdırılması, onların etibarlı fiksasiyası və sınıq zonasının yaxşı qan təchizatı. Bu şərtlərdən biri pozulduqda yalançı oynağın yaranma riski artır.
- Yetərsiz immobilizasiya — gips lonqetinin və ya sarğının vaxtından əvvəl çıxarılması, ətrafa erkən yük verilməsi, fiksasiya konstruksiyasının qeyri-sabitliyi sınıq ucları arasında daimi mikrohərəkətə səbəb olur;
- Sümük hissələri arasında böyük məsafə (diastaz) və ya onların düzgün yerləşdirilməməsi;
- Yumşaq toxumanın sınıq ucları arasına düşməsi — əzələ, vətər və ya fassiya sümük uclarının təmasına mane olur;
- Qan təchizatının pozulması — ağır açıq və çoxqəlpəli sınıqlar, ətraf yumşaq toxumaların geniş zədələnməsi; təbii olaraq zəif qanla təchiz olunan nahiyələr (qayıqvari sümük, bud sümüyünün boynu, baldırın aşağı hissəsi);
- İnfeksiya — açıq sınıqdan və ya əməliyyatdan sonra inkişaf edən osteomielit bitişməni ləngidir;
- Siqaret çəkmə — nikotin kiçik damarları daraldır və sümük toxumasının bərpasını xeyli zəiflədir;
- Ümumi xəstəliklər və vəziyyətlər — şəkərli diabet, osteoporoz, D vitamini və kalsium çatışmazlığı, böyrək, qaraciyər və endokrin vəzilərin xəstəlikləri, qidalanma çatışmazlığı, ahıl yaş;
- Bəzi dərmanlar — uzunmüddətli qlükokortikoid qəbulu, iltihabəleyhinə ağrıkəsicilərin nəzarətsiz və uzun müddət istifadəsi;
- Çoxsaylı sınıqlar və ağır birləşmiş travma, bu zaman orqanizmin bərpa ehtiyatları azalır.
Anadangəlmə yalançı oynaq (ən çox baldır sümüklərində) nadirdir və bəzən neyrofibromatoz kimi irsi xəstəliklərlə əlaqəli olur.
Təsnifat
Mənşəyinə görə yalançı oynaq anadangəlmə (sümüyün bətndaxili inkişafının pozulması ilə bağlı) və qazanılmış (travmadan və ya əməliyyatdan sonra) olur. Sınıq zonasında sümük əmələgəlmə fəallığına və quruluşuna görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- hipertrofik — sümük ucları qalınlaşmış, qan təchizatı saxlanılıb, lakin fiksasiya yetərsizdir; əsas problem stabilliyin olmamasıdır;
- oliqotrofik — sümük döyənəyi zəif ifadə olunub, bərpa prosesləri ləngiyib;
- atrofik — sümük ucları nazilmiş, qan təchizatı və bərpa qabiliyyəti azalmışdır; sümük biologiyasının stimullaşdırılması tələb olunur;
- infeksiyalaşmış — bitişməmə osteomielitlə birlikdə gedir;
- neoartroz — sümük ucları arasında oynaq boşluğuna bənzər boşluq və örtük formalaşmışdır;
- sümük qüsuru ilə yalançı oynaq — sümüyün bir hissəsi itirilmişdir və ucları arasında xeyli boşluq qalır.
Lokalizasiyaya görə körpücük, bazu, önqol, əl (o cümlədən qayıqvari sümük), bud, baldır, ayaq sümüklərinin, alt çənənin və qabırğaların yalançı oynaqları təsvir olunur.
Klinik mənzərə
Yalançı oynağın əsas əlaməti sınıq yerində qeyri-təbii hərəkətliliyin saxlanmasıdır: sınıqdan xeyli vaxt keçməsinə baxmayaraq ətraf bu nahiyədə «əyilir» və ya yırğalanır. Klinik mənzərə sümüyün yerindən və yalançı oynağın formasından asılıdır.
- Ağrı — sakit vəziyyətdə çox vaxt az olur, lakin ətrafa yük düşdükdə, ayağa söykəndikdə və ya qolla əşya qaldırdıqda güclənir;
- Patoloji hərəkətlilik — hipertrofik formada az, atrofik formada və neoartrozda isə daha çox nəzərə çarpır;
- Funksiyanın pozulması — ayaq zədələndikdə insan ona tam söykənə və sərbəst yeriyə bilmir, axsayır, əlavə dayaq vasitəsinə ehtiyac duyur; qolda isə əşyaları tutmaq və incə işlər görmək çətinləşir;
- Deformasiya və ətrafın qısalması — sümük hissələri tədricən sürüşdükdə ətraf əyilir və ya qısalır;
- Əzələ atrofiyası və ödem — uzun müddət yüklənməyən ətrafda əzələlər nazilir, axşamlar şişkinlik ola bilər;
- İnfeksiya əlamətləri — infeksiyalaşmış formada sınıq nahiyəsində qızartı, istilik, irinli axıntı verən fistul, dövri temperatur yüksəlməsi.
Uşaqlarda anadangəlmə yalançı oynaq çox vaxt uşaq yeriməyə başlayanda baldırın əyilməsi və ya yüngül travmadan sonra bitişməyən sınıqla aşkar olunur. Ahıl insanlarda bud sümüyünün boynunun yalançı oynağı çanaq-bud oynağı nahiyəsində ağrı və ayağa söykənə bilməmə ilə özünü göstərir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər sınıq və ya əməliyyat nahiyəsində qızartı, şişkinlik və ağrı artırsa, yaradan irin ifraz olunursa, temperatur yüksəlirsə, ətraf soyuqlaşır, solğunlaşır və ya keyiyirsə, yaxud baldır qəfildən kəskin şişib ağrıyırsa. Qəfil nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı və ya qanhayxırma yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu travmatoloq-ortoped qoyur. Həkim sınığın nə vaxt və necə baş verdiyini, hansı müalicənin aparıldığını, immobilizasiyanın müddətini, müşayiət edən xəstəlikləri, siqaret çəkməni və qəbul edilən dərmanları dəqiqləşdirir. Baxış zamanı ətrafın forması və uzunluğu, sınıq nahiyəsində hərəkətlilik və ağrılılıq, dərinin və çapıqların vəziyyəti, qan dövranı və hissiyyat qiymətləndirilir.
- Rentgenoqrafiya — əsas müayinədir, ən azı iki proyeksiyada aparılır. Şəkildə sümük ucları arasında bitişməmə zonası, ucların yumrulaşması və ya qalınlaşması, sümük döyənəyinin olub-olmaması görünür. Bir neçə ay ərzində şəkillərdə dinamikanın olmaması diaqnozu təsdiqləyir;
- Kompüter tomoqrafiyası — rentgen şəkli şübhəli olduqda, xüsusilə qayıqvari sümük və bud sümüyünün boynu kimi mürəkkəb nahiyələrdə bitişmənin dərəcəsini dəqiq göstərir, əməliyyatı planlaşdırmağa kömək edir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya — sümük toxumasının qan təchizatını, nekroz ocaqlarını və yumşaq toxumaların vəziyyətini qiymətləndirir;
- Laborator analizlər — ümumi qan analizi, iltihab göstəriciləri (EÇS, C-reaktiv zülal) gizli infeksiyanı istisna etmək üçün; D vitamini, kalsium, qanda şəkər və digər göstəricilər bitişməni ləngidən səbəbləri aşkar etmək üçün;
- Fistul olduqda — ifrazatın bakterioloji əkilməsi və həssaslığın təyini.
Differensial diaqnostika ləngimiş bitişmə, sınıq zonasında osteomielit, şiş fonunda baş vermiş patoloji sınıq və fiksasiya konstruksiyasının sınması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ətrafın dayaq və hərəkət funksiyasının uzunmüddətli itirilməsi, axsaqlıq;
- ətrafın qısalması və deformasiyası, qonşu oynaqlarda ikincili artroz;
- əzələ atrofiyası və oynaqlarda hərəkət məhdudluğu (kontraktura);
- xroniki osteomielit, fistulların yaranması;
- fiksasiya konstruksiyasının sınması və ya boşalması;
- uzunmüddətli ağrı, psixoloji gərginlik və həyat keyfiyyətinin azalması.
Müalicə
Formalaşmış yalançı oynaq, bir qayda olaraq, özbaşına bitişmir, buna görə də əsas müalicə üsulu cərrahi müdaxilədir. Müalicənin məqsədi iki vəzifəni həll etməkdir: sümük hissələrinin etibarlı stabilizasiyası və sınıq zonasında sümük biologiyasının bərpası. Taktika yalançı oynağın formasından, yerindən, infeksiyanın olub-olmamasından və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq fərdi seçilir.
- Stabil osteosintez — hipertrofik formada çox vaxt fiksasiyanın möhkəmləndirilməsi kifayət edir: sümükdaxili mil, lövhə və vintlər, xarici fiksasiya aparatı istifadə olunur;
- Sümük uclarının «təzələnməsi» — atrofik formada bitişməyə mane olan çapıq və ölü toxuma kəsilib götürülür, sümük kanalı açılır;
- Sümük plastikası — defekt pasiyentin öz sümüyündən (adətən çanaq sümüyünün qanadından) götürülmüş transplantatla və ya sümük əvəzediciləri ilə doldurulur;
- Distraksion-kompression osteosintez — xarici aparat vasitəsilə sümük qüsuru tədricən bərpa edilir, ətrafın uzunluğu düzəldilir;
- Endoprotezləşdirmə — ahıl insanlarda bud sümüyünün boynunun yalançı oynağında çanaq-bud oynağı süni oynaqla əvəz edilə bilər;
- İnfeksiyalaşmış yalançı oynaqda — mərhələli müalicə: əvvəlcə iltihab ocağının təmizlənməsi və antibakterial terapiya, sonra rekonstruksiya.
Bəzi hallarda əlavə üsul kimi zərbə-dalğa terapiyası və digər fiziki stimulyasiya üsulları tətbiq edilə bilər, lakin onların imkanları məhduddur və qərarı həkim verir. Müalicə zamanı bitişməyə mane olan amillər də aradan qaldırılır: siqaretdən imtina, D vitamini çatışmazlığının düzəldilməsi, şəkərli diabetin nəzarətə alınması.
Əməliyyatdan sonra reabilitasiya aparılır: müalicəvi bədən tərbiyəsi, yükün həkim nəzarəti altında tədricən artırılması, fizioterapiya və masaj. Tam yükə yalnız rentgen şəkillərində sümük döyənəyinin formalaşması təsdiqləndikdən sonra icazə verilir. Fiksasiya vasitələrini özbaşına çıxarmaq, həkimin icazəsi olmadan ayağa tam söykənmək və ağrını ağrıkəsicilərlə «boğaraq» yükü artırmaq olmaz.
Profilaktika
- sınıq zamanı vaxtında travmatoloqa müraciət etmək və yalnız həkimin təyin etdiyi müalicəni almaq;
- gips lonqetini, sarğını və ya ortezi təyin olunmuş müddətdən əvvəl çıxarmamaq;
- zədələnmiş ətrafa yükü yalnız həkimin icazəsi ilə və tədricən artırmaq;
- nəzarət rentgen müayinələrinə vaxtında gəlmək — bitişmənin ləngiməsi erkən aşkar edilərsə, müalicə taktikası dəyişdirilə bilər;
- bərpa dövründə siqareti tərgitmək və spirtli içkilərdən çəkinmək;
- zülal, kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanmaq; çatışmazlıq laborator yolla təsdiqlənərsə, həkimin təyin etdiyi preparatları qəbul etmək;
- şəkərli diabet, osteoporoz və digər xroniki xəstəlikləri nəzarətdə saxlamaq;
- ağrıkəsici və iltihabəleyhinə dərmanları uzun müddət özbaşına qəbul etməmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yalançı oynağın diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. Uşaqlarda anadangəlmə formada uşaq ortopedinə müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Sınıqdan bir neçə ay sonra da sınıq yerində ağrı və hərəkətlilik qalırsa, bu, bitişmənin pozulmasının əlaməti ola bilər — nəzarət rentgen müayinəsini təxirə salmayın.
- Formalaşmış yalançı oynaq özbaşına bitişmir; əksər hallarda əməliyyat tələb olunur və müasir üsullar yaxşı nəticə verir.
- Siqaret, erkən yük və immobilizasiyanın pozulması bitişməni ləngidən əsas idarə olunan amillərdir.
- Əməliyyatdan sonra reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir — yükü yalnız həkimin göstərişi ilə artırın.
Suallar və cavablar
Bitişmə müddəti sümüyün növündən, yaşdan və sınığın xarakterindən asılıdır. Gözlənilən müddət keçdikdən sonra sümük bitişməyibsə, həkim əvvəlcə ləngimiş bitişmədən danışır. Əgər sonrakı bir neçə ay ərzində rentgen şəkillərində heç bir irəliləyiş olmursa, yalançı oynaq diaqnozu qoyulur.
Formalaşmış yalançı oynaq, bir qayda olaraq, özbaşına bitişmir. Ləngimiş bitişmə mərhələsində bəzən fiksasiyanın möhkəmləndirilməsi, risk amillərinin aradan qaldırılması və fiziki stimulyasiya üsulları kömək edə bilər. Hansı yolun uyğun olduğunu yalnız travmatoloq müəyyən edir.
Bu, əməliyyatın növündən, fiksasiyanın möhkəmliyindən və sümüyün bərpa sürətindən asılıdır. Yük tədricən, həkimin göstərişi ilə artırılır. Tam yükə adətən nəzarət rentgen şəklində sümük döyənəyi görünəndən sonra icazə verilir.
Bəli. Nikotin və tüstünün digər maddələri kiçik damarları daraldır, sınıq zonasının qan təchizatını pisləşdirir və sümük toxumasının əmələ gəlməsini ləngidir. Sınıqdan sonra və əməliyyat dövründə siqaretdən imtina bitişmə şansını xeyli artırır.
Bu maddələr sümüyün bərpası üçün vacibdir, lakin sınıq ucları arasında hərəkətlilik və ya qan təchizatının pozulması varsa, onların qəbulu yalançı oynağı aradan qaldırmır. Preparatları çatışmazlığın laborator təsdiqindən sonra həkimin tövsiyəsi ilə qəbul etmək düzgündür.
Uşaqlarda sümüklər yaxşı bitişir, buna görə qazanılmış yalançı oynaq nadirdir. Ən çox rast gəlinən forma baldırın anadangəlmə yalançı oynağıdır. O, uşaq ortopedinin müşahidəsini və mürəkkəb cərrahi müalicəni tələb edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
