O-şəkilli ayaqlar diz oynaqları nahiyəsində ayaqların xaricə doğru əyilməsidir: topuqlar bir-birinə toxunduqda dizlər arasında boşluq qalır. Kiçik uşaqlarda bu, çox vaxt fizioloji haldır, böyük yaşda isə səbəbi araşdırılmalıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Genu varum
- əyri ayaqlar
- ayaqların varus deformasiyası
- diz oynaqlarının varus deformasiyası
Xəstəlik haqqında
O-şəkilli ayaqlar (genu varum) aşağı ətrafların elə əyriliyidir ki, insan ayaqlarını birləşdirib düz dayandıqda topuqlar bir-birinə toxunur, dizlər isə aralı qalır və ayaqlar «O» hərfini xatırladır. Əyrilik bud sümüyü, böyük baldır sümüyü və ya hər ikisi hesabına yarana bilər.
Körpələrdə və iki yaşa qədər uşaqlarda yüngül O-şəkilli əyrilik normal inkişafın bir mərhələsidir: uşaq yeriməyə başladıqdan sonra ayaqlar tədricən düzəlir, sonra bir müddət hətta X-şəkilli formaya keçə bilər və məktəb yaşına doğru düz oxa yaxınlaşır. Bu fizioloji əyrilik iki tərəfli, simmetrik olur və müalicə tələb etmir.
Əyrilik iki yaşdan sonra da qalırsa, artırsa, bir tərəfli və ya asimmetrikdirsə, uşaq boyca yaşıdlarından xeyli geri qalırsa, bu, raxit, Blaunt xəstəliyi və ya sümüklərin digər xəstəlikləri ilə bağlı patoloji deformasiya ola bilər. Böyüklərdə O-şəkilli ayaqlar çox vaxt diz oynağının artrozu ilə birlikdə inkişaf edir.
Bu vəziyyət yalnız kosmetik qüsur deyil. Varus deformasiyasında bədən ağırlığı diz oynağının daxili hissəsinə daha çox düşür. Uzun illər ərzində bu, həmin hissədə qığırdağın vaxtından əvvəl yeyilməsinə, ağrıya və deformasiyaedici artroza (osteoartroza) gətirib çıxara bilər. Ona görə də əhəmiyyətli əyriliyin vaxtında qiymətləndirilməsi oynaqların sağlamlığının qorunması üçün vacibdir.
Səbəbləri
O-şəkilli ayaqlar fizioloji (yaşla bağlı) və patoloji ola bilər. Patoloji əyriliyin əsas səbəbləri və risk amilləri aşağıdakılardır:
- Fizioloji əyrilik – körpəlik və erkən uşaqlıq dövrünün normal xüsusiyyəti; adətən iki yaşa qədər özbaşına azalır.
- D vitamini çatışmazlığı ilə bağlı raxit – kalsium və fosfor mübadiləsinin pozulması nəticəsində sümüklər yumşalır və bədən ağırlığı altında əyilir. Günəş şüasının az olması, D vitamininin profilaktik qəbulunun aparılmaması, qidalanmanın düzgün olmaması riski artırır.
- D vitamininə davamlı (hipofosfatemik) raxit – irsi xəstəlikdir, əsasən böyrəklərin fosforu itirməsi ilə bağlıdır; adi D vitamini profilaktikası ilə qarşısı alınmır və uşaq yeriməyə başladıqdan sonra özünü göstərir.
- Blaunt xəstəliyi – böyük baldır sümüyünün yuxarı böyümə zonasının daxili hissəsinin inkişafının pozulması; əyrilik tədricən artır. Erkən yeriməyə başlama və uşaqlıqda artıq bədən çəkisi risk amilləri hesab olunur.
- Skelet displaziyaları və birləşdirici toxumanın irsi xəstəlikləri – sümük və qığırdaq böyüməsinin anadangəlmə pozuntuları.
- Travmalar və infeksiyalar – uşaqlıqda böyümə zonasının zədələnməsi (sınıq, osteomielit) sümüyün qeyri-bərabər böyüməsinə səbəb ola bilər.
- Diz oynağının deformasiyaedici artrozu – böyüklərdə oynağın daxili hissəsinin qığırdağı yeyildikcə ayaq tədricən O-şəkilli forma alır.
- Paget xəstəliyi – ahıl insanlarda sümüyün yenilənməsinin pozulması; sümük qalınlaşır və əyilə bilər.
- Artıq bədən çəkisi – həm uşaqlarda, həm böyüklərdə oynaqlara düşən yükü artırır və mövcud əyriliyin proqressivləşməsinə kömək edir.
Təsnifat
Mənşəyinə görə O-şəkilli ayaqlar iki qrupa bölünür:
- fizioloji – kiçik yaşlı uşaqlarda, simmetrik, yaşla özbaşına düzəlir;
- patoloji – anadangəlmə (irsi xəstəliklər, skelet displaziyaları) və ya qazanılmış (raxit, travma, artroz, Paget xəstəliyi və s. nəticəsində).
Bundan əlavə, deformasiyanın yerinə görə əyriliyin əsasən bud sümüyündə, baldır sümüklərində və ya diz oynağının özündə olması ayırd edilir. Ağırlıq dərəcəsini həkim rentgen şəklində sümüklərin oxları arasındakı bucaqları ölçməklə müəyyən edir.
Klinik mənzərə
Əsas əlamət xarici görünüşdür: ayaqlar birləşdirildikdə dizlər arasında boşluq qalır, ayaqlar qövsvari görünür. Bundan əlavə, aşağıdakılar müşahidə oluna bilər:
- yerişin dəyişməsi – ayaqların içəri baxması, yan-yana «yırğalanaraq» yeriş;
- uşaqlarda tez yorulma, uzun yeriyəndə ayaqlarda ağrı;
- böyüklərdə dizin daxili tərəfində yükləndikdə artan ağrı, oynaqda xışıltı, səhər qısa müddətli sərtlik;
- topuq və pəncə nahiyəsində narahatlıq, ayaqqabının qeyri-bərabər yeyilməsi;
- bir ayağın digərindən qısa görünməsi (bir tərəfli əyrilikdə).
Uşaqlarda fizioloji əyrilik ağrı vermir, uşaq aktivdir və normal böyüyür. Böyüklərdə isə simptomlar çox vaxt artrozun inkişafı ilə bağlıdır və illər ərzində tədricən güclənir.
Həkimə mütləq müraciət etmək lazımdır, əgər: əyrilik iki-üç yaşdan sonra qalır və ya artır; yalnız bir ayaq əyilib; uşaq boyca yaşıdlarından xeyli geri qalır; ayaqlarda ağrı, axsama var; sümüklərdə başqa dəyişikliklər (qabırğalarda qalınlaşma, biləklərin enlənməsi) görünür. Travmadan sonra ayağın formasının qəfil dəyişməsi, kəskin ağrı və ayağa basa bilməmə isə təcili müraciət tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin söhbəti və müayinəsi ilə başlayır. Həkim əyriliyin nə vaxt yarandığını, artıb-artmadığını, ailədə oxşar halların olub-olmadığını, uşağın qidalanmasını və D vitamini qəbulunu soruşur. Müayinə zamanı ayaqlar düz vəziyyətdə dizlər arasındakı məsafə qiymətləndirilir, yeriş, ayaqların uzunluğu, oynaqlarda hərəkət həcmi və bağların vəziyyəti yoxlanılır.
- Ayaqların dik vəziyyətdə, tam uzunluqda rentgenoqrafiyası – əsas müayinədir; bud və baldır sümüklərinin oxlarını, aralarındakı bucaqları, deformasiyanın yerini və böyümə zonalarının vəziyyətini göstərir.
- Qanın biokimyəvi analizi – kalsium, fosfor, qələvi fosfataza, D vitamini səviyyəsi; raxit və digər mübadilə pozuntularını aşkar etməyə kömək edir.
- Böyrək funksiyası və sidikdə fosforun müayinəsi – hipofosfatemik raxitə şübhə olduqda.
- KT və ya MRT – mürəkkəb deformasiyalarda, əməliyyatı planlaşdırarkən, diz oynağının qığırdaq və bağlarını qiymətləndirmək üçün.
Differensial diaqnostika fizioloji əyrilik, raxitin müxtəlif formaları, Blaunt xəstəliyi, skelet displaziyaları və travmadan sonrakı deformasiyalar arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
Patoloji əyrilik vaxtında düzəldilmədikdə aşağıdakı ağırlaşmalar inkişaf edə bilər:
- diz oynağının daxili hissəsinin deformasiyaedici artrozu və xroniki ağrı;
- diz oynağının bağ aparatının zəifləməsi, oynaqda qeyri-sabitlik;
- topuq oynağına və pəncəyə düşən yükün pozulması, pəncənin kompensator deformasiyası;
- yerişin pozulması, tez yorulma, fiziki fəallığın azalması;
- xarici görünüşlə bağlı psixoloji narahatlıq, xüsusilə yeniyetmələrdə.
Müalicə
Müalicə taktikası pasiyentin yaşından, əyriliyin səbəbindən və dərəcəsindən asılıdır. Fizioloji əyrilikdə müalicə tələb olunmur – kifayətdir ki, pediatr və ya ortoped uşağın inkişafını müntəzəm izləsin. Belə uşaqlara xüsusi ayaqqabı, sarğı və ya «düzəldici» vasitələr lazım deyil.
Konservativ müalicə əsasən uşaqlarda, xəstəliyin səbəbini aradan qaldırmağa və proqressivləşmənin qarşısını almağa yönəlir:
- raxitdə – həkimin təyin etdiyi D vitamini və kalsium preparatları, qidalanmanın düzəldilməsi; çox vaxt bu, yüngül əyriliyin tədricən azalmasına kifayət edir;
- hipofosfatemik raxitdə – endokrinoloq və ya nefroloq nəzarəti altında fosfor mübadiləsinin uzunmüddətli korreksiyası;
- Blaunt xəstəliyinin erkən mərhələsində – xüsusi korreksiyaedici ortezlər;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi, ayaq əzələlərini gücləndirən məşqlər, masaj;
- böyüklərdə – bədən çəkisinin azaldılması, ortopedik dabanaltılar, diz oynağının yükünü azaldan ortezlər, artroz zamanı həkimin təyin etdiyi iltihabəleyhinə və ağrıkəsici vasitələr.
Cərrahi müalicə əhəmiyyətli, proqressivləşən və ya konservativ üsullara cavab verməyən deformasiyalarda nəzərdən keçirilir. Böyüyən uşaqlarda böyümə zonasının bir tərəfinin müvəqqəti məhdudlaşdırılması (yönləndirilmiş böyümə) üsulu tətbiq oluna bilər – sümük böyüdükcə özü düzəlir. Böyüklərdə və ağır hallarda korreksiyaedici osteotomiya aparılır: sümük müəyyən yerdən kəsilir, düzgün oxa gətirilir və daxili metal lövhələrlə və ya xarici fiksasiya aparatı (məsələn, İlizarov aparatı) ilə bərkidilir. Xarici aparat korreksiyanı tədricən aparmağa imkan verir, daxili lövhələr isə daha rahatdır. Üsulu ortoped-travmatoloq deformasiyanın xüsusiyyətlərinə və pasiyentin həyat tərzinə görə seçir.
Ağır diz artrozu olan ahıl pasiyentlərdə bəzən diz oynağının endoprotezləşdirilməsi eyni zamanda oxun düzəldilməsinə imkan verir.
Nə etməmək lazımdır: uşağın ayaqlarını sıx bintləmək, «xalq üsulları» ilə düzəltməyə çalışmaq, həkim təyinatı olmadan D vitamini və ya kalsium preparatlarını yüksək miqdarda vermək olmaz – bu, təhlükəli ola bilər.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonra bərpa fərdi proqram üzrə aparılır. Pasiyent adətən əməliyyatdan sonra tezliklə aktivləşdirilir: əvvəlcə yataqda oynaqların hərəkətləri, sonra qoltuq ağacları ilə yükü məhdudlaşdırılmış yeriş, sümük bitişdikcə isə tədricən tam yükə keçid. Oynaqlarda sərtliyin (kontrakturanın) qarşısını almaq üçün müntəzəm məşqlər vacibdir.
Həkim lazım gəldikdə ağrıkəsici və qanın laxtalanmasının qarşısını alan dərmanlar, fizioterapiya təyin edir. Xarici fiksasiya aparatı olan pasiyentlər metal iynələrin keçdiyi yerlərə gündəlik qulluq qaydalarını öyrənməlidirlər. Aparat və ya lövhələr çıxarıldıqdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi, masaj və fizioterapiya kursu davam etdirilir. Nəticəyə nəzarət üçün təkrar rentgen müayinələri aparılır.
Profilaktika
- Körpələrdə D vitamini çatışmazlığının pediatrın tövsiyəsinə uyğun profilaktikası.
- Uşağın yaşına uyğun, kalsium və zülalla zəngin balanslı qidalanma, kifayət qədər açıq havada gəzinti.
- Uşağı vaxtından əvvəl ayağa qaldırmağa və yeriməyə məcbur etməmək – hər uşaq öz tempində inkişaf edir.
- Uşaqlarda və böyüklərdə normal bədən çəkisinin saxlanması.
- Ayaq əzələlərini gücləndirən mütəmadi fiziki fəallıq: üzgüçülük, velosiped, gəzinti.
- Uşağın pediatr tərəfindən planlı müayinələri; əyrilik artırsa – vaxtında ortopedə müraciət.
- Böyüklərdə dizdə ağrı və əyriliyin artması zamanı erkən müayinə – artrozun gedişini ləngitmək mümkündür.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uşaqlarda ilk növbədə pediatra, sonra uşaq ortopedinə müraciət etmək lazımdır. Böyüklərdə ortoped-travmatoloq məşğul olur; mübadilə pozuntularında endokrinoloq da cəlb olunur.
Yadda saxla!
- İki yaşa qədər uşaqlarda simmetrik O-şəkilli ayaqlar əksər hallarda normadır və özbaşına düzəlir.
- Bir tərəfli, artan və ya iki-üç yaşdan sonra qalan əyrilik ortoped tərəfindən müayinə olunmalıdır.
- Raxit kimi səbəblər vaxtında müalicə olunduqda əyrilik çox vaxt əməliyyatsız azalır.
- Böyüklərdə O-şəkilli ayaqlar diz artrozunun inkişafını sürətləndirə bilər – çəkiyə nəzarət və fiziki fəallıq vacibdir.
- Əməliyyat üsulu fərdi seçilir; uğurlu nəticə üçün reabilitasiya mərhələsi də həlledicidir.
Suallar və cavablar
Körpələrdə və iki yaşa qədər uşaqlarda yüngül, simmetrik O-şəkilli əyrilik normal inkişafın mərhələsidir və adətən özbaşına düzəlir. Əgər əyrilik artır, bir tərəflidir, uşaq axsayır və ya boyca geri qalırsa, pediatr və ortopedə müraciət etmək lazımdır.
Məşqlər əzələləri gücləndirir, yerişi və duruşu yaxşılaşdırır, lakin artıq formalaşmış sümük əyriliyini düzəltmir. Böyüyən uşaqlarda səbəbin müalicəsi və ortopedik vasitələr kömək edə bilər, böyüklərdə isə sümük oxunu yalnız cərrahi yolla dəyişmək mümkündür.
Əməliyyat əhəmiyyətli və ya proqressivləşən əyrilikdə, ağrı və yeriş pozulduqda, diz oynağında artroz riski yüksək olduqda nəzərdən keçirilir. Qərarı ortoped-travmatoloq rentgen nəticələrini, yaşı və pasiyentin şikayətlərini nəzərə alaraq verir.
Hər iki üsulun üstünlükləri var. Xarici aparat korreksiyanı tədricən aparmağa və mürəkkəb deformasiyaları düzəltməyə imkan verir, lakin gündəlik həyatda müəyyən narahatlıq yaradır. Daxili lövhələr daha rahatdır, amma hər deformasiyaya uyğun gəlmir. Seçim fərdi olaraq həkimlə birlikdə edilir.
Əsas risk diz oynağının daxili hissəsinin artıq yüklənməsi və vaxtından əvvəl artrozun inkişafıdır. Bu, ağrı, hərəkətin məhdudlaşması və yerişin pozulması ilə müşayiət olunur. Çəkiyə nəzarət, fiziki fəallıq və vaxtında ortopedə müraciət bu prosesi ləngidə bilər.
Körpələrdə D vitamini profilaktikası pediatrın tövsiyəsinə əsasən aparılır. Bundan əlavə, balanslı qidalanma, açıq havada gəzinti və uşağın müntəzəm müayinəsi vacibdir. D vitamini və kalsium preparatlarını öz başına yüksək miqdarda vermək olmaz.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
