Qəlpəli sınıq sümüyün üç və daha çox parçaya (qəlpəyə) bölündüyü sınıqdır. Adətən güclü travma nəticəsində yaranır, sümüyün bərpası mürəkkəbdir və çox vaxt cərrahi fiksasiya tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Çoxqəlpəli sınıq
- çoxparçalı sınıq
- kominutiv sınıq
Xəstəlik haqqında
Qəlpəli sınıq sümüyün zədələnməsidir ki, bu zaman əsas iki qırıqdan əlavə bir və ya bir neçə ayrılmış sümük parçası – qəlpə əmələ gəlir. Qəlpələr sayca az və iri, yaxud çoxsaylı və xırda ola bilər. Belə sınıq adi, bir xətt boyunca olan sınıqdan daha ağırdır, çünki sümüyün düzgün formasını bərpa etmək və parçaları yerində saxlamaq çətindir.
Qəlpəli sınıq istənilən sümükdə baş verə bilər, lakin daha tez-tez uzun boru sümüklərində – bud, baldır, bazu, dirsək və mil sümüklərində rast gəlinir. Daban sümüyü, fəqərələr, çanaq sümükləri, üz və kəllə sümükləri də bu cür zədələnə bilər. Sınıq oynağın daxilinə keçdikdə (oynaqdaxili sınıq) oynaq səthinin bərpası xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qəlpəli sınıqlar adətən güclü travma – yol-nəqliyyat hadisəsi, hündürlükdən yıxılma, birbaşa zərbə nəticəsində yaranır və tez-tez yumşaq toxumaların, damarların və sinirlərin zədələnməsi ilə müşayiət olunur. Ahıl insanlarda, osteoporoz fonunda, belə sınıq nisbətən zəif travmadan da yarana bilər. Vaxtında və düzgün müalicə ətrafın funksiyasının bərpası üçün həlledicidir.
Səbəbləri
Qəlpəli sınığın birbaşa səbəbi sümüyün möhkəmliyini aşan böyük mexaniki qüvvədir. Əsas mexanizmlər və risk amilləri:
- yol-nəqliyyat hadisələri – sürücü, sərnişin və piyadalarda yüksək enerjili travma;
- hündürlükdən yıxılma – ayaqlar üzərinə düşdükdə daban sümüyü, baldır sümükləri, fəqərələr sıxılaraq parçalanır;
- birbaşa zərbə və ya əzilmə – ağır əşyanın düşməsi, istehsalat travması;
- idman travmaları – xüsusən ekstremal və təmas idman növlərində;
- odlu silah yaraları və partlayış travması – sümük çoxsaylı xırda qəlpələrə parçalanır;
- osteoporoz – sümük sıxlığının azalması, xüsusən menopauzadan sonra qadınlarda və ahıl yaşda; bu zaman adi yıxılma belə qəlpəli sınığa səbəb ola bilər;
- buz bağlamış yol və səki, pis işıqlandırılmış pilləkənlər, evdə sürüşkən döşəmə;
- sümük toxumasının xəstəlikləri – sümük şişləri və metastazlar, uzunmüddətli hormon müalicəsi sümüyü zəiflədir.
Qüvvənin istiqaməti də əhəmiyyətlidir: sümüyün uzun oxu boyunca sıxılma basıq (kompression) qəlpəli sınıq yaradır, yan zərbə isə çox vaxt kəpənək formalı qəlpə ilə nəticələnir.
Təsnifat
Qəlpəli sınıqlar bir neçə əlamətə görə təsnif olunur:
- qəlpələrin sayına görə – bir qəlpəli (o cümlədən «kəpənək» formalı qəlpə) və çoxqəlpəli;
- dəri örtüyünün vəziyyətinə görə – qapalı və açıq (sınıq nahiyəsində yara olur, infeksiya riski yüksəkdir);
- qırıqların vəziyyətinə görə – yerdəyişməli və yerdəyişməsiz;
- oynağa münasibətinə görə – oynaqdankənar və oynaqdaxili;
- mexanizmə görə – basıq (kompression), məsələn fəqərələrin və daban sümüyünün sınıqları.
Travmatoloqlar sınığın ağırlığını və müalicə üsulunu seçmək üçün beynəlxalq istifadə olunan AO təsnifatından istifadə edirlər.
Klinik mənzərə
Qəlpəli sınığın əlamətləri digər sınıqlara oxşardır, lakin adətən daha qabarıq olur:
- travma yerində kəskin ağrı, hərəkət və toxunma zamanı güclənir;
- şişkinlik və qançır (hematoma), bəzən sürətlə artan;
- ətrafın formasının dəyişməsi – əyilmə, qısalma, qeyri-təbii vəziyyət;
- funksiyanın itməsi – ayağa basmaq, əli qaldırmaq mümkün olmur;
- patoloji hərəkətlilik – sümüyün hərəkətsiz olmalı yerdə hərəkət etməsi;
- hərəkət zamanı xırtıltı hissi (bunu yoxlamaq üçün ətrafı qəsdən tərpətmək olmaz);
- açıq sınıqda – yara, qanaxma, bəzən yarada sümük qırıqları görünür.
Uşaqlarda sümüklər elastik olduğundan qəlpəli sınıqlar daha nadir rast gəlinir, böyümə zonasının zədələnməsi isə xüsusi diqqət tələb edir. Ahıl insanlarda ağrı az ifadəli ola bilər, yıxılmadan sonra ayağa basa bilməmək ciddi əlamətdir.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: açıq sınıq və ya güclü qanaxma varsa; ətraf kəskin deformasiya olunubsa; zədələnmiş ətrafda keyimə, soyuqluq, avazıma və ya barmaqların hərəkət etməməsi müşahidə olunursa; onurğa, çanaq, bud sümüyü və ya kəllə zədəsindən şübhə varsa; insan huşunu itiribsə, təzyiqi düşübsə, soyuq tər basıbsa.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Travmatoloq travmanın necə baş verdiyini öyrənir, ətrafı baxışdan keçirir, nəbzi, dərinin rəngini və hissiyyatı yoxlayır ki, damar və sinir zədəsini istisna etsin. Yumşaq toxumaların vəziyyəti və yaranın olub-olmaması müalicə taktikası üçün vacibdir.
- Rentgenoqrafiya – ən azı iki proyeksiyada, qonşu oynaqlar daxil olmaqla; sınıq xəttini, qəlpələrin sayını və yerdəyişməsini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaqdaxili, fəqərə, çanaq və daban sümüyü sınıqlarında qəlpələrin üçölçülü təsvirini verir, əməliyyatın planlaşdırılmasına kömək edir.
- MRT – bağların, vətərlərin, onurğa beyninin zədələnməsindən şübhə olduqda.
- Damarların USM-i (doppler) və ya angioqrafiya – damar zədəsindən şübhə olduqda.
- Qan analizləri – qan itkisinin dərəcəsini, əməliyyata hazırlığı qiymətləndirmək üçün; ahıl insanlarda göstəriş olduqda sümük sıxlığının müayinəsi (densitometriya).
Differensial diaqnostika əzilmə, bağ cırılması, çıxıq və sadə sınıqlarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- Sümüyün gec bitişməsi və ya bitişməməsi (yalançı oynaq) – qəlpələrin qan təchizatı pozulduqda.
- Sümüyün düzgün olmayan bitişməsi – ətrafın qısalması, əyilməsi, yerişin pozulması.
- İnfeksiya və osteomielit – xüsusən açıq sınıqlarda.
- Kompartment sindromu – fassial boşluqda təzyiqin artması, ağrının güclənməsi və keyimə; təcili cərrahi yardım tələb edir.
- Dərin vena trombozu və ağciyər arteriyasının tromboemboliyası.
- Posttravmatik artroz və oynaq kontrakturası – oynaqdaxili sınıqlardan sonra.
- Kompleks regional ağrı sindromu – uzunmüddətli ağrı, şişkinlik, dəri rənginin dəyişməsi.
Müalicə
İlk yardım: ətrafı tapılan vasitələrlə (taxta, karton) zədə yerindən yuxarı və aşağı oynaqları da əhatə etməklə hərəkətsizləşdirmək, sınıq nahiyəsinə parçaya bükülmüş soyuq qoymaq, açıq yaranı təmiz sarğı ilə örtmək, güclü qanaxmada yaranı sıx sarğı ilə basmaq lazımdır. Sümüyü «yerinə salmağa» cəhd etmək, yaradan çıxan qırıqları içəri itələmək, onurğa zədəsindən şübhə olduqda insanı oturtmaq və ya ehtiyatsız daşımaq olmaz. Ağrıkəsici və içki vermək barədə qərarı tibbi personal verir, çünki əməliyyat və narkoz tələb oluna bilər.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və ya az yerdəyişməli, stabil qəlpəli sınıqlarda mümkündür. Ağrısızlaşdırma altında qırıqlar qapalı yolla yerinə salınır (repozisiya), nəticə rentgenlə yoxlanılır və ətraf gips lonqeti, gips sarğısı və ya ortez ilə hərəkətsizləşdirilir. Bəzi hallarda skelet dartılmasından istifadə olunur.
Cərrahi müalicə qəlpəli sınıqların əksəriyyətində, xüsusən yerdəyişmə, oynaqdaxili sınıq, açıq sınıq və qeyri-stabil sınıqlarda tətbiq olunur:
- daxili osteosintez – qırıqlar açıq yolla yerinə qoyulur və metal lövhə və vintlərlə bərkidilir;
- intramedullar osteosintez – uzun boru sümüklərində sümük kanalına metal mil yeridilir; xırda qəlpələr çox olduqda üstünlük təşkil edir, çünki qan təchizatını daha az pozur;
- xarici fiksasiya aparatları – açıq sınıqlarda, yumşaq toxumalar ağır zədələndikdə, bəzən müvəqqəti mərhələ kimi;
- metal iynələrlə fiksasiya – xırda sümüklərdə;
- ağır oynaqdaxili sınıqlarda, xüsusən ahıl insanlarda – endoprotezləmə; sümük çatışmazlığında – sümük toxumasının köçürülməsi.
Dərman müalicəsi köməkçi xarakter daşıyır: ağrıkəsicilər, açıq sınıqlarda antibiotiklər və tetanus profilaktikası, trombozun qarşısını almaq üçün antikoaqulyantlar, osteoporozda sümük toxumasını möhkəmləndirən preparatlar – hamısı həkim təyinatı ilə.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir və onun nəticəsini çox vaxt həlledici dərəcədə müəyyən edir. Hərəkətsizləşdirilmiş oynaqlarda sərtlik, əzələlərdə zəiflik yarana bilər, buna görə bərpa mümkün qədər tez, lakin həkimin icazəsi ilə başlanır:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – əvvəlcə qonşu oynaqlarda, sonra zədələnmiş seqmentdə hərəkətlər;
- ayağa yükün tədricən artırılması – qoltuqağaqlarla, sonra əsa ilə yerimə; yükün həcmini rentgen nəzarətinə əsasən həkim müəyyən edir;
- fizioterapiya və masaj – şişkinliyi və ağrını azaltmaq, qan dövranını yaxşılaşdırmaq üçün.
Evdə şişkinliyi azaltmaq üçün ətrafı hündürdə saxlamaq, sarğının sıxmasına diqqət etmək, gipsin altına əşya salmamaq, gipsi islatmamaq lazımdır.
Profilaktika
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən, uşaqlar üçün yaşa uyğun avtokreslodan istifadə;
- velosiped, skuter və motosikletdə dəbilqə və qoruyucu vasitələr;
- hündürlükdə işləyərkən sığorta kəmərləri, istehsalatda təhlükəsizlik qaydalarına əməl;
- evdə yıxılmaların qarşısının alınması – yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, vanna otağında tutacaqlar, rahat ayaqqabı;
- qışda buz bağlamış yol və səkilərdə ehtiyatlı hərəkət;
- osteoporozun vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik;
- alkoqoldan sui-istifadədən və siqaretdən imtina – onlar həm travma, həm də zəif sümük bitişməsi riskini artırır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sınıqdan şübhə olduqda travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır; ağır travmada isə 103-ə zəng edin. Bərpa dövründə reabilitoloq və fizioterapevt iştirak edir.
Yadda saxla!
- Qəlpəli sınıq ağır zədədir və çox vaxt cərrahi fiksasiya tələb edir.
- İlk yardımda əsas qayda ətrafı hərəkətsizləşdirməkdir; sümüyü yerinə salmağa cəhd etmək olmaz.
- Açıq sınıq, güclü qanaxma, ətrafda keyimə və soyuqluq, onurğa və çanaq zədəsi şübhəsi – dərhal 103.
- Reabilitasiya müalicə qədər vacibdir: hərəkət və yük həkimin göstərişi ilə tədricən artırılır.
- Ahıl yaşda zəif travmadan sınıq osteoporozun əlaməti ola bilər – müayinədən keçin.
Suallar və cavablar
Adi sınıqda sümük bir xətt boyunca iki hissəyə bölünür. Qəlpəli sınıqda isə əlavə sümük parçaları əmələ gəlir, onları düzgün yerləşdirmək və saxlamaq daha çətindir. Buna görə belə sınıqlar daha tez-tez əməliyyat tələb edir və bitişmə daha uzun çəkə bilər.
Xeyr, yerdəyişməsiz və stabil sınıqlarda gips və ya ortez ilə konservativ müalicə mümkündür. Lakin qəlpələr yerini dəyişibsə, sınıq oynağa keçirsə və ya açıqdırsa, adətən cərrahi fiksasiya lazım olur. Qərarı rentgen və kompüter tomoqrafiyası nəticələrinə əsasən travmatoloq verir.
Bitişmə müddəti sümüyün növündən, sınığın ağırlığından, yaşdan və ümumi sağlamlıqdan asılıdır. Qəlpəli sınıqlar adətən sadə sınıqlardan daha uzun bitişir. Siqaret, şəkərli diabet və osteoporoz bu prosesi ləngidir; bitişmə rentgen nəzarəti ilə qiymətləndirilir.
Həmişə yox. Çox vaxt metal konstruksiyalar narahatlıq yaratmırsa, yerində saxlanıla bilər. Ağrı, qıcıqlanma, infeksiya olduqda və ya bəzi lokalizasiyalarda həkim onların çıxarılmasını tövsiyə edə bilər; bu barədə qərar fərdi verilir.
Ağrının getdikcə güclənməsi, barmaqlarda keyimə, soyuqluq, göyərmə və ya şişkinliyin artması, gipsin həddindən artıq sıxması təcili həkimə müraciət tələb edir. Baldırda ağrı və şişkinlik, qəfil təngnəfəslik və döş ağrısı tromboz əlaməti ola bilər – bu halda dərhal 103-ə zəng edin.
Diaqnoz baxış və ən azı iki proyeksiyada rentgenoqrafiya ilə qoyulur, mürəkkəb hallarda kompüter tomoqrafiyası aparılır. Müalicə taktikası – gips, qapalı repozisiya və ya osteosintez – sınığın xüsusiyyətləri və pasiyentin vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
