Osteoma yetkin sümük toxumasından ibarət, yavaş böyüyən xoşxassəli şişdir. Çox vaxt kəllə və üz sümüklərində, burunətrafı ciblərdə yerləşir, uzun müddət əlamətsiz gedir və yalnız böyüyüb ətraf toxumaları sıxdıqda narahatlıq yaradır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sümük osteoması
Xəstəlik haqqında
Osteoma yetkin, yaxşı differensiasiya olunmuş sümük hüceyrələrindən ibarət xoşxassəli şişdir. O, sümüyün səthində və ya içində sıx, bərk törəmə şəklində yavaş-yavaş böyüyür, metastaz vermir və bədxassəli şişə çevrilməsi demək olar ki, müşahidə olunmur. Osteoma ən çox gənc və orta yaşlı insanlarda aşkar edilir, çox vaxt təsadüfən – başqa səbəbdən aparılan rentgen və ya KT müayinəsi zamanı.
Ən tipik yerləşmə yerləri kəllə və üz sümükləridir: alın sümüyü, ənsə sümüyü, aşağı çənə, həmçinin burunətrafı ciblər – ilk növbədə alın cibi, daha az xəlbir sümüyünün hüceyrələri və üst çənə (haymor) cibi. Uzun boru sümüklərində və digər skelet sümüklərində osteoma nadir rast gəlinir.
Osteoma adətən tək olur, dairəvi və ya oval formalı, bərk konsistensiyalıdır. Kiçik osteomalar heç bir narahatlıq yaratmır və yalnız müşahidə tələb edir. Lakin göz yuvası, burunətrafı ciblər və ya kəllə boşluğu yaxınlığında böyüyən osteoma qonşu strukturları sıxaraq baş ağrısına, görmə pozuntularına, cib iltihabına səbəb ola bilər. Çoxsaylı osteomalar bəzən yoğun bağırsağın çoxsaylı polipləri ilə müşayiət olunan irsi Qardner sindromunun əlaməti olur, ona görə belə hallarda əlavə müayinə vacibdir.
Səbəbləri
Osteomanın dəqiq səbəbi tam məlum deyil. Onun yaranmasını izah edən bir neçə nəzəriyyə və risk amilləri mövcuddur:
- İnkişaf xüsusiyyətləri – embrional dövrdə sümük toxumasının formalaşmasının yerli pozuntusu; xüsusilə kəllə sümüklərinin birləşmə zonalarında yaranan osteomalar bununla əlaqələndirilir.
- Travmatik nəzəriyyə – sümük qişasının zədələnməsindən sonra sümük toxumasının həddindən artıq bərpası ehtimal olunur.
- Xroniki iltihab – burunətrafı ciblərin uzun sürən iltihabı ilə osteoma arasında əlaqə müzakirə olunur.
- İrsi meyillilik – çoxsaylı osteomalar Qardner sindromu kimi irsi xəstəliklərin tərkib hissəsi ola bilər.
- Yaş – osteomalar daha çox gənc və orta yaşda aşkar edilir.
Əksər pasiyentlərdə konkret səbəbi müəyyən etmək mümkün olmur. Osteoma yoluxucu deyil və qidalanma, həyat tərzi ilə birbaşa bağlı hesab edilmir.
Təsnifat
Quruluşuna görə osteomaların aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- kompakt (fil sümüyü osteoması) – çox sıx sümük toxumasından ibarətdir, əsasən kəllənin yastı sümüklərində və burunətrafı ciblərdə rast gəlinir, çox yavaş böyüyür;
- süngəri (spongioz) – süngəri sümük quruluşuna malikdir, sümük iliyi elementləri ola bilər;
- qarışıq – kompakt və süngəri toxumanın əlamətlərini birləşdirir.
Böyümə istiqamətinə görə:
- periostal (ekzofit) – sümüyün xarici səthindən çıxıntı şəklində böyüyür;
- endostal – sümüyün içində, sümük iliyi kanalı tərəfdən inkişaf edir.
Osteoid osteoma adına baxmayaraq müstəqil xəstəlikdir: əsasən uzun boru sümüklərində rast gəlinir və gecələr güclənən ağrı ilə xarakterizə olunur.
Klinik mənzərə
Osteomalar illərlə heç bir əlamət verməyə bilər. Şikayətlər adətən törəmə böyüyüb qonşu strukturları sıxdıqda və ya xaricdən görünəcək ölçüyə çatdıqda yaranır. Əlamətlər şişin yerindən asılıdır:
- kəllə sümüklərinin səthində – əllə hiss olunan bərk, ağrısız, hərəkətsiz qabarıq, estetik qüsur;
- alın cibi və xəlbir sümüyündə – baş ağrısı, alında ağırlıq hissi, burun tutulması, təkrarlanan sinusit, bəzən burun qanaxmaları;
- göz yuvası yaxınlığında – göz almasının önə çıxması, ikiləşmə, yuxarı göz qapağının sallanması, görmənin azalması, göz yaşı axması;
- gicgah sümüyündə və xarici qulaq keçəcəyində – eşitmənin azalması, qulaqda küy, qulaq kirinin yığılması və xarici qulağın təkrarlanan iltihabı;
- aşağı çənədə – çənənin asimmetriyası, çeynəmə zamanı narahatlıq;
- ətraf sümüklərində – sərt şişkinlik, böyük ölçüdə qonşu oynağın hərəkətinin məhdudlaşması.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: qəfil görmə pozuntusu, gözün sürətlə önə çıxması, şiddətli və güclənən baş ağrısı, qusma, qıcolma və ya üzdə hissiyyatın itməsi yaranırsa; alın nahiyəsində ağrılı şişkinlik və qızdırma olursa. Bu əlamətlər qonşu strukturların sıxılmasına və ya ağırlaşmış infeksiyaya işarə ola bilər. Qıcolma, huşun pozulması və ya ağır baş ağrısı ilə birlikdə qusma olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, onların nə vaxtdan başladığını öyrənir, törəmənin ölçüsünü, konsistensiyasını, ağrılı olub-olmadığını yoxlayır. Şişin yerindən asılı olaraq LOR həkimi, oftalmoloq və ya nevroloq əlavə müayinə apara bilər.
- Rentgenoqrafiya – sıx, kəskin sərhədli sümük törəməsini göstərir; ilkin müayinə kimi istifadə olunur.
- Kompüter tomoqrafiyası – əsas üsuldur: şişin dəqiq ölçüsünü, quruluşunu, burunətrafı ciblərlə, göz yuvası və kəllə boşluğu ilə əlaqəsini göstərir, əməliyyatı planlaşdırmağa imkan verir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – ətrafdakı yumşaq toxumaların, beyin qişalarının və göz yuvası strukturlarının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün.
- Ultrasəs müayinəsi – səthi törəmələrdə yumşaq toxumaların vəziyyətini qiymətləndirir.
- Kolonoskopiya və genetik məsləhət – çoxsaylı osteomalarda Qardner sindromunu istisna etmək üçün.
- Biopsiya – yalnız diaqnoz şübhəli olduqda.
Differensial diaqnostika osteoid osteoma, ekzostoz, fibroz displaziya, osteoblastoma, meningioma ilə bağlı sümük qalınlaşması və sümüyün bədxassəli şişləri ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- burunətrafı ciblərin axarının bağlanması, xroniki sinusit, ciblərdə selik kistası;
- göz yuvasının strukturlarının sıxılması nəticəsində görmə pozuntuları;
- kəllədaxili yayılma zamanı beyin qişalarının iltihabı və ya beyin toxumasının sıxılması (nadir hallarda);
- xarici qulaq keçəcəyinin daralması və eşitmənin azalması;
- üzdə və kəllədə estetik deformasiya.
Müalicə
Osteomanın müalicə taktikası şişin ölçüsündən, yerindən, böyümə sürətindən və şikayətlərin olub-olmamasından asılıdır. Osteomanın dərmanla müalicəsi yoxdur.
Müşahidə taktikası. Kiçik, əlamətsiz, qonşu strukturlara təhlükə yaratmayan osteomalarda əməliyyat tələb olunmur. Pasiyent həkimin müəyyən etdiyi vaxtlarda təkrar KT və ya rentgen müayinəsindən keçir; şiş böyümürsə, müşahidə davam etdirilir.
Cərrahi müalicə aşağıdakı hallarda göstərişdir:
- şişin böyüməsi və ya ölçüsünün əhəmiyyətli olması;
- baş ağrısı, sinusit, görmə və eşitmə pozuntuları kimi şikayətlər;
- göz yuvası, kəllə boşluğu və ya burunətrafı ciblərin axarı yaxınlığında yerləşmə;
- nəzərəçarpan estetik qüsur.
Əməliyyat planlı qaydada aparılır və şişin sağlam sümük sərhədində çıxarılmasından ibarətdir. Burunətrafı ciblərdə yerləşən osteomalar çox vaxt endoskopik üsulla, burun boşluğundan, xaricdə kəsik olmadan çıxarılır. Böyük və ya mürəkkəb yerləşən şişlərdə açıq əməliyyat, bəzən endoskopik və açıq üsulun birləşməsi tətbiq olunur. Kəllə sümüyünün səthindəki osteomalar kiçik kəsikdən çıxarılır, lazım olduqda sümük defekti bərpa edilir. Cərrahi müalicədən sonra osteoma adətən təkrarlanmır.
Əməliyyatdan sonra ağrı və iltihabın qarşısını almaq üçün dərmanları həkim fərdi seçir; burunətrafı ciblərdə əməliyyatdan sonra burun boşluğunun yuyulması və tikişlərə qulluq tövsiyə oluna bilər.
Nə etməmək lazımdır: törəməni masaj etmək, qızdırmaq, kompres qoymaq, «xalq üsulları» ilə yox etməyə çalışmaq faydasızdır və ağırlaşmaların vaxtında aşkarlanmasını gecikdirə bilər. Diaqnozu təsdiqlənməmiş hər hansı sümük törəməsi həkim tərəfindən yoxlanmalıdır.
Profilaktika
Osteomanın spesifik profilaktikası yoxdur. Lakin ağırlaşmaların qarşısını almaq və şişi vaxtında aşkar etmək üçün aşağıdakılar tövsiyə olunur:
- başda, üzdə və ya sümüklərdə bərk qabarıq hiss etdikdə həkimə müraciət etmək;
- tez-tez təkrarlanan sinusit və alında ağrı zamanı LOR həkimi tərəfindən müayinə olunmaq;
- aşkar edilmiş osteomanın müşahidə qrafikinə əməl etmək;
- çoxsaylı osteomalarda və ailədə yoğun bağırsaq polipləri olduqda bağırsağın müayinəsindən keçmək;
- baş və üz travmalarından qorunmaq, idmanda qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yerindən asılı olaraq LOR həkimi, neyrocərrah, üz-çənə cərrahı, oftalmoloq və ya ortoped-travmatoloqa müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Osteoma xoşxassəli, yavaş böyüyən sümük şişidir və praktik olaraq bədxassəli şişə çevrilmir.
- Kiçik, əlamətsiz osteomalar çox vaxt yalnız müşahidə tələb edir.
- Göz yuvası, burunətrafı ciblər və kəllə boşluğu yaxınlığında yerləşən osteomalar daha diqqətli nəzarət və bəzən əməliyyat tələb edir.
- Çoxsaylı osteomalar Qardner sindromunun əlaməti ola bilər – bağırsağın müayinəsi vacibdir.
- Osteoid osteoma ayrı xəstəlikdir; gecələr güclənən sümük ağrısı olduqda həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Osteoma xoşxassəli şişdir və onun bədxassəli şişə çevrilməsi praktik olaraq müşahidə olunmur. Buna baxmayaraq, dəqiq diaqnoz üçün həkim müayinəsi vacibdir, çünki bəzi başqa sümük törəmələri xaricən osteomaya bənzəyə bilər.
Xeyr, kiçik və əlamətsiz osteomalar adətən yalnız müşahidə olunur. Şiş böyüyürsə, baş ağrısı, sinusit, görmə və ya eşitmə pozuntuları yaradırsa, həmçinin göz yuvası və kəllə boşluğu yaxınlığında yerləşirsə, əməliyyat tövsiyə olunur.
Xeyr. Osteoma sıx sümük toxumasından ibarətdir və heç bir dərman, kompres və ya məlhəm onu əritmir. Şişi aradan qaldırmağın yeganə üsulu cərrahi çıxarılmadır, amma çox vaxt buna ehtiyac olmur.
Tam çıxarılmış osteoma adətən təkrarlanmır. Şişin bir hissəsi qaldıqda və ya çoxsaylı osteomalara meyillilik olduqda yeni törəmə yarana bilər, ona görə də həkim əməliyyatdan sonra nəzarət müayinəsi təyin edə bilər.
Bunlar fərqli xəstəliklərdir. Osteoma çox vaxt kəllə və üz sümüklərində yerləşir və adətən ağrısızdır. Osteoid osteoma isə əsasən uzun boru sümüklərində, gənclərdə rast gəlinir və gecələr güclənən ağrı ilə xarakterizə olunur. Onların müalicə yanaşmaları da fərqlidir.
Bu, şişin yerindən asılıdır. Burunətrafı ciblərdə – LOR həkimi, göz yuvası yaxınlığında – oftalmoloq və neyrocərrah, kəllə sümüklərində – neyrocərrah və ya üz-çənə cərrahı, ətraf sümüklərində isə ortoped-travmatoloq məşğul olur.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
