Osteomalyasiya böyüklərdə sümük toxumasının mineralizasiyasının pozulması nəticəsində sümüklərin yumşalmasıdır. Əsas səbəbi D vitamini çatışmazlığıdır; xəstəlik sümük ağrıları, əzələ zəifliyi və sınıq riskinin artması ilə özünü göstərir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Böyüklərdə raxit
- sümüklərin yumşalması
- Osteomalacia
Xəstəlik haqqında
Sümük toxuması daim yenilənir: xüsusi hüceyrələr əvvəlcə zülal əsaslı «karkas» – osteoid yaradır, sonra o, kalsium və fosfat duzları ilə doldurularaq bərkiyir (mineralizasiya). Osteomalyasiyada bu ikinci mərhələ pozulur və sümükdə mineralizasiya olunmamış osteoid toplanır. Sümüyün həcmi normal qala bilər, lakin o, yumşalır, möhkəmliyi azalır, yük altında əyilir və asan sınır.
Uşaqlarda eyni proses böyümə zonalarını da əhatə edir və raxit adlanır; osteomalyasiya isə böyümə zonaları bağlanmış yetkin insanlarda inkişaf edir. Əsas səbəb D vitamini çatışmazlığıdır – bu vitamin bağırsaqda kalsium və fosfatın sorulması üçün zəruridir. Risk qrupuna günəşdə az olan, bədəni örtən geyim geyinən, ahıl yaşlı insanlar, bağırsaq, qaraciyər və böyrək xəstəlikləri olanlar, hamilə və əmizdirən qadınlar daxildir.
Xəstəlik tədricən inkişaf edir və uzun müddət sümük ağrıları, əzələ zəifliyi kimi qeyri-spesifik əlamətlərlə özünü göstərir, buna görə çox vaxt adi bel ağrısı və ya fibromialgiya kimi qəbul edilir. Osteomalyasiyanı osteoporozla qarışdırmaq olmaz: osteoporozda sümük kütləsi azalır, lakin qalan sümük normal mineralizasiya olunur. Vaxtında aşkar edilib müalicə olunduqda osteomalyasiyanın əlamətləri əksər hallarda keçir.
Səbəbləri
Osteomalyasiya sümüyün mineralizasiyası üçün lazım olan maddələrin – D vitamininin, kalsiumun və ya fosfatın çatışmazlığı, bəzən isə mineralizasiyanın birbaşa pozulması nəticəsində yaranır.
- günəşdə az olmaq – D vitamininin əsas hissəsi dəridə ultrabənövşəyi şüaların təsiri ilə əmələ gəlir; qapalı məkanda yaşayan, yataq rejimində olan, bədəni tam örtən geyim geyinən insanlarda çatışmazlıq tez-tez rast gəlinir;
- tünd dəri rəngi – piqment ultrabənövşəyi şüaların təsirini azaldır, D vitamininin sintezi zəifləyir;
- qeyri-kafi qidalanma – D vitamini və kalsium ilə kasıb, birtərəfli qida rasionu;
- ahıl yaş – dəridə D vitamininin sintezi və böyrəklərdə onun aktiv formaya çevrilməsi zəifləyir;
- bağırsaqda sorulmanın pozulması – çölyakiya, Kron xəstəliyi, mədə və bağırsaq üzərində əməliyyatlar, o cümlədən piylənmənin cərrahi müalicəsi, xroniki pankreatit, öd axınının pozulması;
- qaraciyər və böyrək xəstəlikləri – D vitamini məhz bu orqanlarda aktiv formaya çevrilir; xroniki böyrək çatışmazlığında mineral mübadiləsi kəskin pozulur;
- bəzi dərmanlar – bəzi qıcolma əleyhinə preparatlar, fosfatı bağlayan antasidlərin uzunmüddətli qəbulu və digərləri;
- fosfatın itirilməsi – irsi hipofosfatemik raxit, böyrək kanalcıqlarının xəstəlikləri (Fankoni sindromu), nadir hallarda fosfat itkisinə səbəb olan kiçik şişlər (onkogen osteomalyasiya);
- hamiləlik və laktasiya – döl və körpənin artmış tələbatı fonunda, xüsusən bir-birinə yaxın təkrar doğuşlarda.
Təsnifat
- D vitamini və kalsium çatışmazlığı ilə bağlı osteomalyasiya – ən çox rast gəlinən forma;
- hipofosfatemik osteomalyasiya – fosfatın böyrəklərlə itirilməsi və ya sorulmasının pozulması ilə bağlıdır; irsi və ya qazanılmış ola bilər, adi D vitamini müalicəsinə zəif cavab verir;
- mineralizasiyanın birbaşa pozulması ilə bağlı formalar – nadir irsi xəstəliklər (məsələn, hipofosfataziya) və bəzi dərmanların təsiri.
Gedişinə görə ağırlaşmamış (patoloji sınıqlar olmadan) və ağırlaşmış (cüzi travmadan yaranan sınıqlar, sümük deformasiyaları ilə) osteomalyasiya ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə osteomalyasiyanın spesifik əlaməti olmur və xəstəlik uzun müddət diqqətdən kənarda qalır. Mineralizasiyanın pozulması artdıqca aşağıdakı əlamətlər yaranır:
- sümük ağrıları – küt, yayılmış ağrı, daha çox belin aşağı hissəsində, çanaqda, budlarda, ayaqlarda və qabırğalarda; həm yük zamanı, həm də sakit vəziyyətdə narahat edir;
- sümüklərə basdıqda ağrılılıq – məsələn, döş sümüyü və ya qamış sümüyü üzərində;
- bud və çiyin əzələlərinin zəifliyi – pilləkənə qalxmaq, oturduğu yerdən durmaq çətinləşir;
- yerişin dəyişməsi – «ördək yerişi», topallıq, tez-tez yıxılmalar;
- gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi, əzələ qıcolmaları – qanda kalsiumun aşağı olması ilə bağlıdır;
- sınıqlar – cüzi travmadan, xüsusilə qabırğalarda, fəqərələrdə, bud sümüyünün boynunda;
- sümük deformasiyaları – uzunmüddətli gedişdə ayaq sümüklərinin əyilməsi, onurğanın əyriliyi, boy uzunluğunun azalması.
Hamiləlikdə əlamətlər çox vaxt hamiləliyin adi narahatlıqları ilə səhv salınır; hamilə qadında davamlı çanaq və bel ağrıları, yerişin pozulması müayinəyə əsas olmalıdır. Uşaqlarda eyni pozğunluq raxit şəklində özünü göstərir və pediatrın nəzarəti altında müalicə olunur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər cüzi travmadan sonra güclü ağrı yaranıbsa və ayağa basmaq mümkün deyilsə (sınıq şübhəsi), həmçinin qıcolmalar, üzdə və əllərdə güclü gizildəmə, ürəkdöyünmə əmələ gəlibsə – bu, qanda kalsiumun kəskin azalmasının əlaməti ola bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, qidalanma və həyat tərzini, günəşdə olma vərdişlərini, bağırsaq, qaraciyər və böyrək xəstəliklərini, qəbul edilən dərmanları və keçirilmiş əməliyyatları aydınlaşdırır; müayinə zamanı sümüklərin ağrılılığını, əzələ gücünü və yerişi qiymətləndirir.
- qanın biokimyəvi analizi – qələvi fosfatazanın yüksəlməsi xarakterikdir; kalsium və fosfat çox vaxt aşağı olur;
- 25-hidroksivitamin D – orqanizmin D vitamini ehtiyatını əks etdirir; çatışmazlıqla bağlı formada kəskin azalır;
- paratireoid hormonu – kalsiumun azalmasına cavab olaraq adətən artır;
- böyrək və qaraciyər funksiyası, sidikdə kalsium və fosfat – səbəbi aydınlaşdırmaq üçün; lazım olduqda çölyakiyaya dair anticisimlər;
- rentgenoqrafiya – sümüklərin şəffaflığının artması, sümüyə perpendikulyar yerləşən «yalançı sınıq» zolaqları (Looser zonaları), deformasiyalar;
- densitometriya – sümük sıxlığının azaldığını göstərir, lakin osteomalyasiyanı osteoporozdan ayırmır;
- sümük biopsiyası – diaqnozun «qızıl standartı»; qalça sümüyündən götürülür və yalnız qeyri-aydın hallarda aparılır.
Differensial diaqnostika osteoporoz, sümük metastazları, mieloma, hiperparatireoz, fibromialgiya və ankilozlaşdırıcı spondiloartrit (Bexterev xəstəliyi) ilə aparılır; sonuncudan şübhələndikdə sakroiliak oynaqların MRT-si dəyərlidir.
Ağırlaşmalar
- cüzi travmadan yaranan patoloji sınıqlar, o cümlədən bud sümüyü boynunun sınığı;
- ayaq sümüklərinin, çanağın və onurğanın deformasiyaları;
- əzələ zəifliyi fonunda tez-tez yıxılmalar və hərəkət fəallığının azalması;
- qanda kalsiumun kəskin azalması – qıcolmalar, ürək ritminin pozulması;
- çanaq deformasiyası olan qadınlarda doğuşun çətinləşməsi.
Müalicə
Müalicə səbəbdən asılıdır və əsasən konservativ aparılır. Məqsəd D vitamini, kalsium və fosfat səviyyəsini normallaşdırmaq, osteoidin mineralizasiyasını bərpa etmək və xəstəliyə səbəb olan vəziyyəti aradan qaldırmaqdır.
- D vitamini preparatları – çatışmazlıqla bağlı formada əsas müalicədir: əvvəlcə ehtiyat doldurulur, sonra saxlayıcı qəbula keçilir; doza və müddəti həkim analizlərin nəticəsinə görə təyin edir;
- kalsium preparatları – qida ilə qəbul kifayət etmədikdə;
- D vitamininin aktiv formaları – böyrək və ya qaraciyər çatışmazlığında, bəzi irsi formalarda;
- fosfat preparatları və xüsusi müalicə – hipofosfatemik formalarda; fosfat itkisinə səbəb olan şiş aşkar edildikdə onun çıxarılması sağalmaya gətirə bilər;
- əsas xəstəliyin müalicəsi – çölyakiyada ömürlük qlütensiz pəhriz, bağırsaq və qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsi, lazım olduqda dərmanların dəyişdirilməsi (yalnız həkim tərəfindən);
- qidalanma və həyat tərzi – süd məhsulları, yağlı balıq, yumurta; təhlükəsiz şəkildə günəşdə olmaq; müalicəvi gimnastika və yıxılmaların profilaktikası.
Müalicə başlandıqdan sonra ağrılar və əzələ zəifliyi adətən bir neçə həftə ərzində azalır, sümüyün tam mineralizasiyası isə aylarla davam edir. Bu müddətdə qanda kalsium və digər göstəricilər müntəzəm yoxlanılır, çünki D vitamininin həddindən artıq qəbulu da zərərlidir – qanda kalsiumun artmasına və böyrək daşlarına səbəb ola bilər. Buna görə yüksək dozalı preparatları özbaşına qəbul etmək olmaz.
Cərrahi müalicə yalnız patoloji sınıqlarda və ya ətrafların davamlı əyriliyi inkişaf etdikdə aparılır. Korreksiyaedici əməliyyatlardan əvvəl sümük toxumasının vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün D vitamini çatışmazlığı mütləq aradan qaldırılır.
Reabilitasiya
Sınıqlardan və korreksiyaedici əməliyyatlardan sonra lazım olduqda immobilizasiya, sonra isə müalicəvi bədən tərbiyəsi, masaj və fizioterapiya ilə ətrafın funksiyası bərpa edilir. Konservativ müalicə alan pasiyentlərə də əzələ gücünü, tarazlığı və yerişi bərpa edən məşqlər tövsiyə olunur – bu, yıxılma və yeni sınıq riskini azaldır. Yük tədricən, həkimin nəzarəti altında artırılır.
Profilaktika
- mütəmadi, qısa müddətli günəşdə olmaq – dərinin yanmasına yol vermədən, üz və əlləri açıq saxlamaqla;
- D vitamini və kalsium ilə zəngin qidalar: yağlı dəniz balığı, balıq qaraciyəri, yumurta sarısı, süd və süd məhsulları, pendir;
- risk qrupunda olanlarda (ahıl yaş, qapalı həyat tərzi, örtülü geyim, tünd dəri, hamiləlik və laktasiya) həkimin tövsiyəsi ilə D vitamininin profilaktik qəbulu;
- bağırsaq, qaraciyər və böyrək xəstəliklərində, qıcolma əleyhinə dərmanların uzunmüddətli qəbulunda D vitamini və mineral mübadiləsinin vaxtaşırı yoxlanılması;
- mədə və bağırsaq əməliyyatlarından sonra həkimin təyin etdiyi vitamin və mineral əlavələrinin qəbulu;
- fiziki fəallıq, siqaret və spirtli içkilərdən imtina.
Hansı həkimə müraciət etməli
Endokrinoloq və ya revmatoloq; səbəbdən asılı olaraq qastroenteroloq və nefroloq, sınıqlarda travmatoloq-ortoped, hamiləlikdə – ginekoloq.
Yadda saxla!
- Osteomalyasiya sümüklərin yumşalmasıdır və osteoporozdan fərqli xəstəlikdir; onların müalicəsi də fərqlidir.
- Uzunmüddətli bel, çanaq və bud ağrıları, əzələ zəifliyi və «ördək yerişi» olduqda D vitamini və qələvi fosfataza yoxlanılmalıdır.
- Xəstəlik bəzən Bexterev xəstəliyi və ya fibromialgiya ilə səhv salınır, buna görə düzgün diaqnoz həlledicidir.
- D vitaminini yüksək dozalarda özbaşına qəbul etməyin – müalicəni və nəzarəti həkim aparmalıdır.
- Vaxtında müalicədə əlamətlər əksər hallarda keçir.
Suallar və cavablar
Osteoporozda sümük kütləsi azalır, lakin qalan sümük normal bərkdir. Osteomalyasiyada isə sümüyün mineralizasiyası pozulur və o, yumşalır. Hər ikisində sınıq riski artır, lakin səbəbləri və müalicəsi fərqlidir, buna görə analizlərlə dəqiq diaqnoz qoyulmalıdır.
Profilaktika üçün mütəmadi günəşdə olmaq faydalıdır. Lakin artıq yaranmış osteomalyasiyanı yalnız günəş və qida ilə müalicə etmək adətən mümkün olmur – həkimin təyin etdiyi preparatlar lazımdır.
Ağrı və zəiflik adətən bir neçə həftə ərzində azalmağa başlayır, sümüklərin tam bərpası isə aylarla çəkir. Sonra çox vaxt saxlayıcı profilaktika və vaxtaşırı analizlər tövsiyə olunur.
Hamiləlikdə D vitamini və kalsiuma tələbat artır, çatışmazlıq ana üçün sümük ağrıları və zəiflik, körpə üçün isə mineral mübadiləsinin pozulması riski yaradır. Buna görə hamilə qadınlar D vitamini profilaktikasını ginekoloqla müzakirə etməlidir.
Profilaktik qəbul barədə həkimlə məsləhətləşmək daha düzgündür. Yüksək dozaları özbaşına, analizsiz və nəzarətsiz qəbul etmək təhlükəlidir – qanda kalsiumun artmasına və böyrək zədələnməsinə səbəb ola bilər.
D vitamini çatışmazlığı ilə bağlı formada vaxtında başlanmış müalicə əksər hallarda əlamətlərin tam keçməsi ilə nəticələnir. Yaranmış sümük deformasiyaları isə tam düzəlməyə bilər, irsi formalar isə ömürlük nəzarət tələb edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
