Döş sümüyünün sınığı sinə qəfəsinin ön hissəsində yerləşən yastı sümüyün travma nəticəsində bütövlüyünün pozulmasıdır. Əsasən güclü zərbə zamanı yaranır və ürək, ağciyər, iri damarların zədələnməsini istisna etmək üçün mütləq müayinə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sternum sınığı
- Fractura sterni
- Döş sümüyü sınığı
Xəstəlik haqqında
Döş sümüyünün sınığı sinə qəfəsinin qapalı travmasının bir növüdür. Döş sümüyü (sternum) sinənin ön orta xətti boyunca yerləşən yastı süngərvari sümükdür, ona qabırğa qığırdaqları və körpücük sümükləri birləşir. Onda üç hissə ayırd edilir: yuxarıda dəstə, ortada gövdə və aşağıda qılıncvari çıxıntı. Sınıq ən çox gövdədə və ya dəstə ilə gövdənin birləşdiyi nahiyədə baş verir.
Qabırğaların döş sümüyü ilə birləşmələri elastikdir və sinə qəfəsinin nəfəs zamanı hərəkətini təmin edir, buna görə döş sümüyü sınıqları digər sınıqlarla müqayisədə nadir rast gəlinir. Onlar adətən sinəyə önə doğru güclü zərbə və ya sıxılma nəticəsində yaranır. Çox vaxt belə travma qabırğa sınıqları, ağciyər və ürəyin əzilməsi ilə müşayiət olunur.
İzolə olunmuş, yerdəyişməsiz sınıqlar əksər hallarda konservativ yolla yaxşı bitişir. Lakin sınığın özü qədər onu yaradan zərbənin daxili orqanlara təsiri də vacibdir: ürəyin əzilməsi, ritm pozğunluqları, plevra boşluğuna qan və ya hava yığılması həyat üçün təhlükəli ola bilər. Buna görə sinəyə güclü zərbədən sonra ağrı varsa, vəziyyət yüngül görünsə belə, həkim müayinəsi zəruridir.
Səbəbləri
Döş sümüyünün sınması üçün adətən yüksək enerjili xarici təsir lazımdır. Sümük toxuması zəiflədikdə isə sınıq daha az güclü travmadan da yarana bilər. Əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- Avtomobil qəzaları. Ən geniş yayılmış səbəbdir: sinənin sükan çarxına və ya ön panelə zərbəsi, həmçinin qəfil əyləc zamanı təhlükəsizlik kəmərinin sinəyə güclü təzyiqi. Kəmər sternum sınığına səbəb ola bilsə də, daha ağır, həyati təhlükəli travmaların qarşısını alır.
- Birbaşa zərbə. Döyüş və kontakt idman növlərində, döşə ağır əşyanın düşməsi, at və ya digər heyvanın təpiyi zamanı.
- Sıxılma. İstehsalatda iri mexanizmlər, avadanlıq və ya nəqliyyat vasitələri arasında sinə qəfəsinin sıxılması.
- Hündürlükdən yıxılma. Sinə və ya çiyinlər üzərinə düşdükdə sınıq onurğa travması ilə birlikdə də yarana bilər.
- Ürək-ağciyər reanimasiyası. Sinəyə güclü və uzunmüddətli təzyiqlər zamanı, xüsusən ahıl yaşlı insanlarda, döş sümüyü və qabırğalar sına bilər; bu, həyatı xilas etmək üçün qəbul edilən riskdir.
- Osteoporoz. Sümük sıxlığı azalmış ahıl insanlarda, uzun müddət qlükokortikoid (hormon) preparatları qəbul edənlərdə sınıq kiçik travmadan, bəzən hətta güclü öskürəkdən yarana bilər.
- Patoloji sınıq. Nadir hallarda sümükdə şiş ocağı və ya iltihab onu zəiflədir və sınıq demək olar ki, travmasız baş verir.
Növləri
Döş sümüyü sınıqları bir neçə əlamətə görə fərqləndirilir:
- Qırıqların vəziyyətinə görə – yerdəyişməsiz və yerdəyişməli sınıqlar. Yerdəyişmə nə qədər çoxdursa, ağrı güclü olur və cərrahi müalicəyə ehtiyac ehtimalı artır.
- Sınıq xəttinin istiqamətinə görə – ən çox eninə, daha az hallarda çəp sınıqlar; bir neçə sınıq xətti olduqda qəlpəli (çoxqırıqlı) sınıqdan danışılır.
- Yerləşməsinə görə – dəstənin, gövdənin, qılıncvari çıxıntının sınığı, həmçinin dəstə ilə gövdə arasındakı birləşmənin zədələnməsi.
- Müşayiət edən travmalara görə – izolə olunmuş və birgə (kombinə olunmuş) sınıqlar; sonuncuda qabırğa, körpücük, onurğa sınıqları və ya daxili orqanların zədələnməsi olur.
Klinik mənzərə
Döş sümüyü sınığının əlamətləri travmadan dərhal sonra yaranır. Əsas simptomlar bunlardır:
- sinənin ön, orta hissəsində güclü, yerli ağrı;
- dərin nəfəs, öskürək, asqırma, gövdəni döndərmə və əlləri hərəkət etdirmə zamanı ağrının kəskin güclənməsi;
- ağrı səbəbindən səthi, tez-tez nəfəs alma;
- zədə nahiyəsində şişkinlik və göyərmə (qansızma);
- döş sümüyünə toxunduqda kəskin ağrı, bəzən qırıqların sürtünməsi hissi;
- yerdəyişmə olduqda sinənin ön hissəsində pillə şəkilli deformasiya və ya çökəklik.
Ahıl insanlarda və osteoporozda simptomlar daha az ifadəli ola bilər, uşaqlarda isə sinə qəfəsi elastik olduğundan döş sümüyü sınığı çox nadirdir və adətən çox güclü travmanı göstərir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- təngnəfəslik artır, hava çatmır, dodaqlar göyərir;
- ürəkdöyünmə, ürək ritminin pozulması, huşun dumanlanması və ya itməsi var;
- sinədə sıxıcı ağrı sola, qola, çənəyə yayılır;
- dəri avazıyıb soyuq tərlə örtülür, arterial təzyiq düşür;
- qanhayxırma, sinə dərisi altında xırçıltı hissi yaranır;
- yol qəzası və ya hündürlükdən yıxılma olub və onurğa zədəsindən şübhə var.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın necə baş verdiyini, ağrının xarakterini və nəfəs çatışmazlığının olub-olmadığını soruşur, sinə qəfəsinə baxır, ehtiyatla əlləyir, ağciyərləri və ürəyi dinləyir, nəbzi, təzyiqi və qanda oksigen səviyyəsini ölçür. Diaqnozun təsdiqi və daxili zədələrin istisnası üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Rentgenoqrafiya – mütləq yan proyeksiyada, çünki düz proyeksiyada döş sümüyü onurğa ilə örtülür; düz proyeksiya isə ağciyərlərin, plevra boşluğunun və qabırğaların vəziyyətini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) – sınığı, yerdəyişməni, döş sümüyü arxasında qan yığılmasını, ağciyər, aorta və onurğa zədələrini dəqiq aşkar edir; ağır travmada əsas üsuldur.
- Elektrokardioqrafiya (EKQ) – ürəyin əzilməsi ilə bağlı ritm və keçiricilik pozğunluqlarını aşkar etmək üçün bütün xəstələrə aparılır.
- Qanda ürək zədələnməsi markerlərinin (troponin) təyini – ürək əzələsinin zədələnməsini göstərir.
- Exokardioqrafiya – ürəyin yığılma funksiyasını və perikard boşluğunda maye olub-olmadığını qiymətləndirir.
- Ultrasəs müayinəsi – plevra və perikard boşluğunda maye, bəzən sınığın özünü də göstərə bilər.
Differensial diaqnostika sinə qəfəsinin əzilməsi, qabırğa qığırdaqlarının zədələnməsi, döş-körpücük oynağının çıxığı və ürəkdən qaynaqlanan ağrı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ürəyin əzilməsi, ritm pozğunluqları;
- döş sümüyü arxasında və ya perikard boşluğunda qan yığılması;
- hemotoraks və pnevmotoraks (plevra boşluğunda qan və ya hava);
- ağrı səbəbindən səthi nəfəs fonunda pnevmoniya, xüsusən ahıl insanlarda;
- sınığın bitişməməsi və ya yanlış bitişməsi, uzunmüddətli ağrı;
- döş-körpücük oynağı nahiyəsində iri damarların zədələnməsi (nadir, lakin təhlükəli).
Müalicə
Müalicə taktikası sınığın növündən, yerdəyişmədən və ən əsası müşayiət edən zədələrdən asılıdır. Daxili orqanlar zədələnmədikdə və yerdəyişmə olmadıqda bəzi pasiyentlər qısa müşahidədən sonra evdə müalicə oluna bilər; ürək zədəsindən şübhə olduqda isə xəstəxanada nəzarət lazımdır.
Konservativ müalicə izolə olunmuş, yerdəyişməsiz sınıqların əksəriyyətində kifayətdir:
- Ağrının effektiv kəsilməsi. Həkim qeyri-steroid iltihab əleyhinə vasitələr və digər ağrıkəsici siniflərindən uyğununu seçir; güclü ağrıda yerli blokadalar tətbiq oluna bilər. Ağrı azaldıqca pasiyent dərindən nəfəs ala və öskürə bilir, bu da pnevmoniyanın qarşısını alır.
- Tənəffüs gimnastikası. Mütəmadi dərin nəfəs alma və öskürmə məşqləri, zəruri hallarda xüsusi nəfəs trenajorları.
- Yükün məhdudlaşdırılması. Ağır əşya qaldırmamaq, qəfil gövdə hərəkətlərindən və kontakt idmandan bir neçə həftə çəkinmək.
- Soyuq kompres ilk günlərdə şişkinlik və ağrını azaldır.
Əvvəllər tətbiq olunan sinə qəfəsinin sıx bintlə və ya leykoplastırla bərk sarınması müasir praktikada tövsiyə edilmir, çünki nəfəsi məhdudlaşdırır və pnevmoniya riskini artırır.
Cərrahi müalicə aşağıdakı hallarda müzakirə olunur: qırıqların əhəmiyyətli yerdəyişməsi, qəlpəli və qeyri-stabil sınıq, sinə qəfəsinin deformasiyası və nəfəsin pozulması, uzunmüddətli şiddətli ağrı, sınığın bitişməməsi. Əməliyyat zamanı qırıqlar yerinə qoyulur və xüsusi lövhə və vintlərlə fiksasiya edilir. Müşayiət edən zədələr (pnevmotoraks, hemotoraks) olduqda torakal cərrah müvafiq müdaxilələr aparır.
İlk yardım: zərərçəkəni yarımoturaq vəziyyətdə rahat yerləşdirmək, sıx geyimi boşaltmaq, sinəyə soyuq qoymaq, sinəni sıx sarımamaq və təcili yardım çağırmaq lazımdır. Özbaşına ağrıkəsici qəbul edib müayinədən imtina etmək olmaz – ürək zədəsi ilk saatlarda heç bir əlamət verməyə bilər.
Reabilitasiya
Döş sümüyü sınığının bitişməsi bir neçə həftə, bəzən iki-üç ay çəkir; ağrı adətən bundan əvvəl azalır. Bərpa dövründə tənəffüs gimnastikası davam etdirilir, sonra çiyin qurşağı və gövdə əzələləri üçün müalicəvi bədən tərbiyəsi əlavə olunur. Fizioterapevtik prosedurlar ağrı və şişkinliyi azaltmağa kömək edə bilər. İş və idmana qayıtma müddətini həkim nəzarət rentgenoqrafiyası və ya KT nəticələrinə əsasən müəyyən edir.
Profilaktika
- avtomobildə həm sürücü, həm də bütün sərnişinlər üçün təhlükəsizlik kəmərindən daim istifadə etmək;
- sükan ilə sinə arasında kifayət qədər məsafə saxlamaq, sürət həddinə riayət etmək;
- uşaqları yaşa uyğun avtomobil oturacağında daşımaq;
- istehsalatda təhlükəsizlik texnikası qaydalarına əməl etmək, mexanizmlərlə işləyərkən diqqətli olmaq;
- kontakt idman növlərində qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- ahıl yaşda osteoporozun vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, evdə yıxılmaların qarşısının alınması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sinə travmasından sonra travmatoloqa və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır. Daxili orqanların zədəsi olduqda müalicəyə torakal cərrah və kardioloq qoşulur.
Yadda saxla!
- Döş sümüyü sınığı güclü zərbənin əlamətidir – əsas təhlükə ürək və ağciyərlərin gizli zədələnməsidir.
- Təngnəfəslik, ürəkdöyünmə, huşun pozulması və ya sinədə sıxıcı ağrı olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
- Sinəni sıx sarımayın: dərin nəfəs və öskürək məşqləri pnevmoniyanın qarşısını alır.
- Yerdəyişməsiz sınıqlar adətən əməliyyatsız yaxşı bitişir, lakin bərpa bir neçə həftə çəkir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın yerindən, qırıqların yerdəyişməsindən, sınığın stabilliyindən, müşayiət edən zədələrdən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq travmatoloq tərəfindən müəyyən edilir. Yerdəyişməsiz sınıqlar əksər hallarda konservativ müalicə olunur. Yerdəyişmə, qeyri-stabillik və ya bitişməmə olduqda cərrahi fiksasiya müzakirə edilir.
Sümüyün bitişməsi adətən bir neçə həftə, bəzən iki-üç ay çəkir. Ağrı çox vaxt daha tez azalır, lakin ağır yük, qəfil hərəkətlər və kontakt idman həkim icazə verənə qədər məhdudlaşdırılmalıdır. Ahıl yaşda və osteoporozda bərpa daha uzun ola bilər.
Xeyr, sinə qəfəsinin sıx sarınması müasir praktikada tövsiyə olunmur. O, nəfəsi məhdudlaşdırır, ağciyərlərin tam açılmasına mane olur və pnevmoniya riskini artırır. Bunun əvəzinə ağrının həkim tərəfindən adekvat kəsilməsi və tənəffüs gimnastikası vacibdir.
Bəli, sınığı yaradan güclü zərbə ürəyin əzilməsinə və ritm pozğunluqlarına səbəb ola bilər. Buna görə bütün pasiyentlərə elektrokardioqrafiya aparılır, zəruri hallarda qan analizləri və exokardioqrafiya əlavə edilir. Ürəkdöyünmə, başgicəllənmə və ya huşun itməsi yaranarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Adətən müntəzəm olaraq yavaş, dərin nəfəs alıb qısa saxlamaq və sonra yüngülcə öskürmək tövsiyə olunur; öskürərkən sinəyə yastıq sıxmaq ağrını azaldır. Konkret məşqləri və onların intensivliyini həkim və ya reabilitoloq seçir. Ağrı güclənərsə və ya təngnəfəslik yaranarsa, məşqləri dayandırıb həkimə müraciət edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
