Dirsək çıxıntısının sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Olekranon sınığı
- Fractura olecrani
Xəstəlik haqqında
Dirsək sümüyünün (ulnanın) yuxarı, proksimal ucu dirsək çıxıntısı (olekranon) ilə tamamlanır. Bu, dirsəyin arxasında dəri altında asanlıqla əllənən sümük çıxıntısıdır. O, dirsək oynağının formalaşmasında iştirak edir, oynağın həddindən artıq açılmasını məhdudlaşdırır, həmçinin dirsəyi açan əzələ – bazunun üçbaşlı əzələsi – məhz ona birləşir.
Dirsək çıxıntısının sınıqları dirsək nahiyəsinin geniş yayılmış travmalarındandır. Onlar həm ahıl insanlarda adi yıxılma zamanı (xüsusilə sümük kövrəkliyi fonunda), həm də gənclərdə idman və yol-nəqliyyat travmaları kimi yüksək enerjili zədələnmələr zamanı baş verir. Bu sınıqlar əksər hallarda oynaqdaxili olur, üçbaşlı əzələnin dartması isə qırıntıların bir-birindən aralanmasına səbəb olur.
Sınıq güclü ağrı, ödem və yumşaq toxumalara qansızma ilə təzahür edir, dirsəyi aktiv açmaq çətinləşir və ya mümkün olmur. Diaqnoz obyektiv müayinə və rentgenoqrafiya əsasında qoyulur. Yerdəyişməsiz sınıqlarda konservativ müalicə mümkündür, qırıntılar aralandıqda isə əksər hallarda cərrahi müdaxilə lazım olur. Müalicənin əsas məqsədi oynaq səthini bərpa etmək və dirsəyin hərəkətini qorumaqdır.
Səbəbləri
Dirsək çıxıntısı dəri altında yerləşdiyi və əzələ qatı ilə qorunmadığı üçün travmaya həssasdır. Əsas travma mexanizmləri:
- Bükülmüş dirsək üzərinə yıxılma – ən çox rast gəlinən səbəbdir, məişətdə, küçədə, xüsusilə buzlu havada baş verir;
- Dirsəyin arxasına birbaşa zərbə – idman zamanı, yol-nəqliyyat hadisələrində, ağır əşyanın düşməsi nəticəsində; bu zaman çox vaxt çoxqırıntılı sınıq yaranır;
- Qopma mexanizmi – üçbaşlı əzələnin kəskin yığılması zamanı (məsələn, açılmış qol üzərinə yıxılarkən) əzələ sümük parçasını qoparır;
- Yüksək enerjili travmalar – hündürlükdən yıxılma, qəzalar; bu zaman sınıq dirsək oynağının çıxığı və digər sümüklərin sınığı ilə birləşə bilər.
Risk amilləri: osteoporoz və ahıl yaş, müvazinət pozğunluqları və tez-tez yıxılma, təmas idman növləri, velosiped və roller sürərkən qoruyucu vasitələrdən istifadə etməmək, hündürlükdə təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməmək.
Təsnifat
Klinik praktikada dirsək çıxıntısı sınıqları aşağıdakı əlamətlərə görə qruplaşdırılır:
- yerdəyişməsiz sınıqlar – qırıntılar bir-birindən aralanmayıb, oynaq səthi pozulmayıb; dirsəyin aktiv açılması saxlanılır;
- yerdəyişmə ilə sınıqlar – qırıntılar üçbaşlı əzələnin dartması ilə aralanıb; sınıq xətti köndələn, çəp və ya çoxqırıntılı ola bilər;
- sınıqlı çıxıqlar – sınıq dirsək oynağının qeyri-stabilliyi, önqol sümüklərinin çıxığı ilə birləşir.
Həmçinin təcrid olunmuş (yalnız dirsək çıxıntısı zədələnib) və birləşmiş (mil sümüyü başının, tac çıxıntısının sınığı, bağ zədəsi ilə birlikdə) zədələnmələr, eləcə də qapalı və açıq sınıqlar fərqləndirilir. Dirsək çıxıntısı dəri altında yerləşdiyi üçün açıq sınıqlar digər lokalizasiyalara nisbətən daha tez-tez olur.
Klinik mənzərə
Dirsək çıxıntısı sınığının əsas simptomları:
- dirsəyin arxa səthində güclü ağrı;
- əli bükmək və açmaq cəhdi zamanı ağrının kəskin güclənməsi;
- dirsəyi ağırlıq qüvvəsinə qarşı aktiv açmağın mümkün olmaması – qırıntıların aralanmasının vacib əlaməti;
- ətrafın məcburi vəziyyəti – pasiyent qolu dirsəkdən yarıbükülü saxlayır və digər əli ilə dəstəkləyir;
- dirsək nahiyəsində sürətlə artan şişkinlik və qansızma (göyərmə); göyərmə adətən travmadan bir neçə saat sonra daha aydın görünür;
- bəzən dirsəyin arxasında sümük qırıntıları arasında əllə hiss olunan çökəklik.
Dirsək siniri dirsək çıxıntısının yaxınlığından keçdiyi üçün dördüncü və beşinci barmaqlarda keyimə və gizildəmə yarana bilər. Uşaqlarda bu sınıq nisbətən nadirdir, böyümə zonasının iştirakı səbəbindən uşaq travmatoloqunun müayinəsi vacibdir.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır, əgər: dirsək nahiyəsində yara varsa və ya sümük görünürsə; dirsək kəskin deformasiya olunubsa; barmaqlar keyiyib, soyuq, solğun və ya göyümtüldürsə; ağrı və şişkinlik sürətlə artırsa; güclü qanaxma varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travmatoloq-ortoped tərəfindən travmanın halları, şikayətlər və obyektiv müayinə əsasında qoyulur. Həkim dirsək nahiyəsini nəzərdən keçirir, palpasiya edir, dərinin bütövlüyünü, dirsəyin aktiv açılmasını, önqol və əlin nəbzini, barmaqların hissiyyatını və hərəkətini yoxlayır.
- Rentgenoqrafiya – yekun diaqnoz üçün əsas müayinədir; şəkillər iki proyeksiyada çəkilir, yan proyeksiya xüsusilə informativdir. Şəkildə sınıq xətti, qırıntıların sayı, onların aralanma dərəcəsi və oynaq səthinin vəziyyəti, eləcə də birgə çıxıq və digər sınıqlar görünür;
- Kompüter tomoqrafiyası – çoxqırıntılı və mürəkkəb sınıqlarda qırıntıların dəqiq vəziyyətini göstərir və əməliyyatın planlaşdırılmasına kömək edir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – bağ və vətər zədələrinə şübhə olduqda;
- Ultrasəs müayinəsi – yumşaq toxumaların, üçbaşlı əzələnin vətərinin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün;
- Elektroneyromioqrafiya – dirsək sinirinin funksiyası pozulduqda.
Ahıl pasiyentlərdə əməliyyatdan əvvəl ümumi vəziyyəti qiymətləndirmək üçün laborator müayinələr və terapevtin məsləhəti lazım ola bilər. Differensial diaqnostika dirsəyin əzilməsi, dirsək oynağının çıxığı, olekranon bursiti (selikli kisənin iltihabı) və üçbaşlı əzələ vətərinin qopması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- dirsək oynağının kontrakturası, xüsusilə tam açılmanın məhdudlaşması;
- qırıntıların bitişməməsi və ya gecikmiş bitişməsi;
- dirsək sinirinin zədələnməsi və ya qıcıqlanması;
- posttravmatik artroz – oynaq səthi düzgün bərpa edilmədikdə;
- yumşaq toxumalarda sümükləşmə ocaqları (heterotopik ossifikasiya);
- açıq sınıqlarda və əməliyyatdan sonra infeksiya;
- metal konstruksiyaların dəri altında qıcıqlanma və ağrı yaratması.
Müalicə
İlk yardım. Qolu dirsəkdən yarıbükülü, rahat vəziyyətdə şin və ya əl altındakı bərk əşya ilə hərəkətsizləşdirmək və üçbucaq yaylıq sarğı ilə bədənə yaxın saxlamaq lazımdır. Dirsək nahiyəsinə parça ilə bükülmüş soyuq qoymaq olar. Qolu zorla açmağa və ya bükməyə cəhd etmək olmaz. Yara olduqda üzərinə təmiz sarğı qoyulur və 103-ə zəng edilir.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli sınıqlarda, dirsəyin aktiv açılması saxlanıldıqda tətbiq olunur. Qol dirsək və bilək oynaqlarını əhatə edən gips və ya polimer sarğı ilə müəyyən bükülmə vəziyyətində immobilizasiya edilir. Qırıntıların vəziyyəti təkrar rentgen müayinələri ilə yoxlanılır. Dirsək oynağı uzun hərəkətsizliyə həssas olduğu üçün həkim mümkün qədər tez ehtiyatlı hərəkətlərə icazə verir. Az hərəkətli, ağır yanaşı xəstəlikləri olan ahıl pasiyentlərdə bəzən yerdəyişmə olduqda da konservativ taktika seçilə bilər.
Cərrahi müalicə qırıntıların aralandığı, oynaq səthinin pozulduğu, çoxqırıntılı, açıq sınıqlarda və sınıqlı çıxıqlarda göstərişdir. Əsas üsul osteosintezdir – qırıntılar görmə nəzarəti altında uyğunlaşdırılır və bərkidilir:
- gərginlik ilgəyi üsulu – metal iynələr və məftil ilgəyi ilə; sadə köndələn sınıqlarda geniş istifadə olunur;
- lövhə və vintlərlə fiksasiya – çəp, çoxqırıntılı sınıqlarda və sınıqlı çıxıqlarda;
- vintlə fiksasiya – seçilmiş hallarda;
- kiçik qırıntının çıxarılması və vətərin sümüyə yenidən tikilməsi – ahıl pasiyentlərdə kiçik, bərpası mümkün olmayan qırıntılarda.
Etibarlı fiksasiyadan sonra adətən uzunmüddətli gips sarğısı lazım olmur, qol qısa müddət yaylıq sarğıda saxlanılır və erkən hərəkətlərə başlanılır. Ağrını azaltmaq üçün analgetiklər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar həkim tərəfindən təyin olunur. Açıq sınıqlarda həmçinin antibakterial müalicə və tetanus profilaktikası aparılır. Dərmanları özbaşına qəbul etmək, sarğını vaxtından əvvəl çıxarmaq və ya qolu ağır yükləmək olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya dirsək oynağının hərəkətliliyini bərpa etməyə yönəlib, çünki bu oynaq hərəkətsizlik zamanı tez sərtləşir. İmmobilizasiya dövründə barmaqların, bilək və çiyin oynağının müntəzəm hərəkət etdirilməsi tövsiyə olunur. Həkimin icazəsi ilə dirsəyin bükülmə və açılması üçün yavaş, ağrısız məşqlərə başlanılır, sonra önqolun fırlanması və əzələ gücü bərpa edilir. Kompleksə ödemi və ağrını azaltmaq üçün fizioterapiya prosedurları daxil edilə bilər. Ağırlığı dirsəyə dayaqlanmaqla qaldırmaq və təkan tələb edən idman növlərinə qayıtmaq sümük tam bitişdikdən sonra mümkündür.
Profilaktika
- buzlu və sürüşkən havada ehtiyatlı olmaq, sürüşməyən ayaqqabı geymək;
- velosiped, roller, skeytbord sürərkən dirsəkliklərdən istifadə etmək;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: sürüşkən döşəmə örtüklərini aradan qaldırmaq, pilləkənlərdə tutacaqlar, gecə işıqlandırması;
- hündürlükdə işləyərkən etibarlı nərdivan və mühafizə vasitələrindən istifadə etmək;
- yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək və təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək;
- ahıl yaşda osteoporozun vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, müvazinəti yaxşılaşdıran məşqlər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Dirsək çıxıntısının sınığına şübhə olduqda travmatoloq-ortopeda və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır; reabilitasiya mərhələsində reabilitoloq iştirak edir.
Yadda saxla!
- Dirsəyi aktiv aça bilmirsinizsə, bu, qırıntıların aralanmasına işarədir və çox vaxt əməliyyat tələb edir.
- Müalicənin çətinliyi ondadır ki, qırıntıları sabit saxlamaq lazımdır, uzun hərəkətsizlik isə dirsəyin sərtləşməsinə səbəb olur – buna görə etibarlı fiksasiya və erkən hərəkət əsas prinsiplərdir.
- Barmaqlarda keyimə, soyuqluq və ya artan ağrı təcili müayinə tələb edir.
- Reabilitasiya məşqlərinin nizamlı yerinə yetirilməsi dirsəyin funksiyasının bərpası üçün həlledicidir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Xeyr. Yerdəyişməsiz sınıqlar gips və ya polimer sarğı ilə müalicə oluna bilər. Lakin qırıntılar aralanıbsa, üçbaşlı əzələnin dartması onları gips altında da ayırır, buna görə əksər hallarda əməliyyat tövsiyə olunur. Qərar rentgen müayinəsindən sonra verilir.
Əksər pasiyentlərdə gündəlik fəaliyyət üçün kifayət edən hərəkət həcmi bərpa olunur. Bəzən tam açılmada yüngül məhdudiyyət qala bilər. Nəticə xeyli dərəcədə erkən və nizamlı reabilitasiyadan asılıdır.
Dirsək çıxıntısı dəri altında yerləşdiyi üçün iynə və məftillər bəzən narahatlıq, ağrı və ya dəri qıcıqlanması yaradır. Belə hallarda sümük tam bitişdikdən sonra onlar çıxarıla bilər. Narahatlıq yoxdursa, konstruksiya yerində qala bilər – bu məsələni həkim həll edir.
Yüngül gündəlik hərəkətlər adətən həkimin icazəsi ilə erkən mərhələdə mümkündür. Ağır əşya qaldırmaq, dirsəyə dayaqlanmaq və idmana qayıtmaq yalnız sümük bitişdikdən və həkim nəzarət müayinəsini apardıqdan sonra mümkündür.
Travma və əməliyyatdan sonra müəyyən şişkinlik bir neçə həftə qala bilər. Lakin şişkinlik artırsa, qızartı, hərarət, yaradan ifrazat və ya güclü ağrı yaranırsa, infeksiyanı istisna etmək üçün dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
