Anal kanal xərçəngi anal kanal toxumalarından inkişaf edən bədxassəli şişdir və əksər hallarda yastıhüceyrəli karsinoma tipində olur. İnsan papilloma virusu (İPV) infeksiyası onun əsas risk amillərindən biridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Anus xərçəngi
- anal xərçəng
- anal kanalın yastıhüceyrəli karsinoması
Xəstəlik haqqında
Anal kanal xərçəngi düz bağırsağın son hissəsi ilə anusun xarici dərisi arasında yerləşən qısa kanalın – anal kanalın toxumalarından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Anal kanalın ətrafında nəcisin saxlanmasını təmin edən sfinkter əzələləri yerləşir, buna görə xəstəlik və onun müalicəsi bu funksiyaya təsir göstərə bilər.
Anal kanal xərçəngi nadir xəstəliklərə aiddir və yoğun və düz bağırsaq xərçəngindən ayrı xəstəlik hesab olunur: onun səbəbləri, gedişi və müalicə yanaşması fərqlidir. Əksər hallarda şiş yastı epitel hüceyrələrindən inkişaf edir (yastıhüceyrəli karsinoma), daha az hallarda adenokarsinoma, melanoma və digər nadir formalar rast gəlinir. Xəstəlik daha çox orta və ahıl yaşlı insanlarda aşkar edilir, qadınlarda kişilərə nisbətən bir qədər tez-tez rast gəlinir. İmmun sistemi zəifləmiş şəxslərdə, xüsusən HİV-infeksiyası olanlarda daha erkən yaşda yarana bilər.
Xəstəliyin əsas səbəbi yüksək onkogen riskli insan papilloma virusu ilə uzunmüddətli infeksiyadır. Erkən mərhələlərdə əlamətlər hemorroy və ya anal çata bənzədiyi üçün pasiyentlər çox vaxt gec müraciət edirlər. Halbuki vaxtında aşkar edildikdə anal kanal xərçəngi müalicəyə yaxşı cavab verir və əksər hallarda sfinkteri qoruyan kimyəvi-şüa terapiyası ilə müalicə olunur.
Səbəbləri
Anal kanal xərçəngi əksər hallarda epiteldə uzun illər ərzində yaranan xərçəngönü dəyişikliklərdən – anal intraepitelial neoplaziyadan inkişaf edir. Bu prosesə təsir göstərən əsas risk amilləri:
- İnsan papilloma virusu (İPV). Yüksək onkogen riskli tiplər, xüsusən 16-cı tip, xəstəlik hallarının böyük əksəriyyətində aşkar edilir. Virus cinsi təmas yolu ilə ötürülür.
- HİV-infeksiyası və immun çatışmazlığı. Orqan transplantasiyasından sonra immuniteti zəiflədən dərmanlar qəbul edən şəxslər də yüksək risk qrupuna aiddir.
- Cinsi davranış xüsusiyyətləri. Çoxsaylı cinsi partnyorlar və anal cinsi əlaqə İPV-yə yoluxma ehtimalını artırır.
- İPV ilə əlaqəli digər xəstəliklər. Qadınlarda anamnezdə uşaqlıq boynu, vulva və ya uşaqlıq yolu xərçəngi və ya xərçəngönü dəyişikliklərin olması riski artırır.
- Anogenital ziyillər (kondilomalar). İPV infeksiyasının göstəricisidir.
- Siqaret çəkmə. Orqanizmin virusdan təmizlənməsini çətinləşdirir və riski nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır.
- Yaş. Risk yaşla artır.
- Anal nahiyənin xroniki iltihabi xəstəlikləri. Uzunmüddətli fistullar, Kron xəstəliyində perianal zədələnmə; onların rolu daha az ifadəlidir.
Hemorroy və anal çat özləri xərçəngə çevrilmir, lakin onların əlamətləri şişin əlamətlərinə bənzəyə bilər, buna görə davamlı şikayətlər həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Mərhələlər
Xərçəngin mərhələsi beynəlxalq TNM sisteminə əsasən müəyyən edilir: T – ilkin şişin ölçüsü və yayılması, N – regionar limfa düyünlərinin zədələnməsi, M – uzaq metastazlar.
- Tis – preinvaziv xərçəng (yüksək dərəcəli intraepitelial neoplaziya), şiş epitel qatından kənara çıxmır;
- T1 – şişin ən böyük ölçüsü 2 sm-ə qədər;
- T2 – şiş 2 sm-dən böyük, lakin 5 sm-dən çox deyil;
- T3 – şiş 5 sm-dən böyük;
- T4 – şiş ölçüsündən asılı olmayaraq qonşu orqanlara – uşaqlıq yoluna, uretraya, sidik kisəsinə yayılıb; yalnız düz bağırsaq divarına, perianal dəriyə və ya sfinkter əzələsinə keçməsi T4 hesab edilmir.
Limfa düyünlərinə görə: N0 – metastaz yoxdur; N1 – qasıq, mezorektal, daxili və ya xarici qalça limfa düyünlərində metastazlar var. M0 – uzaq metastaz yoxdur; M1 – uzaq orqanlarda (çox vaxt qaraciyərdə, ağciyərlərdə) və ya uzaq limfa düyünlərində metastazlar var.
Bu göstəricilərin birləşməsinə əsasən I–IV mərhələlər müəyyən edilir: I–II mərhələlərdə şiş lokal yerləşir, III mərhələdə limfa düyünləri və ya qonşu orqanlar cəlb olunub, IV mərhələdə isə uzaq metastazlar var.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə anal kanal xərçəngi heç bir əlamət verməyə bilər və ya daha geniş yayılmış xəstəliklərin əlamətlərinə bənzəyir. Ən tez-tez rast gəlinən əlamətlər:
- anusdan qanaxma, nəcisdə və ya tualet kağızında qan izləri;
- anus nahiyəsində ağrı, sıxılma, yad cisim hissi;
- anal kanalda və ya onun kənarında əllə hiss edilən düyün, bərkimə, sağalmayan yara;
- uzun müddət keçməyən qaşınma;
- anusdan selikli və ya irinli ifrazat;
- defekasiya vərdişlərinin dəyişməsi, nəcisin formasının dəyişməsi, natamam boşalma hissi;
- nəcisi və qazları saxlamağın çətinləşməsi;
- qasıq nahiyəsində böyümüş limfa düyünləri.
Qabaqlaşmış hallarda şişin qonşu orqanlara yayılması sidik ifrazının pozulması, cinsi əlaqə zamanı ağrı, qadınlarda uşaqlıq yolundan ifrazat, sağrı və büzdüm nahiyəsində ağrılarla özünü göstərə bilər. Ümumi əlamətlər – zəiflik, iştahsızlıq, səbəbsiz arıqlama, subfebril temperatur – daha gec mərhələlərdə yaranır.
Hemorroy diaqnozu olan insanlarda da yeni yaranmış və ya xarakterini dəyişmiş şikayətlər həkimə göstərilməlidir. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- anusdan bol qanaxma, başgicəllənmə və zəiflik var;
- nəcis və qazların xaric olması dayanıb, qarın köpüb, qusma yaranıb;
- yüksək temperaturla yanaşı anus nahiyəsində şiddətli ağrı və şişkinlik var.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika koloproktoloq və onkoloq tərəfindən aparılır və şişin təsdiqi, onun yayılma dərəcəsinin müəyyən edilməsi məqsədi daşıyır.
- Anamnez və fiziki müayinə – anus nahiyəsinə baxış, rektal barmaq müayinəsi (şişin ölçüsü, sfinkterə münasibəti), qasıq limfa düyünlərinin əllə yoxlanılması; qadınlarda ginekoloji müayinə.
- Anoskopiya və rektoskopiya – anal kanalın və düz bağırsağın selikli qişasını görməyə imkan verir; yüksək ayırdetmə qabiliyyətli anoskopiya xərçəngönü dəyişiklikləri aşkar edir.
- Biopsiya – diaqnozu təsdiqləyən əsas müayinədir: götürülmüş toxuma parçası mikroskop altında öyrənilir və şişin tipi müəyyən edilir. Böyümüş qasıq limfa düyünlərindən də nazik iynə ilə material götürülə bilər.
- Kiçik çanağın MRT-si – şişin lokal yayılmasını, sfinkterə və qonşu orqanlara münasibətini, limfa düyünlərini qiymətləndirir.
- Döş qəfəsi və qarın boşluğunun KT-si, PET-KT – uzaq metastazların axtarışı və şüa terapiyasının planlaşdırılması üçün.
- Kolonoskopiya – yoğun bağırsağın digər xəstəliklərini istisna etmək üçün təyin oluna bilər.
- Laborator müayinələr – ümumi və biokimyəvi qan analizi, HİV testi; bəzi hallarda şiş markerləri dinamikada izlənir, lakin diaqnoz üçün həlledici deyil.
Differensial diaqnostika hemorroy, anal çat, paraproktit və fistul, kondilomalar, düz bağırsaq xərçəngi və anal nahiyənin dəri xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- anal kanalın daralması və nəcis keçməsinin pozulması;
- sfinkterin zədələnməsi və nəcisin saxlanmaması;
- düz bağırsaqla uşaqlıq yolu və ya digər orqanlar arasında fistullar;
- şişdən qanaxma, şişin dağılması və infeksiyalaşması;
- regionar və uzaq metastazlar;
- müalicənin gecikmiş təsirləri – şüa proktiti, dəri dəyişiklikləri, cinsi funksiyanın pozulması, qadınlarda uşaqlıq yolunun daralması.
Müalicə
Müalicə taktikası onkoloq, şüa terapevti və koloproktoloqdan ibarət multidisiplinar komanda tərəfindən şişin tipi, mərhələsi, pasiyentin ümumi vəziyyəti və yanaşı xəstəlikləri nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.
Kimyəvi-şüa terapiyası. Lokal və regionar yayılmış yastıhüceyrəli anal xərçəngdə müalicənin əsas üsuludur. Şüa terapiyası kimyəvi terapiya ilə eyni vaxtda aparılır; kimyəvi preparatlar şiş hüceyrələrinin şüaya həssaslığını artırır. Bu yanaşma əksər pasiyentlərdə şişin tam yox olmasına nail olmağa və sfinkteri, deməli, təbii defekasiyanı qorumağa imkan verir. Müalicənin nəticəsi bir neçə ay ərzində mərhələli qiymətləndirilir, çünki şiş tədricən kiçilir.
Cərrahi müalicə:
- anal kənarın kiçik, erkən şişlərində sfinkteri zədələmədən şişin lokal kəsilməsi mümkündür;
- kimyəvi-şüa terapiyasından sonra şiş qaldıqda və ya residiv baş verdikdə düz bağırsağın və anal kanalın çıxarılması (abdominoperineal rezeksiya) aparılır; bu zaman daimi kolostoma formalaşdırılır;
- bəzi hallarda zədələnmiş qasıq limfa düyünlərinin çıxarılması tələb olunur.
Metastatik xərçəngdə sistem dərman terapiyası – kimyəvi preparatlar, göstərişə əsasən immunoterapiya – tətbiq edilir, simptomları azaltmaq üçün palliativ şüa terapiyası aparıla bilər. Adenokarsinoma tipli şişlər düz bağırsaq xərçənginin müalicə prinsiplərinə əsasən müalicə olunur.
Dəstəkləyici müalicə – ağrının idarə olunması, dəri reaksiyalarına qulluq, ishalın və ürəkbulanmanın aradan qaldırılması, qidalanmanın dəstəklənməsi – müalicənin ayrılmaz hissəsidir. Pasiyent müalicə dövründə anus nahiyəsinin yumşaq gigiyenasına əməl etməli, siqareti tərgitməli və yeni yaranan əlamətlər barədə həkimə dərhal məlumat verməlidir. Xalq vasitələri və «alternativ» üsullar sübuta əsaslanan müalicəni əvəz edə bilməz və onu gecikdirməməlidir.
Reabilitasiya
Kimyəvi-şüa terapiyasından sonra bərpa bir neçə həftə, bəzən aylar çəkir: dəri reaksiyaları, ishal və yorğunluq tədricən azalır. Qadınlara uşaqlıq yolunun daralmasının qarşısını almaq üçün həkim xüsusi vasitələr tövsiyə edə bilər. Çanaq dibi əzələləri üçün məşqlər nəcisin saxlanması funksiyasını yaxşılaşdırmağa kömək edir. Kolostoması olan pasiyentlər stoma baxımına öyrədilir. Müalicədən sonra uzun müddət, adətən bir neçə il ərzində müntəzəm dispanser müşahidəsi aparılır: rektal barmaq müayinəsi, anoskopiya, qasıq düyünlərinin yoxlanılması, göstərişə əsasən MRT və KT.
Profilaktika
- İPV-yə qarşı peyvənd – ən effektiv profilaktik tədbirdir və cinsi həyata başlamazdan əvvəl, yeniyetməlik dövründə ən yüksək effekt verir;
- prezervativdən istifadə – İPV-yə yoluxma riskini azaldır, lakin tam aradan qaldırmır;
- siqareti tərgitmək;
- HİV-infeksiyası olan şəxslərdə antiretrovirus müalicəsinin müntəzəm qəbulu və həkimin tövsiyəsi ilə anal xərçəng üzrə skrininq;
- yüksək risk qrupunda (HİV, orqan transplantasiyası, İPV ilə əlaqəli ginekoloji xərçəng anamnezi) müntəzəm proktoloji müayinə;
- qadınlarda uşaqlıq boynu xərçənginin skrininqindən vaxtında keçmək;
- anusdan qanaxma, ağrı, düyün kimi əlamətlər olduqda müayinəni təxirə salmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Anus nahiyəsində davamlı şikayətlər olduqda koloproktoloqa müraciət etmək lazımdır. Diaqnoz təsdiqləndikdə müalicə onkoloq və şüa terapevti ilə birlikdə aparılır.
Yadda saxla!
- Anusdan qanaxma həmişə hemorroy demək deyil – davamlı şikayətlər həkim müayinəsi tələb edir.
- Anal kanal xərçənginin əsas səbəbi İPV-dir və ona qarşı peyvənd xəstəliyin qarşısını almağa kömək edir.
- Erkən aşkar edildikdə xəstəlik müalicəyə yaxşı cavab verir və əksər hallarda əməliyyatsız, sfinkter qorunmaqla müalicə olunur.
- Müalicədən sonra müntəzəm müşahidə residivi vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
Suallar və cavablar
Xeyr, hemorroy xərçəngə çevrilmir. Lakin hər iki xəstəlik anusdan qanaxma və narahatlıqla özünü göstərə bilər, buna görə bəzən şiş hemorroy kimi qəbul edilir. Yeni yaranmış, xarakterini dəyişmiş və ya müalicəyə baxmayaraq keçməyən şikayətlər koloproktoloq tərəfindən yoxlanılmalıdır.
Xeyr. Əksər pasiyentlərdə əsas müalicə kimyəvi-şüa terapiyasıdır və o, sfinkteri və təbii defekasiyanı qorumağa imkan verir. Daimi kolostoma əsasən şiş bu müalicədən sonra qaldıqda və ya residiv baş verdikdə aparılan əməliyyat zamanı formalaşdırılır.
Xərçəngin özü yoluxucu deyil və məişət təması ilə ötürülmür. Lakin onun əsas səbəbi olan insan papilloma virusu cinsi təmas yolu ilə keçir. Prezervativ və İPV-yə qarşı peyvənd yoluxma riskini azaldır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) peyvəndi ilk növbədə cinsi həyata başlamazdan əvvəl yeniyetmə qızlar üçün tövsiyə edir; bir çox ölkələrdə oğlanlar da peyvənd olunur. Daha böyük yaşda peyvəndin məqsədəuyğunluğunu həkim fərdi şəkildə qiymətləndirir. Peyvənd mövcud infeksiyanı müalicə etmir, lakin yeni yoluxmanın qarşısını alır.
Çanaq nahiyəsinə şüa terapiyası cinsi funksiyaya, qadınlarda yumurtalıqların işinə, kişilərdə isə spermanın yaranmasına təsir göstərə bilər. Gələcəkdə uşaq planlaşdıran pasiyentlər müalicəyə başlamazdan əvvəl bu barədə həkimlə danışmalıdırlar: fertilliyin qorunması üsulları mövcuddur.
Müalicədən sonra pasiyent bir neçə il müntəzəm dispanser müşahidəsində olur: ilk illərdə müayinələr daha tez-tez, sonra daha seyrək aparılır. Müşahidəyə barmaq müayinəsi, anoskopiya, qasıq düyünlərinin yoxlanılması və göstərişə əsasən vizual müayinələr daxildir. Yeni şikayətlər yarandıqda növbəti planlı müayinəni gözləmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Hamiləlik zamanı babasil
Babasil – düz bağırsağın ətrafında düyünlər əmələ gətirən hemorroidal venaların iltihabı və patoloji genişlənməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Bu,…
İstiqamət: Proktologiya
Haypek (HIPEC)
Bəzi onkoloji xəstəliklərin nəticəsi olan peritoneal karsinomatozun müalicəsi üçün bizim Onkomərkəzimizdə qabaqcıl Haypek (HIPEC) üsulu - hipertermik intraperitoneal…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
