Burun selikli qişasının xərçəngi burun boşluğunun selikli qişasından inkişaf edən nadir bədxassəli şişlər qrupudur. Burun tutulması, qanaxma və üz nahiyəsində simptomlarla təzahür edə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sinonazal xərçəng
- burun boşluğu xərçəngi
Xəstəlik haqqında
Burun selikli qişasının xərçəngi burun boşluğunu və burunun əlavə ciblərini (üst çənə, qəfəs sümüyü, alın və əsas sümük ciblərini) örtən selikli qişadan inkişaf edən bədxassəli şişdir. Bu nahiyə tənəffüs edilən havanın ilk «süzgəcidir», buna görə də toz və kimyəvi maddələrlə daim təmasda olur.
Xəstəlik nadirdir: baş-boyun nahiyəsinin bədxassəli şişləri arasında kiçik paya malikdir və bütün xərçəng hallarının 1%-dən azını təşkil edir. Daha çox 50 yaşdan yuxarı kişilərdə, xüsusilə uzun illər ağac və dəri tozu, nikel, formaldehid və digər kanserogenlərlə təmasda işləmiş insanlarda rast gəlinir.
Şiş qapalı boşluqlarda böyüdüyü üçün uzun müddət xroniki rinit və ya sinusit kimi görünə bilir. Göz yuvasına, kəllə əsasına və üz toxumalarına yaxın yerləşdiyinə görə onun müalicəsi adətən bir neçə mütəxəssisin — LOR-onkoloqun, neyrocərrahın, radioterapevtin birgə işini tələb edir.
Səbəbləri
Burun selikli qişasının bədxassəli şişlərinin meydana çıxma mexanizmi tam öyrənilməyib, lakin mütəxəssislər xəstəliyin riskini artıra biləcək bir sıra amilləri ayırd edirlər. Onların arasında:
- Kanserogen maddələrlə uzunmüddətli təmas. Tozlu, ağac, tekstil və ya dəri tullantıları ilə işləyən istehsalatda çalışan insanlar xüsusilə risk altındadır.
- Siqaretçəkmə. Tütün tüstüsünün mütəmadi tənəffüsü selikli qişanın xroniki iltihabına, hüceyrələrin zədələnməsinə və mutasiyaların inkişafına şərait yaradır.
- Viruslar. İnsan papilloma virusunun (İPV) bəzi şiş formalarının inkişafında rol oynaması fərziyyəsi mövcuddur.
- İrsi meyllilik. Ailə anamnezində onkoloji xəstəliklər olduqda risk artır.
- Keçirilmiş xəstəliklər. Xroniki sinusitlər, poliplər, allergik rinit selikli qişa hüceyrələrində dəyişikliklər üçün əlverişli şərait yaradır.
- Kimyəvi maddələrin təsiri, məsələn, formaldehidlər və ya nikel.
- Radioaktiv şüalanma. İonlaşdırıcı şüalanmaya, o cümlədən digər şişlərin müalicəsi zamanı məruz qalmış insanlar yüksək risk qrupuna daxildir.
Burun selikli qişasının xərçənginə dəqiq səbəb olan yeganə və universal bir amil yoxdur, lakin bir neçə amilin birləşməsi xəstəliyin inkişaf ehtimalını xeyli artırır. Profilaktika, erkən aşkarlanma və öz sağlamlığına diqqətli yanaşma riskin azaldılmasının əsas üsulları olaraq qalır.
Təsnifat
Tibb təcrübəsində burun selikli qişasının xərçəngi şişin histoloji tipinə, lokalizasiyasına və yayılma mərhələsinə görə təsnif edilir. Ən çox burnun yastı hüceyrəli xərçənginə rast gəlinir, bu zaman bədxassəli dəyişikliklər selikli qişanın epitelini əhatə edir. Həmçinin adenokarsinomalar, sarkomalar, melanomalar və digər formalar da mümkündür, onların hər biri müalicəyə fərdi yanaşma tələb edir.
Təsnifatda prosesin anatomik lokalizasiyasının ayrıca əhəmiyyəti var. Şiş aşağıdakı yerlərdə formalaşa bilər:
- burun keçidlərində;
- burun arakəsməsi nahiyəsində;
- üst çənə, alın, sfenoid və ya qəfəs sümük ciblərində.
Xəstəliyin mərhələlərə bölünməsi beynəlxalq TNM sisteminə əsasən həyata keçirilir, bu sistem aşağıdakıları nəzərə alır:
- ilkin şişin ölçüsü və yayılması (T),
- regionar limfa düyünlərinin cəlb olunması (N),
- uzaq metastazların olması (M).
Bu sistem çərçivəsində aşağıdakı mərhələlər ayırd edilir:
- İlkin mərhələ – kiçik ölçülü şiş, selikli qişa ilə məhdudlaşır, metastazlar yoxdur.
- II mərhələ – yenitörəmə həcmcə böyüyür, yaxınlıqdakı toxumaları əhatə edə bilər.
- III mərhələ – kəllə sümüklərinə, üzün yumşaq toxumalarına invaziya baş verir, limfa düyünlərinin zədələnməsi mümkündür.
- IV mərhələ – uzaq metastazlar aşkarlanır, proqnoz xeyli pisləşir.
Mərhələlər
Burun boşluğu və əlavə ciblərin xərçəngi TNM sistemi üzrə mərhələlərə bölünür. Burada şişin hansı nahiyədə başladığı (burun boşluğu, üst çənə cibi, qəfəs sümüyü cibi) və qonşu sümüklərə, göz yuvasına, kəllə əsasına nə dərəcədə yayıldığı nəzərə alınır.
- I mərhələ — şiş bir anatomik hissə ilə, çox vaxt yalnız selikli qişa ilə məhdudlaşır, sümük dağılmayıb, limfa düyünləri zədələnməyib.
- II mərhələ — şiş iki qonşu hissəyə keçib və ya sümük divarında məhdud dağılma yaradıb, lakin göz yuvasına və kəllə boşluğuna çatmayıb.
- III mərhələ — şiş göz yuvasının divarına, qonşu ciblərə və ya yanaq toxumalarına keçib, yaxud boyunda bir limfa düyünü zədələnib.
- IV mərhələ — şiş göz yuvasının içinə, üz dərisinə, kəllə əsasına və ya beyin qişalarına yayılıb (IVA–IVB), çoxsaylı limfa düyünləri zədələnib və ya uzaq metastazlar var (IVC).
Mərhələni həkim endoskopiya, KT, MRT və biopsiya nəticələrinə əsasən müəyyən edir. O, endoskopik və ya açıq əməliyyatın seçiminə, şüa və dərman müalicəsinin əlavə edilməsinə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə burun selikli qişasının xərçəngi heç bir şəkildə özünü büruzə verməyə bilər. Simptomlar çox vaxt adi rinit və ya sinusiti xatırladır ki, bu da diaqnostikanı çətinləşdirir. Tədricən əlamətlər daha aydın olur, aşağıdakı şikayətlər meydana çıxır:
- bir tərəfdə davamlı burun tənəffüsü çətinliyi;
- burundan qanlı və ya irinli ifrazat, xüsusilə səhərlər;
- burun, alın, göz yuvası nahiyəsində təzyiq və ya ağrı hissi;
- iybilmənin azalması və ya itməsi;
- burun və ya üzün deformasiyası;
- yanaqların və ya üst dodağın uyuşması;
- tez-tez burun qanaxmaları;
- başın əyilməsi zamanı güclənən baş ağrıları;
- şiş göz yuvasına yayıldıqda görmə pozulmaları;
- boyunda limfa düyünlərinin böyüməsi.
Xəstə həkimə nə qədər tez müraciət edərsə, patologiyanın ilkin mərhələdə aşkarlanma ehtimalı bir o qədər yüksək olar. Məhz buna görə hətta az əhəmiyyətli simptomlara da, xüsusilə onların davamlı və birtərəfli xarakter daşıdığı hallarda, diqqətlə yanaşmaq lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Dəqiq diaqnostika burun selikli qişasının bədxassəli yenitörəmələrinin vaxtında aşkarlanmasında əsas rol oynayır. Erkən mərhələdə xərçəng çox vaxt aydın simptomlarla təzahür etmir, buna görə də tənəffüsün istənilən davamlı pozulmaları, qanlı ifrazatın meydana çıxması və ya ciblər nahiyəsində ağrılılıq həkimə müraciət üçün səbəb olmalıdır.
İlkin müayinəyə anamnezin toplanması və burnun əlavə ciblərinin palpasiyası daxildir. Sonra rinoskopiya aparılır — xüsusi alət vasitəsilə burun keçidlərinin daxili səthinin vizual müayinəsi. Bu üsul selikli qişadakı şübhəli dəyişiklikləri aşkar etməyə, patoloji prosesin lokalizasiyasını və yayılma dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir.
Rentgenoqrafiya və kompüter tomoqrafiyası mühüm rol oynayır. Bu vizualizasiya üsulları şişin dəqiq yerləşməsini, ətraf toxumaların və sümük strukturlarının cəlb olunmasını müəyyən etməyə imkan verir. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) yumşaq toxuma komponentlərini və qonşu anatomik zonalarda metastazların olmasını qiymətləndirmək üçün tətbiq olunur.
Diaqnozun təsdiqinin standartı biopsiya olaraq qalır. Həkim yenitörəmənin toxuma nümunəsini götürür, sonra o mikroskop altında tədqiq edilir. Histoloji analiz şişin tipini dəqiq müəyyən etməyə, məsələn, burnun yastı hüceyrəli xərçəngini təsdiqləməyə və onun bədxassəliliyini müəyyən etməyə imkan verir.
Əlavə olaraq metastatik ocaqları aşkar etmək üçün PET-KT (pozitron-emissiya tomoqrafiyası) təyin oluna bilər. Bu üsul onkoloji prosesin burun boşluğunun hüdudlarından kənara yayılmasından şübhələndikdə xüsusilə informativdir.
Müalicə
Müalicə taktikasının seçimi şiş prosesinin mərhələsindən, onun lokalizasiyasından, histoloji tipindən, həmçinin xəstənin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Xəstəliyin ilkin mərhələsində, şiş selikli qişa ilə məhdudlaşdıqda, orqansaxlayıcı müdaxilələrin aparılması mümkündür. Daha gec aşkarlandıqda isə radikal, tez-tez kombinə olunmuş üsullar tətbiq edilir.
Əməliyyat əsas müalicə üsulu olaraq qalır. Cərrahi müdaxilənin həcmi şişin ölçüsündən və yayılma dərəcəsindən asılıdır. Kiçik yenitörəmələrdə burun keçidi vasitəsilə endoskopik çıxarılma mümkündür. Daha mürəkkəb hallarda sümük strukturlarının bir hissəsinin — məsələn, gaymor və ya alın cibinin divarının — çıxarılması ilə açıq rezeksiya aparılır.
Residiv riskini minimuma endirmək üçün şüa terapiyası istifadə olunur. IMRT (intensiv-modulyasiya edilmiş radioterapiya) kimi müasir üsullar şüalanmanı zədələnmiş toxumalara dəqiq yönəltməyə, sağlam toxumaları isə minimal dərəcədə əhatə etməyə imkan verir. Şüa terapiyası həm əməliyyatdan əvvəl (şişi kiçiltmək məqsədilə), həm də sonra — qalan atipik hüceyrələri məhv etmək üçün — təyin oluna bilər.
Burnun yastı hüceyrəli xərçəngi kimi aqressiv formalarda çox vaxt kimyaterapiya tələb olunur. Sitostatik preparatlar həm adyuvant terapiya çərçivəsində, həm də gec mərhələlərdə kompleks müalicənin tərkibində tətbiq edilə bilər. Kimyaterapiya həmçinin metastazlar olduqda və ya əməliyyatın aparılması mümkün olmadıqda istifadə olunur.
Bəzi hallarda şişdə müəyyən molekulyar hədəflərə yönəlmiş target terapiya tətbiq olunur. Bu istiqamət seçici preparatlarla təsir göstərmək mümkün olan mutasiyalar olduqda xüsusilə perspektivlidir.
Cərrahiyyəni, şüalanmanı və sistem müalicəsini birləşdirən kombinə edilmiş yanaşma ən yaxşı sağqalma proqnozlarını göstərir və ağırlaşmaların inkişaf riskini azaldır.
Müalicədən sonrakı reabilitasiya dövrü aparılmış müdaxilənin həcmindən və xəstənin fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır. Əməliyyatdan sonra ödem, tənəffüs çətinliyi, səsin və ya burnun formasının dəyişməsi müşahidə oluna bilər. Tədricən, xüsusilə az invaziv üsullardan istifadə edildikdə, tənəffüs və iybilmə funksiyaları bərpa olunur.
Əgər xəstə şüa terapiyası keçibsə, əlavə təsirlər mümkündür: selikli qişanın quruluğu, yanma, toxumaların həssaslığının artması. Vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün sağaldıcı məlhəmlər, nəmləndirici aerozollar, iltihabəleyhinə preparatlar tətbiq olunur. Zərurət yarandıqda həkimin nəzarəti altında simptomatik müalicə təyin olunur.
Kimyaterapiya ümumi vəziyyətə təsir edə bilər — zəiflik, iştahanın azalması, dad hissiyyatının dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bərpa mərhələsində balanslaşdırılmış qidalanmaya riayət etmək və qanda hemoqlobin və leykosit səviyyəsinə nəzarət etmək vacibdir.
Xəstənin psixoemosional vəziyyətinə xüsusi diqqət yetirilir. Burun selikli qişasının xərçəngi yalnız fiziki deyil, həm də psixoloji sağlamlığa təsir edən xəstəlikdir. Psixoterapevtlə iş, yaxınların dəstəyi, qarşılıqlı yardım qruplarında iştirak narahatlıqla mübarizəyə və adət edilmiş həyata qayıtmağa kömək edir.
Müalicədən sonra nəzarət çərçivəsində müntəzəm müşahidə aparılır: müayinələr, instrumental tədqiqatlar və analizlər. Bu, mümkün residivləri vaxtında aşkar etməyə və terapiyaya mümkün qədər tez başlamağa imkan verir. Dispanser müşahidəsinin müddəti həkim tərəfindən müəyyən edilir, lakin adətən nəzarət ən azı 5 il davam edir.
Profilaktika
Xəstəliyin qarşısının alınması toxumaların bədxassəli çevrilmə ehtimalını artıran amillərin aradan qaldırılmasına əsaslanır. Birinci yerdə siqaretdən imtina durur. Tütün tüstüsü burun boşluğunun selikli qişasına güclü qıcıqlandırıcı və mutagen təsir göstərir ki, bu da uzunmüddətli perspektivdə bədxassəli şişlərin inkişafına səbəb ola bilər.
Sənaye tozu, asbest, kimyəvi maddələrin buxarları ilə təmasın minimuma endirilməsi də vacibdir, xüsusən insan zərərli istehsalatda işləyirsə. Fərdi mühafizə vasitələri, ventilyasiya sistemləri və müntəzəm profilaktik müayinələr riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa kömək edir.
Burunda və ətraf boşluqlarda xroniki iltihabi proseslərin vaxtında müalicəsi də mühüm rol oynayır. Uzunmüddətli qaymorit, polipoz, habelə tez-tez baş verən travmalar burun selikli qişasının xərçənginin inkişafına səbəb ola bilər. Profilaktikanın vacib aspektlərindən biri də hər il otorinolarinqoloqa müraciət etməkdir, xüsusən risk qrupuna aid olan insanlar üçün: siqaret çəkənlər, yaşlılar, 50 yaşdan yuxarı kişilər.
Yadda saxla!
Burun selikli qişasının xərçəngi bədxassəli xəstəlikdir, çox vaxt uzun müddət aydın ifadə olunmuş simptomlar olmadan inkişaf edir ki, bu da erkən diaqnostikanı çətinləşdirir. Uzunmüddətli burun qanaxmaları, çətinləşmiş tənəffüs və ya burun nahiyəsində daimi diskomfort hissi yarandıqda vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək çox vacibdir. Erkən aşkarlanma uğurlu müalicə şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Burun boşluğu şişlərinin müalicəsində əsasən yeni törəmənin cərrahi yolla çıxarılmasını və sonrakı şüa və ya kimyaterapiyanı əhatə edən kompleks yanaşma tətbiq edilir. Terapiya xəstəliyin mərhələsi və şişin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla fərdi qaydada seçilir ki, bu da proqnozları yaxşılaşdırmağa və pasiyentlərin həyat keyfiyyətini artırmağa imkan verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ağciyər xərçəngi
- Ağız boşluğu xərçəngi
- Aktinik keratoz
- Anal kanal xərçəngi
- Aplastik anemiya
- Bağırsaq xərçəngi
- Bazalioma
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Çənbər bağırsaq xərçəngi
- Çoxsaylı mieloma
- Damaq xərçəngi
- Dəri xərçəngi
- Dərialtı, birləşdirici və digər yumşaq toxuma şişləri
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Xərçəngönü vəziyyət (prekanser)
Xərçəngönü vəziyyət — toxumalarda baş verən patoloji dəyişikliklərdir və bu zaman onların zaman keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
