Damaq xərçəngi sərt və ya yumşaq damaq toxumalarından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Histoloji tip və risk faktorları anatomik sahəyə görə dəyişə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Palatal xərçəng
- damaq karsinoması
Xəstəlik haqqında
Damaq xərçəngi ağız boşluğunun nadir, lakin təhlükəli bədxassəli törəmə formasıdır, yumşaq və bərk damağın selikli qişası toxumalarından inkişaf edir. Xəstəlik daha çox 40 yaşdan yuxarı insanlarda aşkarlanır və aqressiv gedişat, şişin qonşu strukturlara sürətlə yayılması və yüksək metastaz riski ilə xarakterizə olunur. Erkən diaqnostika və vaxtında müalicə sağalma şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır və pasiyentin həyat keyfiyyətini qoruyur.
Səbəbləri
Damaq xərçəngi — hüceyrə mutasiyalarına və toxumaların müdafiə mexanizmlərinin pozulmasına səbəb olan əlverişsiz amillərin uzunmüddətli təsiri fonunda inkişaf edir.
Ən əhəmiyyətli səbəblərə aşağıdakılar aiddir:
- Siqaretçəkmə. Tütün aparıcı risk amili olaraq qalır: siqaretçəkmə zamanı selikli qişanın xroniki qıcıqlanması baş verir, lokal immunitet pozulur, kanserogen birləşmələr əmələ gəlir.
- Alkoqol. Spirtli içkilər tütünün zədələyici təsirini gücləndirir və xroniki iltihabların inkişafına şərait yaradır.
- Xroniki mikrotravmalar. Damağın selikli qişasının protezlərlə, dişlərin iti kənarları ilə və ya yanıqlarla daimi qıcıqlanması toxumaların regenerasiya prosesini pozur.
- İPV infeksiyası. İnsan papilloma virusunun bəzi onkogen ştammları selikli qişa xərçənginin inkişafı ilə əlaqələndirilir.
- Ağız boşluğunun pis gigiyenası. Kariyes və parodontitin qabaqlanmış halları xroniki iltihab ocaqları yaradır.
- İrsiyyət. Yaxın qohumlarda onkoloji xəstəliklərin olması xəstəliyin inkişaf ehtimalını artırır.
- Zərərli əmək şəraiti. Kimyəvi birləşmələrin tənəffüsü və yüksək temperatur şəraitində işləmək də risk amilləri siyahısına daxildir.
Eyni vaxtda nə qədər çox amil təsir edərsə, damaq xərçənginin inkişaf ehtimalı bir o qədər yüksək olar.
İnkişaf mexanizmi
Şiş damağın selikli qişasının epitelindən inkişaf edir. İlkin mərhələdə yenitörəmə kiçik xoranı və ya ləkəni xatırlada bilər. Böyüdükcə o sıxlaşır, ağrı sindromuna səbəb olur və tədricən qonşu toxumalara — dilə, yanaqlara, diş ətlərinə, üst çənəyə yayılır. Müalicə olmadıqda bədxassəli şiş sümüyə və limfa sisteminə cücərir, uzaq metastazların inkişafına səbəb olur.
Təsnifat
Düzgün müalicə taktikasını seçmək üçün həkimlər damaq xərçənginin histoloji tipinə, lokalizasiyasına və xəstəliyin mərhələsinə görə təsnifatından istifadə edirlər.
Şişin hüceyrə quruluşuna görə aşağıdakılar ayırd edilir:
- Damağın yastı hüceyrəli xərçəngi. Ən geniş yayılmış tipdir, selikli qişanın epitelindən inkişaf edir.
- Adenokarsinoma. Vəzi strukturlarından mənşəlidir və daha az rast gəlinir.
- Silindroma. Yavaş böyüyən növdür, daha çox tüpürcək vəzilərini zədələyir.
Anatomik lokalizasiyaya görə:
- Bərk damağın xərçəngi. Sümüklərə daha sürətlə yayılır və mürəkkəb cərrahiyyə tələb edir.
- Yumşaq damağın xərçəngi. Çox vaxt gözə çarpmadan inkişaf edir və gec mərhələlərdə diaqnoz qoyulur.
Mərhələlərə görə (TNM):
- I mərhələ. Metastazsız, 2 sm-ə qədər lokalizasiya olunmuş yenitörəmə.
- II mərhələ. 4 sm-ə qədər şiş, dərin toxumalara nüfuz etmir.
- III mərhələ. Ətraf strukturlara invaziya əlamətləri, limfa düyünlərinə metastaz mümkündür.
- IV mərhələ. Geniş zədələnmə, çoxsaylı metastazlar, əlverişsiz proqnoz.
Bu təsnifat həkimlərə xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirməyə və optimal müalicə planını seçməyə kömək edir.
Mərhələlər
Damaq xərçənginin mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bərk damaq ağız boşluğuna, yumşaq damaq isə udlağın orta hissəsinə (orofarinksə) aid edilir və onların təsnifatında fərqlər var: yumşaq damaq şişlərində İPV ilə əlaqənin olub-olmaması da nəzərə alınır.
- I mərhələ — şiş 2 sm-ə qədərdir, toxumaya dərin nüfuz etməyib, limfa düyünləri zədələnməyib.
- II mərhələ — şiş 2–4 sm ölçüdədir və ya daha dərinə keçib, lakin limfa düyünlərində metastaz yoxdur.
- III mərhələ — şiş 4 sm-dən böyükdür və ya boyunda eyni tərəfdə bir limfa düyünü zədələnib.
- IV mərhələ — şiş sümüyə, burun boşluğuna, üz toxumalarına və ya kəllə əsasına keçib (IVA–IVB), çoxsaylı və ya iri limfa düyünləri zədələnib, yaxud uzaq metastazlar aşkar edilib (IVC).
Mərhələni həkim müayinə, biopsiya, KT, MRT və zərurət olduqda PET-KT nəticələrinə əsasən müəyyən edir. Mərhələ əməliyyatın həcminə, boyun limfa düyünlərinin çıxarılmasının zəruriliyinə, şüa və ya kimyaterapiyanın əlavə edilməsinə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Damaq xərçəngi ilkin mərhələlərdə demək olar ki, simptomsuz keçə bilər ki, bu da onun vaxtında diaqnostikasını xeyli çətinləşdirir. İlk əlamətlər çox vaxt adi iltihab və ya selikli qişanın travması ilə səhv salınır. Buna görə də xəstələr çox zaman şiş fəal şəkildə inkişaf edib ətraf toxumaları zədələdikdə, daha gec mərhələlərdə həkimə müraciət edirlər.
Ən səciyyəvi simptomlara aşağıdakılar aiddir:
- Udma, danışıq və ya yemək qəbulu zamanı ağrı. Ağrı hissiyyatı tədricən artır və qulağa, gicgaha və ya alt çənəyə yayıla bilər. Xəstələr onu çox vaxt «cızılma» və ya yanma hissi kimi təsvir edirlər.
- Damağın selikli qişasında sağalmayan xoralar və eroziyalar. Bu cür xoralar iki həftədən çox keçmir, ölçüləri arta bilər və ətraf toxumaların iltihabı ilə müşayiət olunur.
- Qanaxma. Şişin böyümə nahiyəsində damarların zədələnməsi səbəbindən hətta yüngül toxunma belə qanaxmaya səbəb ola bilər.
- Yad cisim hissi. Xəstələr, xüsusilə çeynəmə və ya danışıq zamanı, damaqda «kürəcik» və ya «pərdə» hissi olduğunu təsvir edirlər.
- Dad hissinin dəyişməsi və ağızdan pis qoxu gəlməsi. Selikli qişanın bütövlüyünün pozulması, toxumaların çürüməsi və infeksiyanın qoşulması iyrənc qoxuya və dad təhriflərinə səbəb olur.
- Boyun limfa düyünlərinin böyüməsi. Bu, şişin regionar limfa düyünlərinə yayılmasına işarə edə bilər — xüsusilə III–IV mərhələ üçün səciyyəvidir.
Qeyd etmək vacibdir ki, yumşaq damaq xərçəngində simptomlar erkən mərhələlərdə bərk damaq şişlərinə nisbətən çox vaxt daha az ifadə olunur. Bu, anatomik xüsusiyyətlərlə izah olunur: yumşaq damaq daha hərəkətlidir və daha az ağrı reseptoruna malikdir, buna görə də hətta xeyli böyük yenitörəmə uzun müddət nəzərə çarpmadan qala bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Dəqiq diaqnoz qoymaq və damaq xərçənginin inkişaf mərhələsini müəyyən etmək üçün kompleks müayinə tələb olunur. Onkoloji xəstəlik iltihab kimi maskalana bilər, buna görə də müasir instrumental və laborator diaqnostika üsullarını tətbiq etmək vacibdir.
Ən çox aşağıdakılar tətbiq olunur:
- Ağız boşluğunun müayinəsi və palpasiyası. Həkim selikli qişanın vəziyyətini qiymətləndirir, xoraları, sıxlaşmaları, yenitörəmələri aşkar edir, onların lokalizasiyasını və ölçülərini qiymətləndirir.
- Toxuma biopsiyası. Şübhəli sahədən fraqmentin götürülməsi və sonrakı histoloji müayinə bədxassəli hüceyrələrin olub-olmadığını dəqiq müəyyən etməyə imkan verir.
- Yaxma sitologiyası. İlkin skrininq metodu kimi istifadə olunur — xüsusilə səthi zədələnmələrdə.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT). Yumşaq toxumaların cəlb olunma dərəcəsini, şişin cücərmə dərinliyini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT). Kəllə sümük strukturlarının və üst çənənin zədələnməsindən şübhələndikdə xüsusilə informativdir.
- PET-KT. Metastazları aşkar etməyə, şişin metabolik aktivliyini və aqressivlik dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir.
- Limfa düyünlərinin USM-i. Regionar metastazları aşkar etmək üçün aparılır.
- Qan analizləri. Ümumi analiz, biokimya və onkomarkerləri, həmçinin virus etiologiyasından şübhələndikdə İPV testini əhatə edir.
Yalnız tam diaqnostikadan sonra onkoloq dəqiq diaqnoz qoya, mərhələni müəyyən edə və müalicə strategiyasını seçə bilər.
Ağırlaşmalar
Vaxtında müalicə aparılmadıqda damaq xərçəngi qonşu toxumalara nüfuz edərək ağrıya, fistullara, üz deformasiyasına, diş itkisinə, tənəffüs və nitq problemlərinə səbəb olur. Bu, həyat keyfiyyətini kəskin şəkildə azaldır və orqanizmin tükənməsinə gətirib çıxarır.
Gec mərhələlərdə metastazlar limfa düyünlərini və digər orqanları zədələyir, müalicəni çətinləşdirir və proqnozu pisləşdirir. Xəstələr çox vaxt narahatlıq, depressiya və sosial təcridlə üzləşirlər. Bu cür hallarda simptomları yüngülləşdirmək üçün palliativ terapiya tələb oluna bilər. Buna görə də damaq xərçənginin erkən aşkarlanması və kompleks müalicəsi vacibdir.
Xəstəliyin və onun müalicəsinin mümkün ağırlaşmaları bunlardır:
- damaqda dəlik (perforasiya) əmələ gəlməsi, ağız və burun boşluqları arasında əlaqə yaranması, bu zaman qida və maye buruna düşə bilər;
- udmanın və nitqin pozulması, səsin burun çalarlı olması;
- şişdən qanaxma və dağılan şişə infeksiyanın qoşulması;
- boyun limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara metastazlar;
- şüa terapiyasından sonra ağız quruluğu, selikli qişanın iltihabı və çənə sümüyünün zədələnməsi (osteoradionekroz);
- çəki itkisi və tükənmə.
Müalicə
Damaq xərçənginin müalicəsi kompleks və fərdi seçilmiş olmalıdır. O, şişin lokalizasiyasından (yumşaq və ya bərk damaq), mərhələsindən, metastazların olmasından və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Ən çox kombinə olunmuş müalicə üsulları istifadə olunur:
Şüa terapiyası. Həm əməliyyatdan əvvəl (şişin ölçülərini kiçiltmək üçün), həm də sonra (qalan atipik hüceyrələri məhv etmək üçün) tətbiq olunur. Əməliyyat mümkün olmadıqda yeganə müalicə üsulu ola bilər.
Kimyaterapiya. Metastatik formalarda və ya digər üsullarla birlikdə istifadə olunur. Ən çox platin, ftorurasil və taksanlar əsaslı preparatlar təyin olunur.
Hədəfli terapiya. Şişdə müəyyən molekulyar hədəflər aşkar edildikdə təyin olunur. Sağlam toxumaları qoruyaraq hədəfyönlü təsir göstərir.
İmmunoterapiya. Şişlə mübarizə üçün immun sistemini aktivləşdirən yeni yanaşma. Xəstəliyin proqressiv gedişatı olan xəstələrdə tətbiq edilə bilər.
Palliativ müalicə. Radikal müdaxilə mümkün olmadıqda IV mərhələdə simptomları yüngülləşdirmək, ağrını azaltmaq, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə təyin olunur.
Müalicə taktikasının seçimi onkoloq-həkimlər komandası tərəfindən həyata keçirilir ki, bu da mürəkkəb hallarda belə maksimum effekt əldə etməyə imkan verir.
Cərrahi müalicə
Şişin cərrahi yolla çıxarılması I–III mərhələlərdə əsas müalicə üsuludur. Əməliyyatın həcmi bədxassəli törəmənin ölçüsündən və yayılmasından asılıdır. Damağın, çənənin və ya dilin qismən rezeksiyası mümkündür. Geniş həcmli müdaxilələr zamanı rekonstruktiv-plastik cərrahiyyə həyata keçirilir.
Reabilitasiya
Damaq xərçənginin uğurlu müalicəsindən sonra əsas vəzifə yalnız xəstəliyə nəzarət deyil, həm də xəstənin həyat keyfiyyətinin bərpası olur. Reabilitasiya artıq stasionarda başlayır və ambulator şəraitdə davam edir.
Xəstələr çox vaxt nitqdə, udmada, qidalanmada və emosional adaptasiyada çətinliklərlə üzləşirlər. Loqopedik yardım əməliyyatdan və ya şüa terapiyasından sonra pozulmuş nitq funksiyalarının bərpasına kömək edir. Dietoloq qida qəbulunda məhdudiyyətlər olduqda fərdi qidalanma planı tərtib edir. Psixoloji dəstək stress, narahatlıq, depressiv vəziyyətlərin aradan qaldırılmasına yönəlmişdir.
Sümük strukturlarının və ya damağın hissələrinin itirilməsi halında xəstələrə rekonstruktiv cərrahiyyə, əməliyyat və ya fərdi protezlərin qoyulması tələb oluna bilər. Onkoloqun mütəmadi müşahidəsi — nəzarət müayinələrini, kompüter tomoqrafiyasını və residivi istisna etmək üçün laborator analizləri əhatə edən — mütləq elementdir. Tam və düzgün qurulmuş reabilitasiya insana adət etdiyi həyat tərzinə qayıtmağa imkan verir.
Profilaktika
Damaq xərçənginin profilaktikası risk amillərinin minimuma endirilməsinə və xərçəngönü dəyişikliklərin vaxtında aşkarlanmasına əsaslanır. Əsas rolu zərərli vərdişlərdən — siqaretçəkmə və alkoqoldan sui-istifadədən imtina oynayır. Sağlam həyat tərzinin, balanslaşdırılmış qidalanmanın saxlanılması və ağız boşluğunun müntəzəm gigiyenası da lokal immuniteti möhkəmləndirməyə və selikli qişa hüceyrələrinin bədxassəli çevrilmə ehtimalını azaltmağa kömək edir.
Risk qrupuna aid insanlar profilaktikaya xüsusi diqqət yetirməlidir: 40 yaşdan yuxarı kişilər, siqaret çəkənlər, ağız boşluğunda xroniki iltihabı olanlar. Stomatoloqun müntəzəm müayinələri selikli qişadakı dəyişiklikləri vaxtında aşkarlamağa imkan verir. Diş protezlərinin keyfiyyətinə nəzarət etmək və selikli qişanın istənilən daimi mikrotravmalarını istisna etmək də vacibdir.
Yadda saxla!
Damaq xərçəngi vaxtında müraciət edildikdə təhlükəli, lakin müalicə oluna bilən xəstəlikdir. Pasiyentlərin əsas səhvi ilk simptomları nəzərə almamaqdır. Damaqda kiçik xora və ya ləkə belə həkimə müraciət üçün səbəb olmalıdır. Erkən diaqnostika uğurlu müalicənin əsasıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Onkologiya üzrə xəstəliklər
- Ağciyər xərçəngi
- Ağız boşluğu xərçəngi
- Aktinik keratoz
- Anal kanal xərçəngi
- Aplastik anemiya
- Bağırsaq xərçəngi
- Bazalioma
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Burun selikli qişasının xərçəngi
- Çənbər bağırsaq xərçəngi
- Çoxsaylı mieloma
- Dəri xərçəngi
- Dərialtı, birləşdirici və digər yumşaq toxuma şişləri
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Xərçəngönü vəziyyət (prekanser)
Xərçəngönü vəziyyət — toxumalarda baş verən patoloji dəyişikliklərdir və bu zaman onların zaman keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
