Yara dərinin və ya daha dərin toxumaların bütövlüyünün mexaniki, termik və digər təsirlər nəticəsində pozulmasıdır. Müalicə yaranın tipi, dərinliyi, çirklənməsi və yanaşı zədələrə görə seçilir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Yaranın əmələ gəlməsi dəri örtüyünə və ya selikli qişalara təsir edən və onların möhkəmlik həddini aşan mexaniki təsirlə şərtlənir. Yaranın olması yara prosesini işə salır. O, travma anından toxumaların tam sağalmasına qədər inkişaf etməyə başlayan orqanizmdəki lokal və sistemli dəyişikliklərin məcmusudur.
Hər yara öz inkişafında bir-birini ardıcıl əvəz edən üç fazadan keçir ki, bu fazalar bu və ya digər müalicə vasitələrinin tətbiqinin zəruriliyini müəyyən edir. Ən aktiv müalicə birinci fazada tələb olunur. Hər konkret halda klinik vəziyyət müxtəlif dərman preparatlarının və az invaziv cərrahi müalicə üsullarının tətbiqini tələb edir. Yara zədələnməsinin adekvat terapiyası toxumaların bərpa müddətini qısaltmağa və arzuolunmaz ağırlaşmaların inkişafından qaçmağa imkan verir.
Səbəbləri
Yaraların səbəbləri şərti olaraq 3 kateqoriyaya bölünür:
- travmatik – yumşaq toxuma strukturlarının möhkəmlik həddini aşan xarici qüvvənin tətbiqi ilə bağlıdır;
- əməliyyat nəticəsində yaranan – yara aparılan cərrahi müdaxilənin nəticəsidir;
- döyüş yaraları – belə yaralar hərbi əməliyyatlar dövründə yaranır.
Bundan başqa, əsas səbəb amilinə görə təsnifat mövcuddur ki, ona görə bütün yaralar 3 tipə bölünür:
- mexaniki və ya travmatik, müxtəlif fiziki təsirlərin nəticəsi ilə şərtlənən;
- termik və kimyəvi, istilik, soyuq, turşu, qələvilərin təsiri nəticəsində əmələ gələn;
- dərinin lokal qidalanma pozğunluqları nəticəsində yaranan dərinin trofik xoraları.
Yaranın əmələ gəlməsindən sağalmasına qədər toxumalar yara prosesinin mahiyyətini təşkil edən 3 mərhələdən keçir:
- I faza – zədələnmə yerindən ölmüş strukturların və yad cisimlərin çıxarılmasına gətirib çıxaran iltihabi reaksiya.
- II faza – proliferativ-regenerator faza. Bu fazanın başlanğıcı hüceyrə adgeziyasına kömək edən və fibroblastlar və epitelositlər üçün «istiqamətləndirici yol» rolunu oynayan fibrin matriksinin və fibronektinin formalaşması ilə bağlıdır.
- III faza – mexaniki təsir qüvvələri hesabına kollagen liflərin nizamlanması nəticəsində yaranın bağlanması və çapığın yekun formalaşması ilə xarakterizə olunan remodelləşmə fazası.
Təsnifat
Müasir təsnifata görə aşağıdakı yara növləri ayırd edilir:
- Zədələnmə prosesinin mövcudluq müddətini nəzərə alaraq kəskin və xroniki olur. Yara 3 həftədən çox mövcud olmadıqda proses kəskin sayılır. Əks halda öz-özünə tam sağalma yolunu keçə bilməyən xroniki yaradan söhbət gedir.
- Travmatik amilin xarakterini nəzərə alaraq belə növlər fərqləndirilir – cırılmış yara, sancma yarası, güllə yarası, əzilmiş, zərbə nəticəsində yaranan, skalplənmiş yara və s.
- Yarada mikroorqanizmlərin olmasını nəzərə alaraq onlar təmiz (əsasən cərrahi yaralar), kontaminasiya olunmuş (mikroorqanizmlər zədələnmiş toxumalara nüfuz edib, lakin iltihabı işə salmayıb) və infeksiyalaşmış (mikroorqanizmlər təkcə zədələnmə zonasına düşməyib, həm də iltihab şəklində cavab reaksiyasına səbəb olub) ola bilər.
- Bir və ya bir neçə yara kanalının olmasından asılı olaraq, müvafiq olaraq tək və çoxsaylı yaralar fərqləndirilir.
- Bir nahiyədə yerləşən yaralar təcrid olunmuş, 2 və daha çox nahiyədə olanlar isə birləşmiş (kombinasiya olunmuş) adlanır.
- Bədən boşluqlarına nüfuz etməyən qeyri-nüfuzedici yaralanmalar və orqanizmin fizioloji boşluqları (qarın, döş və s.) ilə əlaqəli olan nüfuzedici yaralanmalar da fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Yaraların klinik simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- müxtəlif ifadəlilik dərəcəli qanaxma (ən intensiv kəsik və ya sancma yaralarında müşahidə olunur);
- toxumaların gərilməsi zamanı güclənən travma yerində ağrılı hisslər;
- zədələnmiş nahiyənin funksiyasının pozulması (məsələn, barmağı hərəkət etdirməyin mümkün olmaması);
- infeksiyalaşma zamanı meydana çıxan iltihab əlamətləri – kənarların şişməsi və qızarması, patoloji ifrazatın olması (əvvəlcə o seroz olur, sonra yara irinli olur).
Bol qanaxma zamanı travmatik şok inkişaf edə bilər. Zərərçəkənin arterial təzyiqi düşür, nəbz və tənəffüs tezləşir, dodaqların və burun ucunun sianozu (göyərməsi) meydana çıxır, dəri avazıyır, tərlə örtülür. Vaxtında kömək göstərilmədikdə həyat üçün vacib orqanlarda ağır pozğunluqlar inkişaf edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yaraların diaqnostika üsullarına ilk növbədə vizual müayinə daxildir. Həkim yaranın necə göründüyünü, iltihab əlamətlərinin olub-olmadığını, sağalmanın hansı üsulla getdiyini qiymətləndirir.
Yaraların sağalması – zədələnmiş strukturların effektiv bərpası üçün diqqətli koordinasiya tələb edən çoxsaylı hüceyrə hadisələri ilə dəstəklənən mürəkkəb, dinamik prosesdir. Mövcud şəraitdən asılı olaraq sağalma 3 variantdan birinə görə gedə bilər:
- Qabıq altında sağalma dərin olmayan, az uzunluqlu zədələnmələr üçün xarakterikdir. Yaraya daxil olan qan, limfa, fibrindən laxta (qabıq) əmələ gəlir, onun altında defektin epitelizasiyası baş verir. Bir neçə gündən (bir həftəyə qədər) sonra o, deformasiyaya uğramayan çapıq əmələ gətirərək qopur.
- Birincili gərilmə. Cərrahi yaralar və ya təsadüfi kəsiklər nəticəsində yaranan yaralar belə sağalır. Yaranın kənarları fibrin sapları ilə yapışdırılır, iltihabi proses praktik olaraq yoxdur. Yara səthlərinin möhkəm birləşməsi təxminən 8-ci sutkaya baş verir.
- Yara infeksiyalaşmış və ya dərin olduqda və onun kənarlarını yaxınlaşdırmaq mümkün olmadıqda, o, açıq vəziyyətdə qalır və ikincili gərilmə ilə sağalır. Qranulyasiya dibdən başlanır.
Vizual müayinədən başqa uzun müddət sağalmayan yaralarda ifrazatın bakterioloji tədqiqi aparılır. Analiz uzunmüddətli iltihabı saxlayan səbəbkar bakteriyaları aşkar etməyə və onların əksmikrob vasitələrə həssaslığını qiymətləndirməyə imkan verir.
Müalicə
Klinik tövsiyələrə əsasən yaraların müalicəsi ümumi və lokal komponentləri özündə əks etdirir. Ümumi terapiya infeksion prosesin inkişafı zamanı göstərişdir və antibiotiklərin sistemli tətbiqini, dezintoksikasiya, infuziya-transfuziya, immunokorreksiya, stimullaşdırıcı və ümumigücləndirici istiqaməti nəzərdə tutur. Lokal müalicə – yaranın təmizlənməsinə, iltihabi reaksiyanın azalmasına və regenerator potensialın aktivləşməsinə kömək edən topik təsirli preparatların istifadəsi ilə cərrahi işlənmədir.
Lokal konservativ müalicə yara prosesinin mərhələsini nəzərə alır.
- Birinci mərhələdə iltihabın ifadəliliyini azaltmaq və infeksion ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almaq tələb olunur. Antiseptik vasitələr geniş tətbiq olunur.
- İkinci fazada müalicənin əsas məqsədləri reparasiyanın aktivləşdirilməsi, əmələ gələn qranulyasiya toxumasının qorunması, habelə təkrari infeksiyalaşmanın profilaktikasıdır (başda olan yaraların infeksiyalaşması xüsusilə təhlükəlidir). Bu fazada eksudasiya dayanır və suda həll olan məlhəmlərdən istifadə zərurəti aradan qalxır. Bir qayda olaraq, yağda həll olan məlhəmlər istifadə olunur.
- Üçüncü fazada yaraların müalicəsi yeni epitelin əmələ gəlmə prosesinin optimallaşdırılmasına və onun təkrari zədələnmədən qorunmasına yönəlmişdir. Fizioprosedurlar və reparativ xüsusiyyətli məlhəmlər tətbiq olunur.
Toxumaların zədələnməsi anından keçən vaxtdan asılı olaraq həkim ya birincili, ya da ikincili cərrahi işləmə aparır. Birincisi yalnız yaranın mövcudluğunun ilk bir neçə saatı ərzində, yəni infeksion proses inkişaf etməzdən əvvəl yerinə yetirilə bilər. Yaşamayan toxumaları və yad cisimləri çıxarmaq üçün yara kifayət qədər açılır, qanaxma dayandırılır, ifrazatın axını üçün drenaj qoyulur və tikişlər qoyulur.
Yaranın yaranmasından bir neçə saatdan çox keçdikdə ikincili işləmə aparılır. Bu müddət ərzində irinli iltihab inkişaf etməyə macal tapır. Buna görə həkim bütün irinli cibləri diqqətlə açır, onları sanasiya edir, antiseptiklə işləyir və drenaj qoyur. Tikişlər qoyulmur. İltihabi prosesin kəsilməsindən sonra gecikdirilmiş tikiş mümkündür.
Öz-özünə sağala bilməyən böyük toxuma defektlərində dəri plastikasının aparılması məsələsi həll olunur.
Reabilitasiya
Reabilitasiya proqramı bir neçə amillə müəyyən edilir:
- əgər müalicə prosesində ətraf uzun müddət hərəkətsiz vəziyyətdə saxlanılıbsa, toxumalar sağaldıqdan sonra masaj və müalicəvi bədən tərbiyəsi göstərişdir;
- əgər yara kobud çapıq əmələ gəlməsinə səbəb olubsa, onun şlifovkası və ya plastik əməliyyat aparıla bilər.
Profilaktika
Profilaktika travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlib. Məişətdə, istehsalatda, idmanla məşğul olarkən təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Yara prosesi həmişə yuxarıda təsvir edilmiş 3 mərhələyə uyğun getmir. Xarici və ya daxili mühitin əlverişsiz amilləri sağalmanı ləngidə və yaranı kəskin kateqoriyadan xroniki kateqoriyaya keçirə bilər. Xroniki yaralar tez-tez iltihabi mərhələdə gecikir və ya proliferativ fazanın pozulması ilə bağlı olur. Ağırlaşmalar arasında seromalar, yara hematomaları, yaraların ayrılması, toxumaların ölümü, kobud deformasiyaedici çapıqların əmələ gəlməsi rast gəlinir. Xroniki iltihab şəraitində hüceyrə quruluşu poza bilər ki, bu da bədxassəli prosesin inkişafına meyllilik yaradır. Buna görə hətta kiçik, lakin uzun müddət mövcud olan yaralar həkimlə mütləq məsləhətləşməni tələb edir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin ağırlığı və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
