Sakralizasiya beşinci bel fəqərəsinin oma sümüyü ilə qismən və ya tam birləşməsi şəklində anadangəlmə lumbosakral keçid fəqərəsi variantıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bertolotti sindromu
- beşinci bel fəqərəsinin sakralizasiyası
- lumbosakral keçid fəqərəsi
Xəstəlik haqqında
Sakralizasiya onurğanın bel və oma şöbələrinin sərhədində rast gəlinən anadangəlmə inkişaf variantıdır. Bu zaman beşinci bel fəqərəsi (LV) quruluşuna görə oma sümüyünə bənzəyir: onun köndələn çıxıntılarından biri və ya hər ikisi böyüyür və oma sümüyü ilə, bəzən də qalça sümüyünün qanadı ilə təmasa girir, yalançı oynaq əmələ gətirir və ya onunla tam qaynaşır. Belə fəqərəyə «keçid fəqərəsi» deyilir.
Bu anomaliya ilk dəfə italyan həkimi Mario Bertolotti tərəfindən 1917-ci ildə təsvir edilmişdir, buna görə də keçid fəqərəsi ilə bağlı bel ağrısı tibbi ədəbiyyatda Bertolotti sindromu adlanır. Sakralizasiya kifayət qədər tez-tez rast gəlinən variantdır, kişilərdə və qadınlarda təxminən eyni dərəcədə aşkar edilir. Əksər insanlarda o, heç bir narahatlıq yaratmır və başqa səbəbdən çəkilmiş rentgen şəklində təsadüfən aşkarlanır.
Bəzi pasiyentlərdə isə keçid fəqərəsi bel-oma nahiyəsinin biomexanikasını dəyişir: yalançı oynaq zonasında ağrı yaranır, yuxarıda yerləşən fəqərəarası disklərə və oynaqlara yük artır, sinir kökü sıxıla bilər. Belə hallarda xəstəlik xroniki bel ağrısının səbəbinə çevrilir və diqqətli diaqnostika, mərhələli müalicə tələb edir. Əməliyyat yalnız konservativ müalicə kifayət qədər effekt vermədikdə müzakirə olunur.
Səbəbləri
Sakralizasiya bətndaxili dövrdə, dölün onurğa sütununun formalaşması mərhələsində yaranır. Bu zaman gələcək fəqərələrin seqmentasiyası, differensasiyası və formalaşması pozulur, nəticədə bel və oma şöbələri arasındakı sərhəd «sürüşür». Dəqiq səbəb əksər hallarda müəyyən edilmir; bir neçə amilin birgə təsiri ehtimal olunur:
- İrsi meyil. Keçid fəqərələri bəzi ailələrdə daha tez-tez rast gəlinir, bu da genetik amillərin rolunu göstərir;
- Embrional inkişafı tənzimləyən genlərin fəaliyyətinin pozulması. Onurğanın seqmentlərə bölünməsini idarə edən mexanizmlərin kənaraçıxmaları fəqərələrin sayının və formasının dəyişməsinə səbəb olur;
- Hamiləlik dövründəki əlverişsiz amillər. Hamiləliyin erkən dövründə keçirilmiş infeksiyalar, toksik maddələrin, siqaretin və alkoqolun təsiri, ananın qeyri-adekvat qidalanması dölün inkişafına mənfi təsir göstərə bilər;
- Onurğanın digər inkişaf anomaliyaları ilə əlaqə. Sakralizasiya bəzən fəqərə qövslərinin arxa hissəsinin qapanmaması (gizli spina bifida) və digər displaziya əlamətləri ilə birlikdə aşkarlanır.
Anomaliyanın özü anadangəlmədir, lakin ağrının yaranmasını təhrik edən amillər həyat boyu təsir göstərir. Bunlara ağır fiziki iş, ağırlıq qaldırma, uzun müddət eyni vəziyyətdə durmaq və ya oturmaq, artıq bədən çəkisi, zəif əzələ korseti, bel nahiyəsinin zədələri və yaşla əlaqəli degenerativ dəyişikliklər aiddir.
Təsnifat
Praktik ortopediyada keçid fəqərələrinin Castellvi təsnifatından istifadə olunur:
- I tip – köndələn çıxıntının böyüməsi (displaziyası), oma sümüyü ilə birləşmə yoxdur («A» yarımtipi – birtərəfli, «B» yarımtipi – ikitərəfli);
- II tip – böyümüş köndələn çıxıntı ilə oma sümüyü arasında yalançı oynağın formalaşması, yəni natamam birləşmə («A» – birtərəfli, «B» – ikitərəfli);
- III tip – böyümüş köndələn çıxıntının oma sümüyü ilə tam sümük qaynaşması («A» – birtərəfli, «B» – ikitərəfli);
- IV tip – qarışıq variant: bir tərəfdə yalançı oynaq, digər tərəfdə tam qaynaşma.
Ağrı sindromu daha çox yalançı oynağın olduğu variantlarda (II və IV tiplərdə), xüsusilə birtərəfli dəyişikliklərdə müşahidə olunur, çünki bu zaman yük bel-oma nahiyəsinə qeyri-bərabər paylanır.
Klinik mənzərə
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə sakralizasiya, bir qayda olaraq, özünü göstərmir. Şikayətlər adətən gənc və orta yaşda, fiziki yüklənmə artdıqda və degenerativ dəyişikliklər başladıqda yaranır. Bir çox insanda isə anomaliya ömür boyu simptomsuz qalır.
Mümkün əlamətlər:
- bel-oma nahiyəsində ağrı – daimi və ya dövri, küt və ya kəskin, çox vaxt bir tərəfdə daha güclü;
- səhərlər beldə sərtlik hissi, «açılmaq» üçün vaxt tələb olunması;
- uzun müddət ayaq üstə durduqda, ağırlıq qaldırıb daşıdıqda, gövdəni döndərdikdə və əyildikdə ağrının güclənməsi;
- ağrının omba nahiyəsinə, oma-qalça oynağına, qasığa və ya bir ayağa yayılması;
- bel-oma nahiyəsində keyimə, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi (paresteziyalar);
- aşağı bel fəqərələrinin tikanvari çıxıntılarına və oma sümüyünün kənarına basdıqda ağrılılıq;
- fəqərəyanı əzələlərin qoruyucu gərginliyi, bel hərəkətlərinin məhdudlaşması.
Ağrı həm yalançı oynağın özündən, həm də yuxarıdakı seqmentin həddindən artıq hərəkətliliyindən və orada disk yırtığının, artrozun inkişafından irəli gələ bilər. Sakralizasiya onurğanın yan əyriliyi (skolioz), spondilolistez, fəqərəarası oynaqların artrozu ilə birləşdikdə simptomlar daha tez proqressivləşir. Bu əlamətlər digər onurğa xəstəliklərinə çox bənzədiyi üçün diaqnoz yalnız müayinə ilə dəqiqləşdirilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər bel ağrısı ilə yanaşı sidik və ya nəcisi saxlaya bilməmə, sidiyin ləngiməsi, aralıq nahiyəsində keyimə, ayaqda sürətlə artan zəiflik, yüksək temperatur, səbəbsiz arıqlama yaranıbsa və ya ağrı zədədən sonra başlayıbsa. Belə əlamətlər sinir köklərinin ciddi sıxılmasına və ya başqa təhlükəli xəstəliyə işarə edə bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin şikayətləri və anamnezi ətraflı öyrənməsi ilə başlayır: ağrının nə vaxt başladığı, nə ilə gücləndiyi, hara yayıldığı, keçirilmiş zədələr və iş şəraiti dəqiqləşdirilir. Müayinə zamanı həkim onurğanın formasını, hərəkətliliyini, əzələ gərginliyini, ağrılı nöqtələri, refleksləri, ayaqlarda hissiyyatı və əzələ gücünü qiymətləndirir.
Əsas instrumental müayinələr:
- bel-oma şöbəsinin rentgenoqrafiyası – keçid fəqərəsini aşkar etməyin əsas üsuludur; ön-arxa və yan proyeksiyalardan əlavə, oma nahiyəsini daha yaxşı göstərmək üçün şüanın xüsusi bucaq altında yönəldildiyi şəkil çəkilə bilər. Fəqərələrin düzgün sayılması üçün bəzən onurğanın daha geniş sahəsinin şəkli tələb olunur;
- kompüter tomoqrafiyası (KT) – yalançı oynağın və sümük qaynaşmasının quruluşunu, artroz əlamətlərini dəqiq göstərir, əməliyyat planlaşdırıldıqda xüsusilə vacibdir;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – fəqərəarası diskləri, sinir köklərini, yalançı oynaq ətrafındakı iltihabi ödemi qiymətləndirməyə imkan verir;
- diaqnostik blokada – yalançı oynaq zonasına yerli anestetik yeridilir; ağrının müvəqqəti keçməsi məhz bu oynağın ağrı mənbəyi olduğunu təsdiqləyir;
- nevroloji kənaraçıxmalar olduqda – elektroneyromioqrafiya, sinir köklərinin funksiyasını qiymətləndirmək üçün.
Differensial diaqnostika disk yırtığı, fəqərəarası oynaqların artrozu, oma-qalça oynağının disfunksiyası və iltihabı, spondilolistez, bel əzələlərinin zədələri və iltihabi onurğa xəstəlikləri ilə aparılır.
Müalicə
Sakralizasiyanın özü müalicə tələb etmir; müalicə yalnız onunla bağlı ağrı və funksional pozuntular olduqda aparılır. Başlanğıc yanaşma həmişə konservativdir və mərhələli şəkildə qurulur.
Konservativ müalicənin əsas istiqamətləri:
- rejimin korreksiyası – ağrını artıran hərəkətlərin (ağırlıq qaldırma, kəskin dönmələr, uzun müddət eyni vəziyyətdə qalma) müvəqqəti məhdudlaşdırılması; tam yataq rejimi tövsiyə olunmur;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – qarın və bel əzələlərini gücləndirən, çanaq nahiyəsinin sabitliyini artıran fərdi seçilmiş məşqlər; uzunmüddətli nəticə üçün ən vacib tədbirdir;
- fizioterapevtik prosedurlar və masaj – həkimin göstərişi ilə əzələ spazmını və ağrını azaltmaq üçün;
- dərman müalicəsi – kəskinləşmə dövründə qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, bəzən əzələ spazmını azaldan preparatlar (miorelaksantlar); dərmanların növünü və müddətini yalnız həkim müəyyən edir;
- inyeksiya üsulları – davamlı ağrıda yalançı oynaq zonasına yerli anestetik və qlükokortikosteroid preparatların yeridilməsi, sinir kökü sıxıldıqda epidural inyeksiyalar.
Konservativ müalicə kifayət qədər effekt vermədikdə və ağrının mənbəyi dəqiq müəyyən edildikdə cərrahi müalicə müzakirə olunur. Ən çox aparılan əməliyyat yalançı oynağın aradan qaldırılması məqsədilə LV fəqərəsinin böyümüş köndələn çıxıntısının rezeksiyasıdır. Sinir kökü sıxıldıqda fəqərəarası dəliyin dekompressiyası, seqment qeyri-sabit olduqda isə onurğanın fiksasiyası (spondilodez) aparıla bilər. Müasir şəraitdə bu müdaxilələr çox vaxt endoskopik alətlər və əməliyyatdaxili naviqasiya ilə minimal invaziv üsulla yerinə yetirilir.
Evdə pasiyent həkimin tövsiyə etdiyi məşqləri müntəzəm yerinə yetirməli, düzgün duruşa və ağırlıq qaldırma texnikasına əməl etməlidir. Ağrıkəsici dərmanları uzun müddət özbaşına qəbul etmək, peşəkar olmayan şəxslər tərəfindən «fəqərələrin yerinə salınması» və kobud manipulyasiyalar yolverilməzdir – bu, vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Reabilitasiya
Reabilitasiya proqramı hər bir pasiyent üçün fərdi qaydada tərtib edilir və həm konservativ müalicə kursundan, həm də əməliyyatdan sonra aparılır. Onun məqsədi ağrını azaltmaq, bel-oma nahiyəsinin sabitliyini bərpa etmək və təkrar kəskinləşmələrin qarşısını almaqdır.
- mütəxəssis nəzarəti altında müalicəvi bədən tərbiyəsi, sonradan evdə müstəqil məşqlərə keçid;
- dərin qarın və fəqərəyanı əzələlərin gücləndirilməsi, çanaq nahiyəsinin sabitləşdirilməsi;
- masaj və fizioterapevtik prosedurlar;
- əməliyyatdan sonra yüklənmənin mərhələli artırılması, həkim icazə verənə qədər ağırlıq qaldırmaqdan çəkinmək;
- gündəlik və iş fəaliyyətində ergonomik vərdişlərin öyrədilməsi.
Profilaktika
Sakralizasiya bətndaxili dövrdə formalaşır, buna görə də onun məqsədyönlü profilaktikası yoxdur. Hamiləliyə planlı hazırlıq, sağlam həyat tərzi və hamiləlik dövründə müntəzəm həkim nəzarəti dölün normal inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır.
Keçid fəqərəsi artıq aşkar edilmişsə, ağrının yaranmasının və proqressivləşməsinin qarşısını almağa kömək edən tədbirlər:
- müntəzəm fiziki aktivlik, xüsusilə əzələ korsetini gücləndirən məşqlər, üzgüçülük;
- normal bədən çəkisinin saxlanması;
- ağırlıqları düzgün qaldırmaq – dizləri bükərək, beli düz saxlayaraq, gövdəni döndərmədən;
- uzun müddət oturduqda və ya ayaq üstə durduqda fasilələr vermək;
- bel ağrısının ilk əlamətlərində həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bel ağrısı olduqda ortoped-travmatoloqa və ya nevroloqa müraciət etmək lazımdır. Cərrahi müalicə məsələsini onurğa cərrahı (vertebroloq) və ya neyrocərrah həll edir.
Yadda saxla!
- Sakralizasiya geniş yayılmış anadangəlmə variantdır və çox vaxt heç bir narahatlıq yaratmır; təsadüfən aşkarlanması müalicəyə göstəriş deyil.
- Ağrı əsasən yalançı oynaq zonası və yuxarıdakı seqmentlərdə yük artımı ilə bağlıdır; vaxt keçdikcə orada artroz və sinir kökünün sıxılması inkişaf edə bilər.
- Müalicə mərhələlidir: əvvəlcə məşqlər, fizioterapiya və dərmanlar, lazım olduqda inyeksiyalar, yalnız sonra əməliyyat.
- Sidik və nəcisi saxlaya bilməmə, ayaqda artan zəiflik və aralıqda keyimə təcili müraciət tələb edir.
Suallar və cavablar
Xeyr, əgər şikayət yoxdursa, sakralizasiya müalicə tələb etmir – bu, onurğanın quruluş variantıdır. Əzələ korsetini gücləndirən məşqlər, normal çəki və düzgün ağırlıq qaldırma vərdişləri gələcəkdə ağrının yaranma ehtimalını azaldır.
Əksər hallarda bəli, müntəzəm fiziki aktivlik hətta faydalıdır. Üzgüçülük, gəzinti, əzələ korsetini gücləndirən məşqlər tövsiyə olunur. Ağır atletika, kəskin dönmələr və sıçrayışlarla bağlı idman növləri barədə əvvəlcə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Keçid fəqərəsi bel-oma nahiyəsinin hərəkətliliyini məhdudlaşdırır, ona görə də yuxarıdakı fəqərəarası disk daha çox yüklənir. Bu, həmin səviyyədə diskin degenerasiyasını və yırtığın yaranmasını sürətləndirə bilər. Ağrının hansı strukturdan irəli gəldiyini MRT və həkim müayinəsi müəyyən edir.
Əməliyyat yalnız konservativ müalicə uzun müddət kifayət qədər effekt vermədikdə, ağrının mənbəyi dəqiq təsdiqləndikdə və ya sinir kökünün sıxılması əlamətləri olduqda müzakirə olunur. Qərarı onurğa cərrahı müayinə nəticələrinə əsasən qəbul edir.
Adətən yox. Lakin hamiləlik dövründə bel nahiyəsinə yük artdığı üçün ağrı güclənə bilər. Belə hallarda ginekoloq və ortopedlə məsləhətləşmək, hamilələr üçün uyğun məşqlər və dəstəkləyici vasitələr seçmək tövsiyə olunur.
Ağrını artıran hərəkətləri müvəqqəti məhdudlaşdırmaq, lakin tam hərəkətsiz qalmamaq lazımdır. Həkimin əvvəllər tövsiyə etdiyi vasitələrdən istifadə etmək olar. Ağrı bir neçə gün ərzində azalmırsa və ya nevroloji əlamətlər yaranırsa, həkimə müraciət etmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
