Spondiloliz fəqərənin qövsündə, pars interarticularis adlanan nahiyədə sümük defekti və ya stress sınığıdır. Ən çox aşağı bel fəqərələrində, xüsusən fəal idmanla məşğul olan yeniyetmələrdə rast gəlinir və bel ağrısına səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fəqərə qövsünün yarığı
- pars interartikularis defekti
- fəqərə qövsünün stress sınığı
Xəstəlik haqqında
Spondiloliz fəqərə qövsünün yuxarı və aşağı oynaq çıxıntıları arasındakı dar sümük hissəsinin – pars interarticularis nahiyəsinin defekti (yarığı) və ya stress sınığıdır. Defekt bir tərəfdə və ya hər iki tərəfdə ola bilər; ikitərəfli spondiloliz birtərəflidən daha çox rast gəlinir.
Xəstəlik əksər hallarda beşinci bel fəqərəsində, daha az hallarda dördüncü bel fəqərəsində yaranır; boyun və digər fəqərələrdə nadir hallarda aşkarlanır. Spondiloliz çox vaxt uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə formalaşır və belin təkrarlanan əyilmə-açılması və burulması ilə bağlı idman növləri ilə məşğul olanlarda (gimnastika, güləş, ağırlıqqaldırma, futbol, suya tullanma, rəqs) daha tez-tez rast gəlinir.
Bir çox insanda spondiloliz heç bir əlamət vermir və təsadüfən rentgen və ya KT müayinəsində aşkarlanır. Digərlərində bel ağrısı ilə özünü göstərir. İkitərəfli defekt zamanı fəqərənin cismi aşağıdakı fəqərəyə nisbətən önə sürüşə bilər – bu vəziyyət spondilolistez adlanır. Buna görə spondiloliz vaxtında aşkarlanmalı və müşahidə olunmalıdır. Əksər pasiyentlər konservativ müalicəyə yaxşı cavab verir, cərrahi müdaxilə nadir hallarda tələb olunur.
Səbəbləri
Spondiloliz multifaktorial vəziyyətdir. Müasir ortopediyada onun yaranmasında həm anadangəlmə meyllilik, həm də qazanılmış mexaniki yüklənmə əhəmiyyətli sayılır.
- Təkrarlanan mikrotravma (stress sınığı) – əsas mexanizmdir. Belin təkrar-təkrar arxaya əyilməsi və burulması zamanı qonşu fəqərələrin oynaq çıxıntıları pars interarticularis nahiyəsinə “qayçı” kimi təsir edir və sümükdə “yorğunluq” sınığı yaranır.
- Anadangəlmə və irsi meyllilik – fəqərə qövsünün inkişaf xüsusiyyətləri, bu nahiyənin nazik olması; spondiloliz bəzi ailələrdə daha çox rast gəlinir.
- Bel-oma nahiyəsinin displaziyası – onurğanın aşağı hissəsinin anadangəlmə inkişaf kənaraçıxmaları, məsələn, oma fəqərəsinin qövsünün bitişməməsi.
- Bel hiperlordozu – bel əyintisinin önə həddindən artıq çıxması, defekt nahiyəsinə yükü artırır.
- Yeniyetməlik dövrünün sürətli böyüməsi – sümük hələ tam formalaşmadığı üçün yükə daha həssasdır.
- İdman yükləri – gimnastika, güləş, ağırlıqqaldırma, futbol, voleybol, suya tullanma, rəqs kimi belin aktiv hərəkətləri tələb olunan fəaliyyət.
- Sümük toxumasının mineral sıxlığının azalması və qonşu fəqərəarası disklərin degenerasiyası – ahıl yaşlı insanlarda prosesə təsir edə bilər.
- Kəskin travma – yıxılma və ya zərbə nəticəsində qövsün sınığı (nadir hallarda).
Təsnifat
Spondiloliz bir neçə əlamətə görə təsnif olunur:
- lokalizasiyasına görə – bel (lümbal) spondilolizi, ən çox rast gəlinən forma; boyun (servikal) spondilolizi – nadir variant;
- tərəfinə görə – birtərəfli və ikitərəfli; ikitərəfli defekt spondilolistez riskini artırır;
- mərhələsinə görə (KT və MRT məlumatlarına əsasən) – erkən mərhələ (sümükdə stress reaksiyası və ya incə sınıq xətti), irəliləmiş mərhələ (aydın yarıq) və terminal mərhələ (kənarları hamarlaşmış, bitişməyən köhnə defekt – psevdoartroz);
- fəqərənin sürüşməsinin olub-olmamasına görə – təcrid olunmuş spondiloliz və spondilolistezlə müşayiət olunan spondiloliz.
Erkən mərhələdə aşkarlanan stress sınığının sümük bitişməsi ilə sağalma şansı daha yüksəkdir, terminal mərhələdə isə defekt adətən bitişmir, müalicə ağrını və funksiyanı nəzarətdə saxlamağa yönəlir.
Klinik mənzərə
Spondiloliz çox vaxt əlamətsiz gedir. Ağrı onun mütləq əlaməti deyil, lakin şikayətlər olduqda klinik mənzərədə bel ağrısı üstünlük təşkil edir:
- belin aşağı hissəsində küt, bəzən bir tərəfdə daha çox hiss olunan ağrı;
- ağrının fiziki yük, idman, uzun müddət ayaq üstə durma zamanı artması və istirahətdən sonra azalması;
- belin arxaya əyilməsi (ekstenziya) və burulması zamanı ağrının güclənməsi;
- bel əzələlərinin gərginliyi, onurğanın hərəkətliliyinin bir qədər məhdudlaşması;
- yeniyetmələrdə budun arxa əzələlərinin gərginliyi, yerişin dəyişməsi;
- spondilolistez əlavə olunduqda – ayağa yayılan ağrı, gizildəmə, keyimə (sinir kökünün sıxılması).
Uşaq və yeniyetmələrdə bir neçə həftədən uzun sürən bel ağrısı, xüsusən idmanla məşğul olan yeniyetmədə, spondiloliz baxımından mütləq müayinə olunmalıdır. Yetkinlərdə defekt çox vaxt köhnədir və şikayətlər disk degenerasiyası ilə birlikdə ola bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: ayaqlarda sürətlə artan zəiflik yaranıbsa, sidik və ya nəcisi saxlaya bilmirsinizsə, aralıq nahiyəsində keyimə hiss olunursa, bel ağrısı yüksək hərarət, səbəbsiz arıqlama və ya ciddi travma ilə müşayiət olunursa. Ayaqlarda qəfil zəiflik və sidik-nəcis saxlamağın pozulması zamanı dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ortoped-travmatoloq və ya vertebroloq şikayətləri, onların idman və fiziki yüklə əlaqəsini, travmaları və ailə anamnezini öyrənir. Baxış zamanı duruş, bel əyintisi, onurğanın hərəkətliliyi, ağrılı nöqtələr qiymətləndirilir; bir ayaq üstə durub belin arxaya əyilməsi zamanı ağrının yaranması spondilolizə şübhə yaradır, lakin diaqnozu yalnız görüntüləmə müayinələri təsdiqləyir. Nevroloji müayinə ilə reflekslər, əzələ gücü və həssaslıq yoxlanılır.
- Rentgenoqrafiya – ilkin müayinədir; bel onurğasının düz və yan proyeksiyalarda şəkli fəqərənin sürüşməsini (spondilolistezi) göstərir, bəzən defektin özü də görünür. Funksional (əyilmə və açılma vəziyyətində) şəkillər seqmentin qeyri-sabitliyini aşkarlayır.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) – sümük defektini ən dəqiq göstərən üsuldur: yarığın ölçüsünü, kənarlarını, mərhələsini və sağalma əlamətlərini qiymətləndirməyə imkan verir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – ionlaşdırıcı şüalanma olmadan sümükdə erkən stress reaksiyasını (ödemi), fəqərəarası diskləri və sinir köklərinin vəziyyətini göstərir; xüsusən uşaq və yeniyetmələrdə dəyərlidir.
- Elektroneyromioqrafiya – sinir kökünün zədələnməsindən şübhə olduqda.
Differensial diaqnostika bel əzələlərinin dartılması, fəqərəarası disk yırtığı, fəqərə sınıqları, iltihabi onurğa xəstəlikləri (spondiloartrit), infeksiyalar və şişlərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- spondilolistez – fəqərə cisminin aşağıdakı fəqərəyə nisbətən önə sürüşməsi;
- seqmentin qeyri-sabitliyi və qonşu disklərin vaxtından əvvəl degenerasiyası;
- sinir köklərinin sıxılması – ayağa yayılan ağrı, keyimə, əzələ zəifliyi;
- onurğa kanalının daralması – yeriyərkən ayaqlarda ağrı və ağırlıq;
- xroniki bel ağrısı, iş qabiliyyətinin və idman fəaliyyətinin məhdudlaşması.
Müalicə
Əksər hallarda spondiloliz konservativ üsullarla müalicə olunur və yaxşı nəticə verir. Müalicənin məqsədi ağrını aradan qaldırmaq, erkən mərhələdə sümüyün bitişməsinə şərait yaratmaq, onurğanı sabitləşdirən əzələləri gücləndirmək və spondilolistezin inkişafının qarşısını almaqdır.
- Fiziki aktivliyin dəyişdirilməsi – ağrı və erkən stress sınığı zamanı belin arxaya əyilməsi və burulması ilə bağlı idman və yüklərə müvəqqəti fasilə verilir. Fasilənin müddətini həkim müəyyən edir. Tam yataq rejimi tələb olunmur.
- Dərman müalicəsi – ağrı dövründə qısa kurslarla qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, bəzən əzələ boşaldıcıları; onları yalnız həkim təyin etməlidir, çünki uzunmüddətli qəbul mədə və böyrəklər üçün təhlükəlidir.
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi – əsas üsuldur: qarın və bel əzələlərinin (gövdənin “korset” əzələlərinin) gücləndirilməsi, budun arxa əzələlərinin dartılması, düzgün hərəkət vərdişlərinin öyrədilməsi. Məşqlər fizioterapevtin nəzarəti ilə başlanmalıdır.
- Korset (ortez) – bəzi hallarda, xüsusən yeniyetmələrdə erkən stress sınığı zamanı müəyyən müddətə tövsiyə oluna bilər; uzun müddət özbaşına taxmaq əzələləri zəiflədir.
- Fizioterapiya və masaj – ağrını və əzələ gərginliyini azaltmaq üçün köməkçi üsullar kimi.
- Tədricən idmana qayıdış – ağrı keçdikdən və həkim icazə verdikdən sonra yükün mərhələli artırılması.
Cərrahi müalicə nadir hallarda – uzun müddət davam edən konservativ müalicəyə baxmayaraq güclü ağrı qaldıqda, spondilolistez irəlilədikdə və ya sinir köklərinin sıxılması əlamətləri olduqda – aparılır. Gənc pasiyentlərdə fəqərə sürüşməsi olmadıqda defektin birbaşa bərpası mümkündür: yarıq nahiyəsindəki fibroz (çapıq) toxuma çıxarılır, sümük plastikası aparılır və qövs bərkidilir. Spondilolistez olduqda zədələnmiş seqmentin titan konstruksiyalarla fiksasiyası və sümük bloku yaradılması (spondilodez), lazım olduqda sinir köklərinin dekompressiyası aparılır.
Ağrını “isti” prosedurlarla, manual təsirlə və ya ağrıkəsiciləri nəzarətsiz qəbul etməklə özbaşına müalicə etmək məsləhət deyil – kobud manipulyasiyalar seqmentin qeyri-sabitliyini artıra bilər.
Reabilitasiya
Cərrahi müalicədən sonra fizioterapiya, masaj və müalicəvi bədən tərbiyəsindən ibarət kompleks reabilitasiya aparılır. İlk həftələrdə əyilmə, ağır yük qaldırma və burulma hərəkətləri məhdudlaşdırılır, yeriş və gündəlik aktivlik isə erkən bərpa olunur. Sonra tədricən gövdə əzələlərini gücləndirən məşqlərə keçilir. İdmana qayıdış sümük bitişməsinin təsdiqindən sonra həkimin icazəsi ilə mümkündür. Konservativ müalicədən sonra da əzələ korsetini saxlamaq üçün məşqləri müntəzəm davam etdirmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
- uşaq və yeniyetmələrdə idman yüklərinin tədricən artırılması, məşqlər arasında kifayət qədər istirahət;
- gimnastika, güləş, ağırlıqqaldırma və digər belə yük düşən idman növlərində düzgün texnikanın öyrədilməsi və məşqçi nəzarəti;
- gövdə əzələlərini gücləndirən və budun arxa əzələlərini dartan müntəzəm məşqlər;
- idmançı yeniyetmələrdə bel ağrısına diqqət – ağrı ilə məşqə davam etməmək və vaxtında həkimə müraciət etmək;
- normal bədən çəkisinin və düzgün duruşun saxlanması;
- kalsium və D vitamini baxımından zəngin, balanslı qidalanma.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bel ağrısı zamanı ortoped-travmatoloq və ya vertebroloqa müraciət etmək lazımdır. Sinir kökünün sıxılması əlamətləri olduqda nevroloq, cərrahi müalicə məsələsində isə onurğa cərrahı (neyrocərrah) cəlb olunur; uşaqları pediatr və uşaq ortopedi müayinə edir.
Yadda saxla!
- Spondiloliz çox vaxt əlamətsiz gedir və təsadüfən aşkarlanır; ağrı olmadıqda adətən yalnız müşahidə kifayətdir.
- Fəal idmanla məşğul olan yeniyetmədə uzun sürən bel ağrısı mütləq ortoped tərəfindən yoxlanılmalıdır – erkən mərhələdə sümük bitişə bilər.
- Müalicənin əsasını yükün düzgün tənzimlənməsi və gövdə əzələlərini gücləndirən məşqlər təşkil edir.
- Ayaqlarda zəiflik, sidik və ya nəcisin saxlanmaması təcili müraciət tələb edir.
Suallar və cavablar
Xeyr. Spondiloliz fəqərə qövsündəki sümük defektidir (yarıqdır), spondilolistez isə fəqərə cisminin aşağıdakı fəqərəyə nisbətən önə sürüşməsidir. İkitərəfli spondiloliz spondilolistezin səbəblərindən biri ola bilər, lakin hər spondilolizdə sürüşmə yaranmır.
Əksər pasiyentlər müalicədən və ağrı keçdikdən sonra idmana qayıdır. Bunun üçün yük tədricən artırılmalı və gövdə əzələləri gücləndirilməlidir. Hansı idman növünün və nə vaxt mümkün olduğunu müayinə nəticələrinə əsasən həkim müəyyən edir.
Uşaq və yeniyetmələrdə erkən mərhələdə aşkarlanan stress sınığı yükün məhdudlaşdırılması ilə sümük bitişməsi ilə sağala bilər. Köhnə, kənarları hamarlaşmış defekt adətən bitişmir, lakin çox vaxt şikayət yaratmır və düzgün məşqlərlə nəzarətdə saxlanılır.
Xeyr, əməliyyat nadir hallarda tələb olunur. O, uzun müddət konservativ müalicəyə baxmayaraq güclü ağrı qaldıqda, fəqərənin sürüşməsi irəlilədikdə və ya sinir köklərinin sıxılması əlamətləri olduqda nəzərdən keçirilir.
Bəli, spondiloliz hamiləliyə və təbii doğuşa adətən əngəl deyil. Hamiləlik zamanı ağırlıq mərkəzinin dəyişməsi və bağların yumşalması bel ağrısını gücləndirə bilər. Bu dövrdə ortoped və ginekoloqla məsləhətləşmək, uyğun məşqlər və dəstəkləyici bandaj barədə tövsiyə almaq faydalıdır.
Sümük defektini ən dəqiq kompüter tomoqrafiyası göstərir. MRT şüalanma olmadan erkən stress reaksiyasını və sinir köklərinin vəziyyətini aşkarlayır, buna görə yeniyetmələrdə tez-tez seçilir. Rentgen isə fəqərənin sürüşməsini qiymətləndirmək üçün ilkin müayinədir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
