Donuz qripi termini əsasən donuz mənşəli genetik komponentləri olan influenza A(H1N1)pdm09 virusu ilə əlaqəli qrip üçün istifadə olunur. Klinikası digər mövsümi qrip formalarına bənzəyir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- H1N1
Tarixi məlumatlar
Sonradan “donuz qripi” adını almış xəstəliyə dair ilk müşahidələr keçən əsrin əvvəllərinə aiddir. O zaman Şimali Amerika ərazisində donuz sürüləri arasında yüksək xəstələnmə ilə müşayiət olunan qeyri-adi ağır respirator patologiyalar seriyası qeydə alınmışdır. Yalnız bir müddət sonra tədqiqatçılar ocaqların səbəbinin A tipli qrip qrupuna aid virus olduğunu müəyyən edə bilmişlər. Onilliklər boyu bu infeksiya əsasən heyvan mühitində mövcud olmuş və yalnız nadir hallarda onun hüdudlarından kənara çıxaraq insanı zədələmişdir.
Dönüş nöqtəsi 2009-cu il olmuşdur. Məhz o zaman Meksika və ABŞ ərazisində insandan insana aktiv şəkildə ötürülmə qabiliyyətinə malik yeni virus variantı aşkar edilmişdir. İnfeksiyanın yayılması bənzərsiz sürətlə baş vermiş, bu isə qısa müddətdə qlobal epidemik vəziyyətin formalaşmasına gətirib çıxarmışdır. Ölüm göstəriciləri nisbətən aşağı qalsa da, donuz qripi pandemiyası, xüsusilə gənc və əvvəllər sağlam olan insanlar arasında ağır klinik formaların çox olması ilə fərqlənmişdir, bu isə klassik mövsümi qrip üçün xarakterik deyil.
Pandemiya başa çatdıqdan sonra virus insan populyasiyasında dövr etməyə uyğunlaşmış və mövsümi qrip ştammlarının tərkibinə daxil olmuşdur. Sonrakı illərdə virusun fəallığı ilə əlaqədar dövri olaraq lokal xəstələnmə yüksəlişləri baş vermişdir. Əvvəlki ocaqların təcrübəsi əyani şəkildə göstərmişdir ki, nisbətən əlverişli letallıq göstəricilərində belə bu infeksiya ağırlaşmaların yüksək sayı və tibb müəssisələrinə düşən yük səbəbindən səhiyyə sistemi üçün ciddi sınaq olaraq qalır.
Səbəbləri
Donuz qripinin inkişafı A tipli qrip virusunun bir variantının orqanizmə daxil olması ilə başlayır. Tarixən bu törədicinin donuzlarla əlaqəli olmasına baxmayaraq, müasir ştammlar insanlar arasında yayılmağa yaxşı uyğunlaşmışdır və insan mühitində davamlı şəkildə dövr edir. Yayılmanın əsas yolu — danışıq, öskürək və ya asqırma zamanı ayrılan mikrodamcılardır. Yoluxma xeyli az hallarda əllər və virus hissəcikləri düşmüş əşyalar vasitəsilə baş verir.
Yoluxma ehtimalı xəstəliyin mövsümi kəskinləşmə dövrlərində, pis havalandırılan otaqlarda uzun müddət qalarkən və immun müdafiənin zəifləməsi zamanı artır. Donuz qripi və Honq-Konq qripi oxşar şəkildə yayılır, lakin məhz donuz ştammı xəstəliyin ilk günlərində vəziyyətin daha kəskin pisləşməsinə tez-tez səbəb olur.
Tənəffüs yollarına düşdükdən sonra virus selikli qişanın hüceyrələrini fəal şəkildə məskunlaşdırmağa başlayır. Çoxalma prosesində o, səthi epitelə zərər vuraraq, adətən tənəffüs sistemini qoruyan təbii maneələri zəiflədir. İmmun sistemin cavabı kifayət qədər aqressivdir və çoxlu miqdarda bioloji aktiv maddələrin ifrazı ilə müşayiət olunur. Belə reaksiya yüksək temperaturun, güclü baş ağrısının və son dərəcə yorğunluq hissinin əsasında dayanır.
Əlverişsiz gedişatda iltihabi proses tənəffüs yollarının aşağı şöbələrinə enə bilər ki, bu da tənəffüs pozğunluqları riskini artırır. Beləliklə, xəstəliyin ağırlığı yalnız virusun özünün təsiri ilə deyil, həm də immun sistemin həddindən artıq, bəzən nəzarətsiz reaksiyası ilə müəyyən olunur.
İnkişaf mexanizmi
Donuz qripi ilə yoluxduqdan sonra inkubasiya dövrü adətən 1–4 sutka, bəzən 7 sutkaya qədər davam edir. Xəstəlik kəskin başlayır və müalicəsiz sürətlə proqressivləşə bilər. İlk günlərdə simptomatikada yüksək temperatur, ifadə olunmuş zəiflik və respirator təzahürlər ön plana çıxır. Terapiya aparılmadıqda, virus fəal şəkildə çoxalmaqda davam edir, tənəffüs yollarını get-gedə daha çox zədələyir.
İnsanda donuz qripinin ağır gedişatı daha çox xəstəliyin 3–5-ci sutkasında, təngnəfəslik artdıqda, öskürək güclənəndə və hava çatışmazlığı hissi yarandıqda inkişaf edir. Aşağıdakı əlamətlər ciddi diqqət tələb etməlidir:
- təngnəfəslik və ya nəfəs almanın çətinləşməsi;
- döş qəfəsində ağrı və ya sıxılma hissi;
- dodaqların və dərinin göyərməsi;
- davamlı yüksək temperatur və ya yaxşılaşmadan sonra onun yenidən qalxması;
- huşun dumanlanması, ləngimə, qıcolmalar.
Bu əlamətlər aşağı tənəffüs yollarının zədələnməsinə işarə edə bilər və dərhal tibbi müdaxilə tələb edir.
Vəziyyətin zahirən yaxşılaşmasından sonra belə, infeksiya bir neçə gün sonra inkişaf edən gecikmiş nəticələrə səbəb ola bilər. Donuz qripinin müalicəsinə gec başlayan xəstələr, habelə zəifləmiş immun müdafiəsi və xroniki xəstəlikləri olan insanlar ən həssas qrup hesab olunur.
Donuz qripinin ən ciddi ağırlaşmalarına aiddir:
- virus və ya bakteriya mənşəli pnevmoniya;
- kəskin respirator distress sindromu;
- miokardit;
- ensefalit və digər sinir sistemi zədələnmələri;
- xroniki xəstəliklərin (bronxial astma, ürək çatışmazlığı, şəkərli diabet) kəskinləşməsi.
Ağırlaşmaların ifadəliliyi və xarakteri əsasən donuz qripinin müalicəsinə nə qədər tez başlanmasından və xəstənin xəstəliyin bütün mərhələlərində mütəxəssisin tövsiyələrinə əməl edib-etməməsindən asılıdır.
Təsnifat
“Donuz qripi” termini ilə əvvəlcə donuzlar arasında dövr edən, lakin zaman keçdikcə insanı yoluxdurma və insan populyasiyasında yayılma qabiliyyəti qazanmış A tipli qohum qrip viruslarının qrupu birləşdirilir. Bu viruslar genetik tərkibinə, ötürülmə sürətinə və klinik davranışına görə fərqlənir, bu isə bilavasitə xəstəliyin gedişinə əks olunur.
Donuz qripinin növlərinə aiddir:
- A(H1N1) — 2009-cu il pandemiyasından sonra geniş şöhrət qazanmış ən çox öyrənilmiş variant; yüksək kontagiozluğu və klinik mənzərənin dəyişkənliyi ilə fərqlənir.
- A(H1N2) — əsasən donuzlarda aşkar edilən, lakin müəyyən şəraitdə insanda xəstəliyə səbəb ola bilən variant.
- A(H3N2) — insan və donuz qripinin elementlərini özündə birləşdirən kombinə edilmiş genoma malik virus; ən çox qapalı kollektivlərdə lokal ocaqların səbəbi olur.
- Reassortant variantlar — quş və donuz qripi arasında genetik material mübadiləsi nəticəsində yaranan virus formaları; yüksək mutasiya meylliliyinə görə epidemioloji maraq kəsb edir.
Bu variantlar arasındakı fərqlər xəstəliyin nə dərəcədə ağır keçəcəyini, hansı simptomların üstünlük təşkil edəcəyini və konkret insanda donuz qripinin nə qədər davam edəcəyini müəyyən edir. Bu səbəbdən ştammın dəqiqləşdirilməsi praktiki əhəmiyyət kəsb edir — bu, mütəxəssislərə epidemioloji riskləri qiymətləndirməyə və xəstəyə yanaşmanın optimal taktikasını seçməyə kömək edir.
Klinik mənzərə
Donuz qripinin təzahürləri bir çox cəhətdən qrip infeksiyasının digər formalarını xatırladır, lakin bir sıra xarakterik xüsusiyyətlərə malikdir. Əsas fərq xəstəliyin inkişaf sürətidir. Donuz qripi virusu ilə yoluxma zamanı klinik mənzərə çox sürətlə, bəzən bir neçə saat ərzində formalaşır. İnsan qəflətən qüvvədən düşür, hətta temperatur hələ maksimum göstəricilərə çatmamış olsa belə, güclü zəiflik və taqətsizlik hiss edir. Ən ağır hiss olunan əlamətlər əzələ və oynaqlardakı ağrılardır ki, xəstələr bunu tez-tez «bütün bədəndə güclü sızıltı» kimi təsvir edirlər. Yetkinlərdə donuz qripinin bu əlamətləri xəstəliyə şübhələnməyə və məqsədyönlü diaqnostika aparmağa imkan verir. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, bəzi insanlarda donuz qripi nisbətən yüngül keçir, digərlərində isə tez bir zamanda ağır gedişat alır.
Donuz qripinin ən xarakterik əlamətlərinə aiddir:
- bədən temperaturunun tez qalxması, çox vaxt 39 °C-dən yuxarı olması və standart hərarətdüşürücü tədbirlərə zəif reaksiya verməsi;
- əzələ və oynaqlarda sızıltı ilə müşayiət olunan güclü üşütmə;
- hərəkət və bədən vəziyyətinin dəyişməsi zamanı güclənən intensiv baş ağrısı;
- adi hərəkətləri yerinə yetirməyə imkan verməyən ifadə olunmuş zəiflik;
- quru və ya az effektiv öskürək, döş sümüyü arxasında yanma hissi;
- burun axması ifadə olunmadan boğazda qıcıqlanma və ağrı;
- bəzən bol ifrazatsız burun tutulması;
- fiziki yüklənmə zamanı və ya istirahətdə təngnəfəslik;
- ürəkbulanma, iştahanın azalması, daha az hallarda — nəcis pozğunluğu.
İnsanda donuz qripi əlamətlərinin şiddəti əsasən yaşdan, müşayiət edən xəstəliklərin olmasından və müalicəyə vaxtında başlanılmasından asılıdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yalnız xəstənin şikayətlərinə əsaslanaraq «donuz qripi» diaqnozunu qoymaq mümkün deyil. Öz təzahürlərinə görə xəstəlik digər kəskin respirator infeksiyaları imitasiya edə bilər, buna görə də diaqnostik axtarış virusun identifikasiyasına yönəlmişdir. Həkim üçün infeksiyanın nə dərəcədə ağır keçdiyini və ağırlaşma riskinin olub-olmadığını başa düşmək də vacibdir.
Kompleks diaqnostika üçün klinik və instrumental-laborator metodların birləşməsi tətbiq olunur, o cümlədən:
- burun-udlaqdan götürülmüş materialın virusun mövcudluğunu aşkar etməyə və onun növünü dəqiqləşdirməyə imkan verən ekspress müayinəsi;
- yüksək həssaslığı ilə fərqlənən və donuz qripi virusunu xəstəliyin ilk günlərində aşkar etməyə imkan verən molekulyar diaqnostika üsulları (PZR);
- iltihab prosesinin fəallığını və ikincili infeksiyanın qoşulma ehtimalını əks etdirən qan göstəricilərinin analizi;
- daxili orqanların funksiyasının pozulmasından şübhələnildikdə tətbiq olunan genişləndirilmiş biokimyəvi testlər;
- ağ ciyər toxumasının zədələnmə əlamətləri olduqda zəruri olan qanın oksigenlə doyma səviyyəsinin nəzarəti;
- tənəffüsün pisləşməsi zamanı tənəffüs sisteminin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan döş qəfəsi orqanlarının şüa müayinə üsulları.
Belə kompleks yanaşmanın istifadəsi donuz qripini quş qripi və mövsümi formalar da daxil olmaqla, qrip infeksiyasının digər növlərindən fərqləndirməyə, həmçinin hospitallaşdırma və intensiv müşahidə zərurəti barədə vaxtında qərar qəbul etməyə imkan verir.
Müalicə
Donuz qripində terapiya orqanizmin infeksiyaya reaksiyası nəzərə alınmaqla qurulur. Müalicənin əsas vəzifələri — virus yükünü azaltmaq, intoksikasiya əlamətlərini yüngülləşdirmək və ağırlaşmaların inkişafına yol verməməkdir. Terapiyaya yanaşma həmişə fərdidir: o, xəstəliyin ağırlığından, xəstənin yaşından, ümumi sağlamlıq vəziyyətindən və xroniki problemlərin olmasından asılıdır. Bu infeksiya zamanı dərmanların müstəqil qəbulu təhlükəli ola bilər, çünki yanlış seçilmiş vasitələr tez-tez xəstəliyin gedişatını ağırlaşdırır və klinik mənzərəni bulanıqlaşdırır.
Medikamentoz müalicə çərçivəsində aşağıdakı vasitə qrupları tətbiq olunur:
- virusun çoxalmasını məhdudlaşdıran və xəstəliyin müddətini qısaltmağa kömək edən antivirus aktivliyə malik preparatlar;
- ifadə olunmuş qızdırma zamanı istifadə olunan temperatur aşağı salan vasitələr;
- iltihabi reaksiyanı azaldan, ümumi intoksikasiyanı zəiflətməyə imkan verən preparatlar;
- selikli qişaların şişkinliyini azaltmaqla və havanın keçməsini yaxşılaşdırmaqla tənəffüs funksiyasını dəstəkləyən vasitələr;
- maye və elektrolit itkisinin qarşısını alan, su-duz balansını bərpa edən məhlullar;
- yalnız ciddi göstərişlərə əsasən təyin olunan, immun cavaba təsir edən vasitələr;
- yalnız bakterial infeksiyanın qoşulması təsdiqləndikdə istifadə olunan və profilaktik məqsədlə tətbiq edilməyən antibakterial terapiya.
Dərman olmayan tədbirlər də böyük əhəmiyyət daşıyır. Xəstəyə fiziki fəallığın məhdudlaşdırıldığı qənaətli rejim, kifayət qədər istirahət və müntəzəm isti içki qəbulu göstərişdir. Donuz qripinin ağır gedişatında müalicə stasionar şəraitdə aparılır, burada vəziyyətə sutka boyu nəzarət etmək və terapiyanı vaxtında korreksiya etmək mümkündür.
Risk qrupundan olan xəstələrdə donuz qripinin necə müalicə edilməsi məsələsi ayrıca diqqət tələb edir. Bu hallarda terapiyaya mümkün qədər tez başlanılır ki, bu da ağır ağırlaşmaların ehtimalını azaltmağa və xəstəliyin müddətini qısaltmağa imkan verir. Donuz qripinin nə qədər davam etməsi müalicəyə vaxtında başlanmasından asılıdır. Aktiv xəstəlik dövrü 1-2 həftə çəkə bilər.
Reabilitasiya
Donuz qripi keçirildikdən sonra orqanizmə tam sağalmaq üçün vaxt lazımdır. Temperatur və kəskin simptomlar aradan qalxsa belə, zəiflik, iş qabiliyyətinin azalması və yük zamanı təngnəfəslik davam edə bilər. Reabilitasiya tənəffüs sisteminin funksiyalarının normallaşdırılmasına, enerji ehtiyatlarının bərpasına və orqanizmin immun müdafiəsinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdir.
Bərpa dövründə aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- vəziyyət nəzərə alınmaqla fiziki fəallığın tədricən genişləndirilməsi;
- ağ ciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdıran tənəffüs məşqləri;
- kifayət qədər zülal və vitamin tərkibli rasional qidalanma;
- yuxu və oyaqlıq rejiminin normallaşdırılması;
- psixoemosional yükün azaldılması;
- ümumi möhkəmləndirici prosedurlar.
Reabilitasiya dövrünün müddəti fərdidir və xüsusilə xəstəlik ağır formada keçdikdə bir neçə həftədən bir aya qədər ola bilər.
Profilaktika
Donuz qripinin qarşısının alınması virusla qarşılaşma ehtimalını azaldan və xəstəliyin ağır inkişaf riskini aşağı salan tədbirlər kompleksidir. Profilaktika xəstəliyin mövsümi artım dövrlərində, infeksiya insan mühitində fəal yayıldıqda və yoluxma ehtimalı dəfələrlə artdıqda ən böyük aktuallıq qazanır.
Ən effektiv profilaktik addımlara aiddir:
- vaxtında vaksinasiya – proqnozlaşdırılan qrip virusu növləri nəzərə alınmaqla immun müdafiənin formalaşdırılması;
- əllərin və insanın müntəzəm təmasda olduğu səthlərin əsas gigiyenasının qorunması;
- çoxlu insan toplaşan yerlərdə olarkən fərdi mühafizə vasitələrinin istifadəsi;
- respirator infeksiya əlamətləri olan insanlarla təmasların şüurlu şəkildə azaldılması;
- yaşayış və iş otaqlarının müntəzəm havalandırılması;
- balanslaşdırılmış qidalanma və tam yuxu rejiminə əməl edilməsi;
- xroniki xəstəliklərə nəzarət və onların vaxtında korreksiyası;
- infeksion prosesə işarə edən ilk simptomlar yarandıqda tibbi yardıma müraciət edilməsi.
Profilaktikaya kompleks yanaşma yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa və donuz qripinin ağır gedişat ehtimalını aşağı salmağa imkan verir.
Yadda saxla!
İlk mərhələlərdə donuz qripi tez-tez adi soyuqdəymə kimi maskalanır, buna görə də bir çox insan xəstəliyi ciddiyə almır və müstəqil müalicəyə davam edir. Belə taktika təhlükəlidir. Xəstəliyin üç-dörd günündən sonra vəziyyət yaxşılaşmırsa və ifadə olunmuş simptomlar davam edirsə, həkimə müraciəti təxirə salmaq lazım deyil. Bu dövrdə pisləşmənin səbəbini dəqiqləşdirmək və qrip infeksiyasının ağır formalarını istisna etmək xüsusilə vacib olur.
Erkən tibbi qiymətləndirmə donuz qripini digər qrip növlərindən və KRVİ-dən vaxtında fərqləndirməyə, həmçinin məqsədyönlü müalicə seçməyə imkan verir. Gecikdirilmədən başlanan terapiya ağırlaşma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və orqanizmin adi fəallıq səviyyəsinə daha tez qayıtmasına kömək edir.
Faydalı Məqalələr
Donuz qripindən necə qorunmaq olar?
A (H1N1) qrip virusu insandan insana asanlıqla ötürülür və müxtəlif ağırlıq dərəcəli tənəffüs xəstəliklərinə səbəb olur. Xəstəliyin simptomları…
İstiqamət: İnfeksion xəstəliklər
Suallar və cavablar
Qəflətən yüksələn temperatur, güclü zəiflik və tənəffüs əlamətləri yarandıqda infeksionistə və ya terapevtə müraciət etmək lazımdır. Vəziyyət sürətlə ağırlaşırsa, gecikmədən təcili tibbi yardıma müraciət olunmalıdır. Həkim klinik mənzərəni qiymətləndirib, zərurət olduqda virusun növünü müəyyən etmək üçün laborator müayinə təyin edir, çünki yalnız şikayətlərə əsasən dəqiq diaqnoz qoymaq mümkün deyil.
Donuz qripi virusu əsasən öskürək, asqırma və danışıq zamanı yaranan hava-damcı yolu ilə insandan insana yoluxur. Daha az hallarda virusla çirklənmiş səthlərə toxunduqdan sonra əlləri üzə aparmaqla da yoluxma mümkündür. Xəstə adam simptomlar başlamazdan qısa müddət əvvəldən ətrafdakılar üçün təhlükəli ola bilər, buna görə xəstəlik dövründə maska taxmaq və əl gigiyenasına riayət etmək yayılmanın qarşısını almağa kömək edir.
Əksər hallarda donuz qripi ağırlaşmasız keçsə də, bəzi insanlarda, xüsusən xroniki xəstəliyi olanlarda, hamilələrdə və yaşlılarda ağciyər iltihabı, tənəffüs çatışmazlığı kimi ağır fəsadlar inkişaf edə bilər. Bu səbəbdən yüksək temperatur bir neçə gündən artıq davam etdikdə və ya nəfəs darlığı yarandıqda dərhal həkimə müraciət etmək vacibdir. Fəsadların ehtimalı əsas xəstəliklərin mövcudluğundan və müraciətin vaxtından asılıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
