Diz oynağının tendiniti diz ətrafındakı vətərlərin – ən çox diz qapağı bağının və budun dördbaşlı əzələsinin vətərinin – təkrarlanan yüklənmə nəticəsində zədələnməsidir. Ağrı adətən fiziki aktivlik zamanı artır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sıçrayıcı diz
- patellyar tendinit
- diz vətərlərinin tendinopatiyası
- diz qapağı bağının tendiniti
Xəstəlik haqqında
Diz oynağının tendiniti – diz ətrafındakı vətərlərin zədələnməsi və ağrılı dəyişiklikləridir. Ən çox diz qapağının öz bağı (diz qapağını qamış sümüyü ilə birləşdirən vətər), daha nadir hallarda budun dördbaşlı əzələsinin vətəri və dizin daxili səthində yerləşən “qaz ayağı” nahiyəsi zədələnir.
Xəstəliyin əsasında vətərin bərpa olunmağa macal tapmadığı təkrarlanan yüklənmə durur. Vətərdə mikrozədələnmələr toplanır, toxumanın quruluşu dəyişir. Müasir təsəvvürlərə görə xroniki hallarda iltihabdan çox vətər toxumasının degenerativ dəyişiklikləri üstünlük təşkil edir, buna görə həkimlər tez-tez “tendinopatiya” terminindən istifadə edirlər.
Xəstəlik ən çox tullanma və qaçışla bağlı idman növləri ilə məşğul olanlarda – voleybolçularda, basketbolçularda, futbolçularda, atletlərdə, rəqqaslarda rast gəlinir. Lakin artıq çəkisi olan, uzun müddət ayaq üstə işləyən və ya fiziki fəallığını qəfildən artıran insanlarda da yarana bilər. Erkən mərhələdə tendinit yaxşı müalicə olunur, gecikdirildikdə isə xroniki gediş alır, uzun müddət idman və gündəlik fəallığı məhdudlaşdırır, nadir hallarda vətərin cırılmasına səbəb olur.
Səbəbləri
Tendinit vətərə düşən yük onun bərpa olunma imkanlarını aşdıqda inkişaf edir. Ən çox vətərin sümüyə birləşdiyi yer zədələnir. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Təkrarlanan tullanmalar və qaçış – tullanmadan sonra yerə enmə zamanı diz qapağı bağına çox böyük yük düşür.
- Yükün kəskin artırılması – məşqlərin sayının, intensivliyinin və ya müddətinin qəfildən çoxaldılması, uzun fasilədən sonra idmana qayıdış.
- Kifayət qədər istirahətin olmaması – məşqlər arasında bərpaya vaxt qalmır.
- Bərk səth və uyğun olmayan ayaqqabı – asfaltda qaçış, amortizasiyası zəif ayaqqabı.
- Əzələ disbalansı və elastikliyin azalması – budun ön və arxa əzələlərinin gərginliyi, çanaq və bud əzələlərinin zəifliyi.
- Ayaqların biomexanikası – yastıpəncəlik, dizlərin içəri əyilməsi, ayaqların uzunluğunun fərqi diz vətərlərinə yükü artırır.
- Artıq bədən çəkisi – oynağa və vətərlərə daimi əlavə yük yaradır.
- Birbaşa travma – dizə zərbə vətərin zədələnməsinə təkan verə bilər.
- Ümumi xəstəliklər və dərmanlar – şəkərli diabet, revmatoid artrit, podaqra və digər iltihabi oynaq xəstəlikləri, böyrək çatışmazlığı; ftorxinolon qrupundan olan antibiotiklər və uzunmüddətli hormon müalicəsi vətərlərin zədələnmə riskini artıra bilər.
- Yaş – yaşla vətərlərin elastikliyi azalır, bərpa ləngiyir.
Təsnifat
Zədələnmiş vətərdən asılı olaraq tendinitin aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- diz qapağı bağının tendiniti (“sıçrayıcı diz”) – ən çox rast gəlinən forma, ağrı diz qapağının aşağı kənarında olur;
- dördbaşlı əzələnin vətərinin tendiniti – ağrı diz qapağının yuxarı kənarında yerləşir;
- “qaz ayağı” nahiyəsinin tendiniti və bursiti – dizin daxili-aşağı səthində tikişçi, incə və yarımvətərli əzələlərin vətərlərinin birləşmə yerində; çox vaxt artıq çəkili və diz artrozu olan pasiyentlərdə rast gəlinir;
- budun arxa əzələlərinin vətərlərinin tendiniti – dizin arxa səthində ağrı ilə özünü göstərir.
Gedişinə görə kəskin (yükün kəskin artmasından sonra yaranan) və xroniki (uzun müddət davam edən, dövri kəskinləşən) formalar ayırd edilir. Səbəbinə görə isə yüklənmə ilə bağlı birincili və revmatoloji, metabolik xəstəliklər fonunda inkişaf edən ikincili tendinit fərqləndirilir. Uzunmüddətli gedişdə vətərdə kalsium çöküntüləri yarana bilər.
Mərhələlər
Diz qapağı bağının tendinitində ağrının yük ilə əlaqəsinə görə adətən dörd mərhələ ayırd edilir:
- Birinci mərhələ – ağrı yalnız intensiv yükdən sonra yaranır, idmana mane olmur.
- İkinci mərhələ – ağrı məşqin əvvəlində yaranır, qızışmadan sonra azalır, yükdən sonra yenidən artır; idman nəticələri hələ pisləşmir.
- Üçüncü mərhələ – ağrı məşq boyu və ondan sonra da davam edir, idman göstəricilərini aşağı salır, adi gündəlik fəallıq zamanı da hiss oluna bilər.
- Dördüncü mərhələ – vətərin qismən və ya tam cırılması; diz açılmır, ayağa dayaq olmaq çətinləşir.
Klinik mənzərə
Diz oynağının tendinitinin əsas əlamətləri:
- yerli ağrı – adətən diz qapağının aşağı və ya yuxarı kənarında, “qaz ayağı” tendinitində isə dizin daxili-aşağı səthində; pasiyent ağrı nöqtəsini barmaqla dəqiq göstərə bilir;
- yüklə əlaqəli ağrı – tullanma, qaçış, çömbəlmə, pilləkənlə enmə və qalxma, uzun müddət dizləri bükülü oturma zamanı güclənir;
- səhər və istirahətdən sonra sərtlik, ilk hərəkətlərdə ağrı;
- palpasiyada həssaslıq – vətərin sümüyə birləşdiyi yeri basdıqda ağrı;
- yüngül şişkinlik, bəzən qızartı və istilik hissi – bu əlamətlər daimi deyil;
- ayağın gücünün azalması – tullanma hündürlüyünün azalması, ayağın “zəiflik” hissi;
- hərəkət zamanı vətər nahiyəsində xırıltı və ya cırıltı hissi.
Yeniyetmələrdə diz qapağının aşağı kənarında və ya qamış sümüyünün qabarığında ağrı tez-tez böyümə zonasının xəstəlikləri ilə bağlı olur və tendinitdən fərqləndirilməlidir. Yaşlı insanlarda dizin daxili səthində ağrı çox vaxt artrozla birlikdə rast gəlinir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər dizdə qəfil “şaqqıltı” və kəskin ağrıdan sonra dizi aça bilmirsinizsə, diz qapağı yerindən yuxarı və ya aşağı yerdəyişibsə, diz sürətlə şişib, qızarıb və isti olubsa, yüksək hərarət və titrətmə qoşulubsa, ayağa basmaq mümkün deyilsə. Bu əlamətlər vətərin cırılmasını və ya oynağın infeksiyasını göstərə bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən şikayətlərə və klinik müayinəyə əsaslanır. Həkim ağrının nə vaxt və hansı hərəkətlərdə yarandığını, idman növünü, məşqlərin rejimini, keçirilmiş travmaları, qəbul olunan dərmanları və müşayiətedici xəstəlikləri dəqiqləşdirir. Müayinə zamanı vətərin palpasiyası, oynağın hərəkət həcmi, əzələ gücü, çömbəlmə kimi funksional testlər, dizin bağ aparatının stabilliyi qiymətləndirilir. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün aşağıdakı müayinələr tətbiq edilir:
- Ultrasəs müayinəsi – vətərin qalınlaşmasını, quruluşunun dəyişməsini, qan damarlarının artmasını, qismən cırılmaları və ətraf maye toplanmasını göstərir; həmçinin dinamikada nəzarət üçün rahatdır.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – vətərdəki dəyişiklikləri dəqiqləşdirir, menisk, bağ və qığırdaq zədələrini istisna edir.
- Rentgenoqrafiya – sümük patologiyasını, artrozu və vətərdə kalsium çöküntülərini aşkar edir.
- Laborator analizlər – iltihabi və ya metabolik xəstəlikdən şübhələnildikdə (qanın iltihab göstəriciləri, sidik turşusu, qan şəkəri) təyin edilir.
Differensial diaqnostika patellofemoral ağrı sindromu, menisk zədələnməsi, diz artrozu, bursit, yeniyetmələrdə böyümə zonasının xəstəlikləri və artritlərlə aparılır.
Müalicə
Diz tendinitinin müalicəsi əksər hallarda konservativdir və bir neçə istiqaməti əhatə edir. Müalicə tez nəticə vermir, vətərin bərpası həftələr və aylarla davam edə bilər, buna görə səbir və ardıcıllıq vacibdir.
- Yükə nəzarət. Tam hərəkətsizlik tövsiyə edilmir, lakin ağrını artıran fəaliyyət – tullanmalar, sürətli qaçış, dərin çömbəlmə – müvəqqəti azaldılır. Ağrının dözülən həddə qaldığı fəallıq saxlanılır.
- Müalicəvi məşqlər – müalicənin əsasını təşkil edir. Mütəxəssisin nəzarəti ilə vətəri tədricən yükləyən statik və ekssentrik məşqlər, bud, çanaq və baldır əzələlərini gücləndirən və elastikliyi artıran hərəkətlər seçilir. Yük mərhələli artırılır.
- Dərman müalicəsi. Kəskin ağrı dövründə həkim qısa kursla qeyri-steroid iltihabəleyhi preparatlar (yerli gel və ya daxilə qəbul üçün) təyin edə bilər. Bu dərmanlar ağrını azaldır, lakin vətəri bərpa etmir.
- Fiziki üsullar. Soyuq tətbiqi, ekstrakorporal zərbə-dalğa terapiyası, diz qapağı bağına xüsusi dəstəkləyici bandaj və ya kinezioteyp ağrını azaltmağa kömək edə bilər.
- İnyeksiyalar. Hormonların birbaşa vətərə yeridilməsi onun zəifləməsi və cırılması riski səbəbindən adətən tövsiyə edilmir. Digər inyeksiya üsulları ayrı-ayrı hallarda həkim tərəfindən fərdi qaydada nəzərdən keçirilir.
- Risk amillərinin korreksiyası – bədən çəkisinin azaldılması, ortopedik dabanlıqlar, düzgün ayaqqabı seçimi, məşq texnikasının dəyişdirilməsi.
Cərrahi müalicə vətərin tam cırılmasında zəruridir. Uzun müddət düzgün aparılan konservativ müalicəyə cavab verməyən xroniki tendinopatiyada dəyişmiş vətər toxumasının çıxarılması məqsədilə artroskopik və ya açıq əməliyyat nəzərdən keçirilə bilər.
Nə etməmək lazımdır: ağrıya baxmayaraq məşqləri eyni intensivlikdə davam etdirmək, ağrıkəsicilər qəbul edib yarışlarda çıxış etmək, həkim təyinatı olmadan dərman və inyeksiyalardan istifadə etmək, isidici xalq vasitələrinə güvənmək.
Reabilitasiya
Reabilitasiyanın məqsədi vətərin yükə davamlılığını bərpa etmək və idmana təhlükəsiz qayıtmaqdır. Proqram mərhələli qurulur: əvvəlcə ağrısız statik məşqlər, sonra güc məşqləri, daha sonra sürət və tullanma elementləri əlavə olunur. Hər mərhələyə keçid ağrının səviyyəsinə və funksional testlərin nəticələrinə görə müəyyən edilir. İdmana tam qayıdış adətən ağrısız çömbəlmə və tullanmalar mümkün olduqdan sonra, həkimin və ya reabilitoloqun razılığı ilə həyata keçirilir. Masaj və fizioterapiya köməkçi üsul kimi tətbiq oluna bilər.
Profilaktika
- Məşq yükünü tədricən artırın, həftəlik həcmi qəfildən çoxaltmayın.
- Hər məşqdən əvvəl qızışma, sonra isə dartılma məşqləri edin.
- Bud, çanaq və baldır əzələlərini müntəzəm gücləndirin.
- Məşqlər arasında bərpa üçün kifayət qədər vaxt ayırın, yuxuya diqqət edin.
- Amortizasiyası yaxşı olan, idman növünə uyğun ayaqqabı geyinin, yastıpəncəlik olduqda ortopedik dabanlıqlardan istifadə edin.
- Sağlam bədən çəkisini qoruyun.
- Dizdə ilk ağrılar yarandıqda yükü azaldın və həkimə müraciət edin – erkən mərhələdə müalicə daha effektivdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diz oynağının tendiniti ilə travmatoloq-ortoped və ya idman həkimi məşğul olur. İkincili tendinitdən şübhələnildikdə revmatoloqun müayinəsi, reabilitasiya mərhələsində isə reabilitoloqun köməyi lazım ola bilər.
Yadda saxla!
- Dizdə yüklə əlaqəli ağrı vətərin həddindən artıq yüklənməsinin siqnalıdır – onu ağrıkəsicilərlə “susdurmaq” olmaz.
- Tam hərəkətsizlik vətəri zəiflədir: müalicənin əsasını düzgün seçilmiş, tədricən artırılan məşqlər təşkil edir.
- Hormonların vətərə yeridilməsi onun cırılma riskini artırır və adətən tövsiyə edilmir.
- Qəfil şaqqıltı və dizi aça bilməmək vətərin cırılmasının əlaməti ola bilər – təcili həkimə müraciət edin.
- Erkən mərhələdə başlanan müalicə xroniki gedişin qarşısını almağa kömək edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Çox vaxt tam dayandırmaq tələb olunmur. Ağrını artıran hərəkətlər – tullanmalar, sürətli qaçış – müvəqqəti azaldılır, lakin həkimin və ya reabilitoloqun tövsiyə etdiyi məşqlər davam etdirilir. Yükün düzgün idarə olunması vətərin bərpası üçün tam istirahətdən daha faydalıdır.
Erkən mərhələdə əlamətlər bir neçə həftəyə azala bilər. Xroniki hallarda vətərin bərpası aylarla davam edir və müntəzəm məşqlər tələb edir. Müalicənin müddəti mərhələdən, yükün idarə olunmasından və tövsiyələrə əməl edilməsindən asılıdır.
Yükdən sonra yaranan kəskin ağrı və şişkinlikdə qısa müddətli soyuq tətbiqi ağrını azalda bilər. İsidici prosedurlar kəskin dövrdə tövsiyə edilmir. Xroniki mərhələdə hansı fiziki üsulların faydalı olacağını həkim müəyyən edir.
Hormonların birbaşa vətərə yeridilməsi ağrını müvəqqəti azalda bilər, lakin vətəri zəiflədir və cırılma riskini artırır. Buna görə diz qapağı bağının tendinitində bu üsul adətən tövsiyə edilmir. İnyeksiya müalicəsinin hər hansı növü barədə qərarı yalnız həkim fərdi qaydada verir.
Tendinitdə ağrı adətən vətərin birləşdiyi konkret nöqtədə olur və yüklə, xüsusilə tullanma və çömbəlmə ilə güclənir. Artrozda isə oynağın qığırdağı zədələnir, ağrı daha yayğın olur, səhər sərtliyi, hərəkət zamanı xırıltı və oynağın deformasiyası müşahidə olunur. Dəqiq fərqləndirmək üçün həkim müayinəsi və instrumental müayinələr lazımdır.
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, ultrasəs və digər müayinələrin nəticələri, xəstəliyin səbəbi, mərhələsi və pasiyentin fəallıq səviyyəsi nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir. Əksər hallarda müalicə konservativdir və müalicəvi məşqlərə əsaslanır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
