Dizin əzilməsi küt travma nəticəsində diz nahiyəsinin yumşaq toxumalarının zədələnməsidir. Ağrı, şişkinlik və hematoma yarana bilər; daha ciddi oynaq zədələri istisna edilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dizin kontuziyası
Xəstəlik haqqında
Güclü zərbə zamanı diz zədəsi hemartroz – diz oynağı boşluğuna daxili qan tökülməsi ilə müşayiət olunur. Lakin əksər hallarda zədə yüngül kateqoriyaya aiddir və dizin üzərinə təsadüfi yıxılma ilə əlaqədardır.
Diz nahiyəsinin zədələnməsi üçün şişkinliyin inkişafı, dəri örtüyündə yayılmış göyərmənin yaranması və ağrı hisslərinin meydana çıxması xarakterikdir. Ağrılar insanın zədələnmiş ətrafı əsirgəməsinə (axsayaraq yerimə) səbəb ola bilər. Ayağın dayaq funksiyası da pozula bilər.
Diaqnoz obyektiv müayinə, palpasiya, rentgenoqrafiya və oynağın ultrasəs skanlaşdırılması məlumatları əsasında qoyulur. Bəzi hallarda müalicəvi-diaqnostik artroskopiyanın aparılması göstərişdir.
Zədələnmiş dizin müalicəsi əsasən konservativ üsullarla aparılır.
Səbəbləri
Diz zədələnməsinin səbəbləri aşağıdakı amillərlə əlaqəli ola bilər:
- dizə yandan və ya öndən birbaşa zərbə dəyməsi;
- məişətdə və ya idman zamanı dizin üzərinə yıxılma;
- istehsalatda alınan travma;
- yol-nəqliyyat hadisəsi.
Diz zədələnməsi kifayət qədər tez-tez məişət travması kimi baş verir. Bununla yanaşı, idman travmatizmi də geniş yayılmışdır. Diz üçün ən təhlükəli fiziki fəaliyyət növləri qaçış, futbol və ya xokkey oyunu, fiqurlu konkidə sürüşmə hesab olunur.
Dizin yumşaq toxuma strukturlarının möhkəmlik ehtiyatı fərqlidir. Belə ki, ən kövrək olanlar piy toxuması və əzələlərdir, buna görə də onlar ilk növbədə zədələnir. Lakin travmatik amilin təsir gücü daha da artarsa, əzələləri hər tərəfdən əhatə edən birləşdirici toxuma fassiyaları və vətər komponentləri risk zonasına düşür. Travmanın təsiri altında damar tonusu dəyişir – əvvəlcə damarlar daralır, sonra genişlənir. Damar divarını əmələ gətirən hüceyrələr arasındakı məsamələrin ölçüsü artır, buna görə də maye hissə (plazma) interstisial sahəyə çıxır. Bu, ödemin inkişafı üçün zəmin yaradır. Lakin travmanın təsiri altında xırda damarların bütövlüyü də pozulur – toxumaları isladan daxili qansızma meydana çıxır. Axan qan əzələ dəstələri və fassial qişalar arasında yığılır. Oynaq kapsulunu qidalandıran damarlar da zədələnə bilər ki, bu da hemartrozun inkişafına gətirib çıxarır. Yüksək enerjili təsir zamanı yumşaq toxumalarda nekroz zonaları meydana çıxa bilər.
Alınan travmaya cavab olaraq immunitet və hemostaz sistemi aktivləşir. Bir tərəfdən bu, daxili qanaxmanın dayandırılması üçün zəruridir, digər tərəfdən isə zədələnmiş toxumaların və əmələ gəlmiş qan laxtalarının immun lizisi üçün lazımdır. İmmunitetin aktivliyi və zədələnmənin ağırlığı toxuma strukturlarının bərpa dövrünün uzunluğunu müəyyən edir. Orta hesabla sağalma mərhələsi təxminən 2 həftə davam edir, ağır zədələnmələrdə isə 1 ay və daha çox müddətə çata bilər.
Təsnifat
Diz zədəsi aşağıdakı formada ola bilər:
- ağırlaşmamış, hemartroz olmadıqda;
- ağırlaşmış, diz oynağının boşluğunda qan toplandıqda.
Zədə həmçinin birtərəfli və ikitərəfli olaraq təsnif edilir.
Diz zədəsi izolə olunmuş və birgə ola bilər, yəni yumşaq toxumaların qapalı zədəsindən başqa, məsələn, oynaqdaxili sınıq və ya menisklərin zədələnməsi olduqda.
Klinik mənzərə
Diz oynağının zədələnməsində klinik mənzərədə ağrı sindromu ön plana çıxır. Ağrılar hətta sükunət vəziyyətində də narahat edir, bu isə toxumaların dərinliyindəki proprioseptiv reseptorları qıcıqlandıran travmatik ödemin mövcudluğu ilə əlaqədardır. Ağrılar diz oynağında hərəkət zamanı əhəmiyyətli dərəcədə güclənir. Zərərçəkmiş şəxs ağrını provokasiya etməmək üçün refleks olaraq dizini qorumağa çalışır, buna görə də topallıq (aksaqlıq) meydana çıxır.
Səthi yerləşən toxumalara axan qan dərinin qırmızımtıl-mavi rəngə boyanmasına səbəb olur. Bu «göyərmənin» aydın sərhədləri olmur. Bir neçə gündən sonra onun «çiçəklənməsi» başlayır. Belə ki, ilk gün göyərmə qırmızımtıl çalarda olur, 4-5-ci günlərdə isə bənövşəyi rəng alır. Toxumalarda hemoqlobinin parçalanması nəticəsində təxminən 10-cu gündə «göyərmə» yaşılımtıl çalar alır.
Travmadan az sonra dizin obyektiv müayinəsində şişkinlik meydana çıxır. Ödemin şiddəti yuxarıda qeyd olunan patogenetik xüsusiyyətlərlə əlaqədar olaraq daha 2-3 gün ərzində arta bilər. Diz kürəvari forma alır, bu zaman yan hissələrdə yaxşı seçilən qabarmalar müəyyən edilir. Bəzi hallarda reaktiv sinovit inkişaf edə bilər, bu zaman ağrı və ödem əlamətləri daha da bariz şəkil alır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diz zədələnməsinin diaqnostikası sümük travmatizmini istisna etməyə yönəlmişdir, çünki sınıqların və zədələnmələrin bəzi simptomları bir-birinə oxşardır. Birinci mərhələdə həkim zədələnmiş nahiyənin obyektiv müayinəsini və palpasiyasını aparır. Eyni zamanda oynaq daxilində maye olmasına işarə edə bilən diz qapağının ballotman əlaməti qiymətləndirilir. Travmadan sonrakı ilk gün maye axmış qandan ibarət olur. Dizin travmasından 5-7 gün sonra mayenin meydana çıxması adətən reaktiv sinovitin inkişafına işarə edir. Həkimlər müalicə proqramını tərtib edərkən bu zaman fərqlərini nəzərə alırlar. Belə ki, hemartroz zamanı adətən oynağın punksiyası aparılır, sinovit zamanı isə güclü iltihabəleyhinə terapiya təyin edilir.
Travma zamanı sümüklərin sına bilməsini nəzərə alaraq, müayinə proqramına mütləq 2 proyeksiyada rentgenoqrafiya daxil edilir. Oynağın yumşaq toxuma strukturlarını qiymətləndirmək üçün ultrasəs müayinəsi aparılır. Diaqnostik artroskopiya oynağın quruluşunu daxildən qiymətləndirməyə və zərurət olduqda eyni zamanda müalicə tədbirlərini həyata keçirməyə imkan verir.
Müalicə
Zədələnmiş dizin müalicəsinin xüsusiyyətləri zədələnmənin ağırlıq dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Lakin əksər hallarda kompleks konservativ terapiya kifayət edir. Cərrahi müalicəyə ehtiyac olduqda həkimləri az invazivli müdaxilələr aparırlar.
Hemartroz olmadıqda dizin əlavə immobilizasiyasına ehtiyac yoxdur. Yalnız zədələnmiş oynağa düşən yükü məhdudlaşdırmaq vacibdir. İlk gün soyuğun tətbiqi, ikinci-üçüncü gündən isə qızdırma (lakin toxumaların həddindən artıq qızdırılmaması) məsləhət görülür. Müalicə proqramına həmçinin yerli və sistemli iltihabəleyhinə vasitələr də daxil edilir.
Cərrahi müalicə
Proqressivləşən hemartroz zamanı müalicəvi artroskopiya aparılır. Oynaq boşluğuna nazik endoskopik alətlər daxil edilir ki, bu da oynaqdaxili strukturların vəziyyətini ətraflı müayinə etməyə, tökülmüş qanı çıxarmağa və antiseptik işləmə aparmağa imkan verir.
Bəzi hallarda artroskopiya soyulmuş oynaq qığırdağının kiçik fraqmentlərini çıxarmaq üçün də aparılır. Belə əməliyyat peşəkar idmanla məşğul olan insanlara tövsiyə olunur.
Reabilitasiya
Diz zədələnməsindən sonra reabilitasiya aşağıdakı istiqamətlərdən ibarət ola bilər:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi metodları ilə oynağın işlədilməsi;
- iltihabəleyhinə və sorulmanı sürətləndirici xüsusiyyətlərə malik fizioprosedurların kurs şəklində aparılması;
- diz oynağının yükünü azaltmağa imkan verən kinezioteyplənmə;
- toxumalarda mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdırmağa imkan verən bərpaedici masaj kursu.
Bəzi hallarda hemartrozdan sonra deformasiyaedici artrozun inkişaf riski artdıqda hialuron turşusunun profilaktik yeridilməsi məsləhət görülür. O, oynağın təbii sürtkü maddəsidir, oynaq səthlərinin bir-birinə sürtünməsini asanlaşdırır, oynağı nəmləndirir və qığırdaq lövhəciyinin vəziyyətinə müsbət təsir göstərir.
Profilaktika
Dizi travmadan qorumaq üçün idmançılara və idman həvəskarlarına oynağa əlavə dəstək yaradan xüsusi fiksatorlardan istifadə etmək tövsiyə olunur. Buz bağlamış yolda və səkidə ehtiyat tədbirlərinə riayət etmək də vacibdir. Yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək avtomobil travmatizmi riskini azaldacaqdır.
Yadda saxla!
Diz oynağının zədələnməsinin dəyişməz əlaməti yumşaq toxumalara qansızmadır. Qanın laxtalanma fəaliyyətinin pozulması zamanı (hemofiliya, antikoaqulyant/antiaqreqantların dozasının aşılması fonunda, trombositopeniya və digər hallarda) qansızmanın həcmi kifayət qədər böyük ola bilər. Bu, zədələnmiş dizin müalicəsinin xüsusiyyətlərinə öz təsirini göstərir. Hemostaz qüsurlarının vaxtında korreksiyası və müşayiət edən hemartrozun aradan qaldırılması mühüm rol oynayır.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
