Diz qapağının çıxığı patellanın bud sümüyü üzərindəki normal yivdən, ən çox xaricə doğru yerdəyişməsidir. Ağrı, deformasiya və dizin hərəkətinin məhdudlaşmasına səbəb olur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Patellyar çıxıq
- patellanın dislokasiyası
- patellanın çıxığı
- luxatio patellae
Xəstəlik haqqında
Diz qapağı (patella) budun dördbaşlı əzələsinin vətəri içində yerləşən yastı sümükdür. Dizi bükəndə və açanda o, bud sümüyünün ön səthindəki xüsusi yivdə sürüşür, əzələnin gücünü artırır və oynağı qoruyur. Çıxıq zamanı diz qapağı bu yivdən tamamilə çıxır, demək olar ki, həmişə xarici (lateral) tərəfə.
Çıxıq daha çox yeniyetmələrdə və gənclərdə, xüsusilə idmanla məşğul olanlarda və qızlarda rast gəlinir. Çox vaxt ona anatomik xüsusiyyətlər – bud sümüyü yivinin dayaz olması (displaziya), diz qapağının yüksək yerləşməsi, bağların zəifliyi – zəmin yaradır. Bu fonda nisbətən yüngül burulma hərəkəti belə çıxığa səbəb ola bilər.
Diz qapağı tez-tez dizi açanda öz-özünə yerinə qayıdır. Buna görə insanlar zədəni yüngül hesab edib həkimə gec müraciət edirlər. Halbuki ilk çıxıq zamanı diz qapağını daxildən saxlayan əsas bağ (medial patellofemoral bağ) adətən cırılır, oynağa qansızma olur, qığırdaqdan qopmuş parçalar oynaqda sərbəst cisim əmələ gətirə bilər.
İlk çıxıqdan sonra bir çox pasiyentdə diz qapağının qeyri-sabitliyi qalır və çıxıq təkrarlanır. Təkrarlanan epizodlar qığırdağı zədələyir və gələcəkdə patellofemoral osteoartrozun inkişafına gətirib çıxarır. Vaxtında düzgün diaqnostika və müalicə bu ağırlaşmaların riskini azaldır.
Səbəbləri
Çıxığın bilavasitə səbəbi adətən travmadır. Ən tipik mexanizm dolayıdır: ayaq yerə dayanıb, diz bir qədər bükülü vəziyyətdə ikən bədən fırlanır, baldır isə xaricə dönür – bu zaman dördbaşlı əzələnin dartılması diz qapağını yivdən xaricə itələyir. Daha az hallarda səbəb dizin daxili tərəfinə birbaşa zərbədir.
Çıxığın yaranma riskini artıran amillər:
- Bud sümüyü yivinin displaziyası – yiv dayaz və ya yastıdır, diz qapağını yaxşı saxlamır;
- Diz qapağının yüksək yerləşməsi – bükülmənin əvvəlində diz qapağı yivə gec daxil olur və sabit olmur;
- Bağların ümumi zəifliyi – oynaqların anadangəlmə həddən artıq hərəkətliliyi;
- Ayağın oxunun pozulması – dizlərin içəri əyilməsi (X-şəkilli ayaqlar), bud və ya baldır sümüyünün burulması;
- Diz qapağı bağının qamış sümüyünə xaricə yönəlmiş bərkiməsi – əzələ dartısının istiqaməti diz qapağını xaricə çəkir;
- Əzələ disbalansı – budun dördbaşlı əzələsinin daxili hissəsinin zəifliyi;
- Əvvəlki çıxıq – ilk epizoddan sonra təkrarlanma riski kəskin artır;
- Yaş və idman – yeniyetməlik, fırlanma və tullanma ilə bağlı idman növləri, rəqs, gimnastika.
Növləri
Gedişinə görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- ilk (birincili) travmatik çıxıq – travma nəticəsində ilk dəfə baş verir;
- residivləşən çıxıq – ilk epizoddan sonra çıxıq yenidən, adətən daha az güclü travma ilə təkrarlanır;
- adət halına gəlmiş çıxıq – diz qapağı demək olar ki, hər bükülmədə yivdən çıxır və açılmada yerinə qayıdır;
- daimi çıxıq – diz qapağı daim yivdən kənarda qalır; çox vaxt anadangəlmədir və uşaqlıqda aşkar edilir.
Yerdəyişmə istiqamətinə görə çıxıq xarici (lateral) və daxili (medial) ola bilər. Xarici çıxıq əksər hallarda rast gəlinir, daxili çıxıq isə çox nadirdir və adətən əvvəlki əməliyyatlardan sonra yaranır. Bundan başqa, tam çıxıq və natamam çıxıq (subluksasiya) fərqləndirilir: subluksasiya zamanı diz qapağı yivdən qismən çıxır və qeyri-sabitlik hissi yaradır.
Klinik mənzərə
Kəskin çıxıq zamanı adətən aşağıdakılar müşahidə olunur:
- qəfil güclü ağrı dizin ön və daxili hissəsində, bəzən «çıqqıltı» hissi ilə;
- görünən deformasiya – diz qapağı dizin xarici tərəfində qabarır, dizin forması dəyişir;
- dizin bükülü vəziyyətdə qalması – insan dizi aça bilmir, aktiv hərəkətlər mümkün olmur;
- sürətlə artan şişkinlik – oynağa qansızma nəticəsində;
- ayağa dayaq verə bilməmək;
- dizin daxili tərəfində ağrı – cırılmış bağın nahiyəsində, hətta diz qapağı yerinə qayıtdıqdan sonra da.
Diz qapağı öz-özünə yerinə qayıtdıqda deformasiya olmaya bilər, lakin şişkinlik, ağrı və qeyri-sabitlik hissi qalır. Residivləşən çıxıqda insan dizin «qaçması», ayağın birdən «boşalması» epizodlarından, pilləkəndən enərkən və çömbələrkən narahatlıqdan şikayət edir; qığırdaq parçası oynaqda ilişdikdə blokada yarana bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər diz qapağı yerindən çıxıb qalıbsa və diz deformasiya olunubsa, ayaqda keyimə, soyuqluq və ya solğunluq varsa, açıq yara və ya güclü qanaxma varsa, ayağa ümumiyyətlə dayaq vermək mümkün deyilsə.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın necə baş verdiyini, əvvəllər belə epizodların olub-olmamasını soruşur. Müayinədə diz qapağının vəziyyəti, şişkinlik, dizin daxili tərəfində ağrılı nöqtələr, hərəkət həcmi qiymətləndirilir. Kəskin dövr keçdikdən sonra diz qapağının hərəkətliliyi yoxlanılır: onu xaricə yerdəyişdirməyə cəhd zamanı pasiyentin qorxu ilə əzələni gərməsi qeyri-sabitliyin tipik əlamətidir. Ayağın oxu və yeriş də qiymətləndirilir.
- Rentgenoqrafiya düz, yan və aksial (diz qapağına «yuxarıdan» baxan) proyeksiyalarda – sınıqları, qopmuş sümük-qığırdaq parçalarını, yivin formasını və diz qapağının hündürlüyünü göstərir;
- MRT – medial patellofemoral bağın cırılmasını, qığırdaq zədələrini, oynaqda sərbəst cisimləri və sümük əzilməsinin tipik ocaqlarını aşkar edir; əməliyyatı planlaşdırmaq üçün ən informativ üsuldur;
- Kompüter tomoqrafiyası – sümük anatomiyasını, yivin displaziyasını və diz qapağı bağının bərkimə nöqtəsinin yerləşməsini dəqiq ölçmək üçün;
- Ultrasəs müayinəsi – oynaqda mayeni və bağların vəziyyətini qiymətləndirməyə kömək edir;
- Artroskopiya – əsasən müalicə məqsədilə, qığırdaq parçalarını çıxarmaq və ya bərkitmək üçün aparılır.
Differensial diaqnostika diz qapağının sınığı, ön çarpaz bağın və menisklərin zədələri, eləcə də diz qapağı bağının cırılması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- çıxığın təkrarlanması və xroniki qeyri-sabitlik;
- diz qapağı və bud sümüyü qığırdağının zədələnməsi, osteoxondral sınıqlar;
- oynaqda sərbəst cisimlər və dizin blokadası;
- oynaqda təkrarlanan maye toplanması;
- patellofemoral osteoartroz və xroniki ön diz ağrısı;
- fiziki aktivliyin və idman imkanlarının məhdudlaşması.
Müalicə
İlk yardım. Diz qapağını özbaşına yerinə salmağa cəhd etmək olmaz – bu, qığırdağı zədələyə və sınığı gizlədə bilər. Ayağı rahat vəziyyətdə hərəkətsiz saxlamaq, parça ilə bükülmüş soyuq kompres qoymaq və pasiyenti travmatologiya şöbəsinə və ya təcili yardım məntəqəsinə çatdırmaq, deformasiya qalıbsa və ya ayaqda keyimə varsa 103-ə zəng etmək lazımdır. Diz qapağı öz-özünə yerinə qayıtsa belə, həkim müayinəsi vacibdir.
Yerinə salma. Həkim adekvat ağrısızlaşdırma altında dizi ehtiyatla açaraq diz qapağını yerinə salır. Bundan sonra mütləq nəzarət rentgenoqrafiyası aparılır.
Konservativ müalicə qığırdaq parçası və ciddi anatomik pozğunluq olmayan ilk çıxıqda əsas yanaşmadır:
- qısa müddət ortez və ya sarğı ilə dizin sabitləşdirilməsi, qoltuqağacları ilə yeriş;
- soyuq kompres, ayağı yüksəkdə saxlamaq, həkimin təyini ilə ağrıkəsici və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar;
- oynaqda çoxlu qan toplandıqda həkim tərəfindən punksiya;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – budun dördbaşlı əzələsinin, xüsusilə onun daxili hissəsinin və bud-çanaq nahiyəsi əzələlərinin gücləndirilməsi, hərəkət həcminin bərpası;
- idmana mərhələli qayıdış, bəzən diz qapağını saxlayan xüsusi ortezlə.
Cərrahi müalicə qığırdaq və ya sümük parçası qopduqda, çıxıq təkrarlandıqda, adət halına gəlmiş və daimi çıxıqda, ciddi anatomik pozğunluqlarda göstərişdir. Əməliyyatlar mümkün qədər artroskopik və ya az travmatik üsullarla aparılır: qopmuş parçanın bərkidilməsi və ya çıxarılması, medial patellofemoral bağın öz vətərlə bərpası (plastikası), lazım olduqda diz qapağı bağının bərkimə nöqtəsinin köçürülməsi və ya bud sümüyü yivinin formasının düzəldilməsi. Uşaqlarda əməliyyat növü böyümə zonaları nəzərə alınaraq seçilir; anadangəlmə daimi çıxıqda korreksiya erkən yaşda aparılır.
Əməliyyatdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapiya və mərhələli yüklənmə daxil olmaqla reabilitasiya kursu keçmək lazımdır. İdmana qayıdış vaxtını həkim fərdi qaydada müəyyən edir.
Profilaktika
- bud, baldır və bud-çanaq nahiyəsi əzələlərini müntəzəm gücləndirmək;
- məşqdən əvvəl isinmə hərəkətləri etmək, düzgün tullanma və yerəenmə texnikasını öyrənmək;
- risk amilləri və ya əvvəlki çıxıq olduqda idman zamanı həkimin tövsiyə etdiyi ortezdən istifadə etmək;
- ilk çıxıqdan sonra reabilitasiya kursunu tam başa vurmaq;
- dizlərdə qeyri-sabitlik hissi olan uşaq və yeniyetmələri vaxtında ortopedə göstərmək;
- anatomik risk amilləri olan uşaq və yeniyetmələrdə idman növünü və yüklənməni ortopedlə razılaşdırmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diz qapağının çıxığı zamanı travmatoloq-ortopedə, uşaqlarda isə uşaq travmatoloquna və ya ortopedinə müraciət etmək lazımdır. Kəskin travmada təcili yardım məntəqəsinə getmək olar.
Yadda saxla!
- Diz qapağı öz-özünə yerinə qayıtsa da, həkimə müraciət etmək vacibdir.
- Diz qapağını özbaşına yerinə salmağa cəhd etmək olmaz.
- İlk çıxıqdan sonra əzələləri gücləndirən reabilitasiya təkrarlanma riskini azaldır.
- Təkrarlanan çıxıqlar qığırdağı zədələyir, belə hallarda çox vaxt əməliyyat məsləhət görülür.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, rentgen və MRT nəticələri, zədənin xüsusiyyətləri və pasiyentin fərdi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir. İlk çıxıqda çox vaxt konservativ müalicə kifayət edir, təkrarlanan çıxıqlarda isə əməliyyat tələb oluna bilər.
Bəli. Diz qapağı yerinə qayıtsa da, bağ cırılmış, qığırdaq və ya sümük parçası qopmuş ola bilər. Bunu yalnız müayinə və görüntüləmə üsulları ilə aşkar etmək mümkündür.
Bəli, xüsusilə yeniyetmələrdə və anatomik risk amilləri olduqda təkrarlanma riski yüksəkdir. Müntəzəm reabilitasiya və əzələlərin gücləndirilməsi bu riski azaldır. Çıxıq təkrarlanırsa, həkim cərrahi stabilləşdirməni təklif edə bilər.
Bu, zədənin ağırlığından və seçilən müalicədən asılıdır. İdmana qayıtmaq üçün ağrı və şişkinlik keçməli, hərəkət həcmi və əzələ gücü bərpa olunmalıdır. Vaxtı həkim və reabilitoloq birlikdə müəyyən edir.
Əksər hallarda əməliyyat artroskopik və ya kiçik kəsiklərlə aparılır. Ən çox diz qapağını saxlayan bağ pasiyentin öz vətəri ilə bərpa olunur, lazım olduqda sümük anatomiyası da düzəldilir. Əməliyyatdan sonra reabilitasiya kursu mütləqdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
