Ön qolun çıxığı dirsək oynağında ön qol sümüklərinin bazu sümüyünə nisbətən normal münasibətinin pozulmasıdır. Travmadan sonra deformasiya, ağrı və hərəkət itkisi yaranır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dirsək çıxığı
- dirsək oynağının çıxığı
- ön qol sümüklərinin dislokasiyası
Xəstəlik haqqında
Ön qolun çıxığı dirsək oynağında mil və dirsək sümüklərinin bazu sümüyünün oynaq səthindən yerini dəyişməsidir. Bu zaman oynaq səthləri arasındakı normal təmas tam və ya qismən itir. Dirsək oynağı çiyin oynağından sonra ən çox çıxan böyük oynaqlardan biridir. Zədə həm böyüklərdə, həm də uşaqlarda rast gəlinir; uşaqlarda və yeniyetmələrdə isə çıxıq tez-tez sümük sınığı ilə birlikdə olur (sınıq-çıxıq) – məsələn, bazu sümüyünün epikondilinin qopması ilə.
Dirsək oynağının mürəkkəb quruluşu var: burada bazu sümüyü, mil sümüyü və dirsək sümüyü birləşir, oynağı kapsul, yan bağlar və ətraf əzələlər möhkəmləndirir. Güclü travma zamanı bu strukturlar cırılır və sümüklər yerindən çıxır. Oynağın yaxınlığından bazu arteriyası, orta, dirsək və mil sinirləri keçir, buna görə çıxıq bəzən damar və sinir zədəsi ilə müşayiət olunur.
Çıxıq kəskin ağrı, şişkinlik və dirsəyin formasının dəyişməsi ilə özünü göstərir. Diaqnoz rentgenoqrafiya ilə təsdiqlənir. Əksər hallarda müalicə konservativdir – ağrısızlaşdırma altında çıxığın yerinə salınması və oynağın müvəqqəti fiksasiyası. Vaxtında yardım dirsəyin hərəkətliliyini və qolun funksiyasını qorumaq üçün həlledicidir.
Səbəbləri
Ön qolun çıxığı demək olar ki, həmişə travma nəticəsində yaranır. Zədə məişətdə, küçədə, istehsalatda, idman zamanı və nəqliyyat qəzalarında alına bilər. Əsas mexanizmlər və risk amilləri bunlardır:
- Açılmış qol üzərinə yıxılma – ən çox rast gəlinən mexanizmdir; insan yıxılarkən əlini irəli uzadır, yük dirsəyə ötürülür və ön qol arxaya doğru çıxır;
- Dirsəyə birbaşa zərbə – qəza, döyüş idmanı, ağır əşyanın düşməsi zamanı;
- Qolun kəskin burulması – xüsusilə əl dayaqda olarkən bədənin fırlanması;
- İdman növləri – gimnastika, güləş, voleybol, xokkey, velosiped və roliklərdə sürmə, snoubord kimi yıxılma riski yüksək olan fəaliyyətlər;
- Uşaqlarda qolun kəskin dartılması – kiçik yaşlı uşağı əlindən tutub qəfil qaldırdıqda və ya dartdıqda mil sümüyü başının yarımçıxığı yaranır;
- Bağ aparatının zəifliyi – əvvəllər keçirilmiş çıxıq, bağların anadangəlmə həddindən artıq elastikliyi təkrar çıxıq riskini artırır;
- Buz bağlamış yol və səki, hündürlükdən yıxılma, ahıl yaşda tarazlığın pozulması.
Təsnifat
Oynaq səthləri arasındakı təmasın dərəcəsinə görə:
- tam çıxıq – oynaq uçları arasında heç bir təmas qalmır;
- natamam çıxıq (yarımçıxıq) – sümüklər arasında təmas qismən saxlanılır.
Hansı sümüklərin çıxmasına görə:
- hər iki ön qol sümüyünün çıxığı – ən geniş yayılmış variantdır;
- yalnız mil sümüyü başının çıxığı və ya yarımçıxığı – uşaqlarda daha tez-tez olur; böyüklərdə çox vaxt dirsək sümüyünün sınığı ilə birlikdə rast gəlinir;
- yalnız dirsək sümüyünün çıxığı – nadir haldır.
Ön qol sümüklərinin yerdəyişmə istiqamətinə görə arxa (ən çox rast gəlinən), ön, yan (daxili və xarici) və divergent (uzaqlaşan – mil və dirsək sümüklərinin bir-birindən aralanması) çıxıqlar fərqləndirilir. Bundan əlavə, çıxıq təzə, köhnəlmiş və vərdiş halını almış (təkrarlanan) ola bilər, həmçinin sadə və ya sınıqla müşayiət olunan (mürəkkəb) kimi qiymətləndirilir.
Klinik mənzərə
Çıxığın əlamətləri travmadan dərhal sonra yaranır. Ön qol sümüklərinin çıxığı aşağıdakı simptomlarla özünü göstərə bilər:
- kəskin ağrı – dirsək nahiyəsində, hərəkət etməyə cəhd zamanı güclənir;
- qolun məcburi vəziyyəti – insan zədəli qolu sağlam əli ilə tutub saxlayır, dirsək adətən yarıbükülmüş vəziyyətdə olur;
- dirsəyin formasının dəyişməsi – arxa çıxıqda dirsək çıxıntısı arxaya doğru qabarır, ön qol qısalmış görünür; ön çıxıqda isə ön qol uzanmış görünə bilər;
- şişkinlik və göyərmə – yumşaq toxumaların zədələnməsi və qansızma hesabına;
- hərəkətlərin kəskin məhdudlaşması – aktiv hərəkətlər demək olar ki, mümkün olmur, passiv hərəkətə cəhd zamanı isə «yaylı müqavimət» hiss olunur;
- barmaqlarda keyimə, gizildəmə – sinirin sıxılmasının və ya zədəsinin əlaməti ola bilər.
Kiçik yaşlı uşaqlarda mil sümüyü başının yarımçıxığı zamanı ifadəli deformasiya və şiş olmur: uşaq ağlayır, qolunu bədən boyunca sallanmış saxlayır və onu istifadə etmək istəmir.
Təcili olaraq 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: açıq yara və ya sümük görünürsə; əl və barmaqlar solğunlaşıb soyuyursa, göyərirsə; barmaqlarda hissiyyat itirsə və ya onları hərəkət etdirmək mümkün olmursa; güclü qanaxma varsa; ağrı fiksasiyaya baxmayaraq sürətlə artırsa və ön qol gərginləşirsə. Bu əlamətlər damar və ya sinir zədəsini göstərə bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travmatoloq-ortoped tərəfindən qoyulur. Həkim travmanın necə baş verdiyini soruşur, dirsəyi diqqətlə nəzərdən keçirir, sümük çıxıntılarının qarşılıqlı yerləşməsini yoxlayır. Mütləq qaydada əl və barmaqlarda nəbz, dərinin rəngi və temperaturu, hissiyyat və hərəkətlər qiymətləndirilir – bu, damar və sinir zədəsini vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
- Rentgenoqrafiya – iki proyeksiyada aparılır; çıxığın növünü təsdiqləyir və müşayiət edən sınıqları (epikondil, mil sümüyü başı, dirsək sümüyünün tac çıxıntısı) göstərir. Çıxığın yerinə salınmasından sonra təkrar rentgen nəzarəti aparılır;
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) – mürəkkəb sınıq-çıxıqlarda sümük fraqmentlərini dəqiq qiymətləndirmək və əməliyyatı planlaşdırmaq üçün;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – bağların, kapsulun, qığırdağın zədələnməsini qiymətləndirir, xüsusilə qeyri-sabitlik qalarsa;
- Ultrasəs müayinəsi – yumşaq toxumaları və uşaqlarda qığırdaq strukturlarını qiymətləndirməyə kömək edir; damar zədəsindən şübhə olduqda doppler müayinəsi aparılır.
Differensial diaqnostika dirsək nahiyəsinin sınıqları, xüsusilə uşaqlarda bazu sümüyünün kondilüstü sınığı, həmçinin bağların və vətərlərin cırılması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- bazu arteriyasının sıxılması və ya zədələnməsi, ön qolun qan dövranının pozulması;
- orta, dirsək və ya mil sinirlərinin zədəsi – əldə hissiyyat və hərəkət pozğunluqları;
- kompartment sindromu – ön qolun fassial boşluqlarında təzyiqin təhlükəli artması;
- dirsək oynağının kontrakturası – hərəkətlərin davamlı məhdudlaşması;
- yumşaq toxumalarda heterotopik sümükləşmə (osifikasiya);
- oynağın qeyri-sabitliyi, təkrarlanan çıxıqlar, sonradan artroz;
- vaxtında yerinə salınmamış çıxığın köhnəlməsi.
Müalicə
İlk yardım. Çıxığı özbaşına yerinə salmağa cəhd etmək olmaz – bu, sınığı ağırlaşdıra, damar və sinirləri zədələyə bilər. Qolu tapıldığı vəziyyətdə hərəkətsizləşdirmək (şərf, yaylıq və ya bərk material ilə), dirsəyə parçaya bükülmüş soyuq qoymaq, üzük və bilərzikləri şiş artmamış çıxarmaq və mümkün qədər tez travmatoloji yardım məntəqəsinə müraciət etmək lazımdır. Yuxarıda sadalanan təhlükəli əlamətlər olduqda 103 çağırılır.
Konservativ müalicə əksər hallarda kifayət edir və aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
- adekvat ağrısızlaşdırma – yerli və ya ümumi anesteziya, əzələlərin boşalmasına da kömək edir;
- çıxığın qapalı yolla yerinə salınması (repozisiya) – həkim çıxığın növündən asılı olaraq müəyyən texnika ilə sümükləri yerinə qaytarır;
- yerinə salındıqdan sonra oynağın sabitliyinin, damar və sinir funksiyasının yoxlanılması və nəzarət rentgenoqrafiyası;
- qısa müddətli fiksasiya – gips lonqeti və ya ortez; uzunmüddətli hərəkətsizlik kontraktura riskini artırdığı üçün müddəti həkim fərdi müəyyən edir;
- ağrı və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr – yalnız həkim təyinatı ilə.
Kiçik uşaqlarda mil sümüyü başının yarımçıxığı adətən həkim tərəfindən sadə manevrlə dərhal yerinə salınır və çox vaxt fiksasiya tələb etmir.
Cərrahi müalicə sınıq-çıxıqlarda, qapalı yolla yerinə salmaq mümkün olmadıqda, oynaq yerinə salındıqdan sonra qeyri-sabit qaldıqda, damar və ya sinir zədəsi olduqda, həmçinin köhnəlmiş çıxıqlarda aparılır. Əməliyyat zamanı sümük fraqmentləri bərpa edilir (metal iynələr, vintlər, lövhələr ilə), bağlar tikilir, lazım olduqda müvəqqəti xarici fiksasiya aparatı qoyulur.
Evdə qolu ürək səviyyəsindən bir qədər yuxarıda saxlamaq, barmaqları mütəmadi hərəkət etdirmək və fiksasiyanı özbaşına çıxarmamaq tövsiyə olunur. İsti kompres, masaj və dirsəyi zorla «açmaq» cəhdləri kəskin dövrdə zərərlidir.
Reabilitasiya
Fiksasiya çıxarıldıqdan sonra dirsək oynağının funksiyasını bərpa etmək həlledici mərhələdir. Reabilitasiya həkim və müalicəvi bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin nəzarəti altında aparılır və tədricən genişləndirilir. Ona fərdi seçilmiş müalicəvi gimnastika, fizioterapevtik prosedurlar, sonrakı mərhələdə ehtiyatla yük verən hərəkətlər daxildir. Oynağı zorla, kəskin ağrı ilə açmaq olmaz – bu, heterotopik sümükləşmə riskini artırır. Bərpa adətən bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkir; tam yük və idmana qayıdış həkimlə razılaşdırılır.
Profilaktika
- idman zamanı qoruyucu vasitələrdən – dirsəkliklərdən, qoruyucu sarğılardan istifadə etmək;
- düzgün yıxılma texnikasını öyrənmək (güləş, gimnastika, snoubord və s.);
- əzələləri və bağ aparatını müntəzəm məşqlərlə möhkəmləndirmək;
- buz bağlamış yol və səkidə ehtiyatlı olmaq, sürüşməyən ayaqqabı geyinmək;
- kiçik uşağı əlindən tutub qəfil dartmamaq və qaldırmamaq;
- ahıl yaşlı insanlar üçün evdə yıxılma riskini azaltmaq: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən xalçalar, tutacaqlar;
- keçirilmiş çıxıqdan sonra reabilitasiyanı sona qədər tamamlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ön qolun çıxığını travmatoloq-ortoped müalicə edir; uşaqlarda uşaq travmatoloqu. Reabilitasiya mərhələsində fizioterapevt və müalicəvi bədən tərbiyəsi mütəxəssisi qoşulur.
Yadda saxla!
- Çıxığı heç vaxt özünüz yerinə salmağa çalışmayın – qolu hərəkətsizləşdirin və həkimə müraciət edin.
- Əl soyuyursa, solğunlaşırsa, barmaqlar keyiyirsə və ya açıq yara varsa – dərhal 103-ə zəng edin.
- Yardıma gec müraciət etmək çıxığın köhnəlməsinə səbəb olur: bir neçə gün keçdikdən sonra qapalı yolla yerinə salmaq çətinləşir və çox vaxt əməliyyat tələb olunur.
- Reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir; onu tamamlamadan dirsəyin tam hərəkətliliyi bərpa olunmaya bilər.
Suallar və cavablar
Xeyr. Çıxıq çox vaxt sınıqla və ya damar-sinir zədəsi ilə müşayiət olunur, bunu yalnız rentgen müayinəsi göstərə bilər. Səriştəsiz cəhd sinirləri və damarları zədələyə, sınıq fraqmentlərini yerindən tərpədə bilər. Qolu hərəkətsizləşdirib dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Sadə çıxıqda fiksasiya adətən qısa müddətlidir, çünki dirsək oynağı uzunmüddətli hərəkətsizliyə həssasdır və kontrakturaya meyllidir. Dəqiq müddəti həkim oynağın sabitliyini, sınığın olub-olmamasını və pasiyentin yaşını nəzərə alaraq müəyyən edir. Sınıq-çıxıqlarda və əməliyyatdan sonra bu müddət uzun ola bilər.
Kiçik yaşlı uşaqlarda qolun qəfil dartılması zamanı tez-tez mil sümüyü başının yarımçıxığı yaranır. Uşaq qolunu sallanmış saxlayır və onu istifadə etmək istəmir, lakin xarici deformasiya adətən olmur. Bu vəziyyəti həkim sadə manevrlə tez aradan qaldırır, lakin sınığı istisna etmək üçün uşağı mütləq travmatoloqa göstərmək lazımdır.
Vaxtında yerinə salınmış sadə çıxıqda və düzgün reabilitasiya aparıldıqda əksər pasiyentlərdə dirsəyin funksiyası yaxşı bərpa olunur. Bəzən tam açılmanın cüzi məhdudluğu qala bilər. Sınıq-çıxıqlarda, gec müraciətdə və reabilitasiya tamamlanmadıqda kontraktura riski yüksəkdir.
Vaxtında yerinə salınmamış çıxıq köhnəlmiş hesab olunur. Zaman keçdikcə oynaq ətrafında çapıq toxuması əmələ gəlir, əzələlər qısalır, oynaq uçları yeni vəziyyətə uyğunlaşır və qapalı yolla yerinə salmaq praktiki olaraq mümkünsüz və riskli olur. Belə hallarda adətən açıq cərrahi əməliyyat və uzunmüddətli reabilitasiya tələb olunur.
İdmana qayıdış dirsəyin hərəkətliliyi, əzələ gücü və oynağın sabitliyi bərpa olunduqdan sonra mümkündür. Bu qərarı travmatoloq-ortoped və reabilitasiya mütəxəssisi verir. Əvvəlcə yüngül yüklər, sonra isə qoruyucu vasitələrlə idman məşqləri tövsiyə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
