Qaraciyərin piylənmə xəstəliyi hepatositlərdə artıq piy toplanması ilə xarakterizə olunan xəstəliklər spektridir. Metabolik risk faktorları ilə əlaqəli forma steatozdan steatohepatit və fibroza qədər proqressivləşə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- QAQPX
- piyli qaraciyər
Xəstəlik haqqında
Qeyri-alkoqol qaraciyərin piy xəstəliyi (QAQPX) – bu orqanın hepatositlərdə piy molekullarının (triqliseridlərin) həddindən artıq toplanması, steatohepatit, fibroz, sirroz kimi klinik-morfoloji dəyişikliklerlə xarakterizə olunan qeyri-infeksion təbiətli patologiyasıdır. Xəstəliyin diğər adları – «piyli» qaraciyər, piy hepatozudur.
QAQPX nisbətən yaxşı xasiyyətli gedişat ilə xarakterizə olunur, lakin onun bir sıra maddelər mübadiləsi xəstəlikləri ilə sıx əlaqəsi xəstənin proqnozunu pisləşdirən, həyat keyfiyyətini və müddətini azaldan ürək və damar ağırlaşmalarının inkişaf riskini artırır.
Hepatositlərdə piy molekullarının toplanması bu hüceyrələrin membranlarının strukturunun pozulmasına gətirib çıxarır, onların daxilində oksidləşmə, maddelər mübadiləsi proseslərini dəyişdirir. Nəticədə zədələnmiş hüceyrələr dağılır, onların yerində fibroz (rübsə bənzər desək) toxuma formalaşır, qaraciyərin işi pozulur ki, bu da öz növbəsində qanın biokimyəvi tərkibinin dəyişməsinə səbəb olur, metabolik sindromun inkişaf riskini artırır, orqanda sirrotik dəyişikliklerin formalaşmasına gətirib çıxarır.
Qaraciyərin piy xəstəliyi 30 yaş və ondan yuxarı olan, alkoqoldan sui-istifadə etməyən, lakin müntəzəm olaraq kiçik dozalarda alkoqol qəbul edən, piyli, yüksək kalorili qidaya üstünlük verən, oturaq həyat tərzi keçirən istənilən insanda inkişaf edə bilər. Baxmayaraq ki, əksər hallarda bu patologiya demək olar ki, və ya tamamilə simptomsuz gedir, orqandakı struktur dəyişikliklər proqressivləşir, maddelər mübadiləsi proseslərinin pozulması artır ki, bu da əlavə müayinə üsullarının nəticələrində öz əksini tapır. Dünyada xəstəliyin yayılması orta hesabla təxminən 20% təşkil edir.
Səbəbləri
Bu patologiya – düzgün olmayan həyat tərzinin nəticəsi, orqanizmdə lipid mübadiləsi proseslərinin pozulmasının nəticəsidir. Provokasiyaedici amillərə aşağıdakılar aiddir:
- abdominal piylənmə (qadınlarda beli 80 sm-dən, kişilərdə 94 sm-dən çox olması);
- endokrin sistem xəstəlikləri (hipertireoz, Kuşinq sindromu);
- qlükozaya tolerantlığın pozulması, insulindən asılı olmayan şəkərli diabet;
- balanslaşdırılmamış qidalanma;
- tam parenteral qidalanma (qidalı məhlulların venadaxili yeridilməsi yolu ilə);
- qaraciyərin kəskin və xroniki infeksion xəstəlikləri;
- qaraciyərin quruluşunun doğuşdan olan anomaliyaları, piy mübadiləsində iştirak edən fermentlərin irsi çatışmazlığı;
- oturaq həyat tərzi;
- arterial hipertenziya;
- bəzi dərman preparatlarının qəbulu (amiodaron, kortikosteroidlər).
Təsnifat
Hepatositlərdəki piy inklüziyalarının miqdarına görə qeyri-alkoqol qaraciyər piy xəstəliyinin 4 dərəcəsi (mərhələsi) ayırd edilir:
- 0 – ayrı-ayrı hepatositlərin səthində xırda lipid damcıları müəyyən edilir;
- I – orta və böyük piy damcıları orqanın funksional hüceyrələrinin kiçik ocaqlarında səthi olaraq yerləşir;
- II – triqliseridlər hepatositlərə hopur, onların daxilində toplanır;
- III – piylər orqanın struktur toxumasını bütün səthi boyunca diffuz şəkildə zədələyir, hüceyrələrarası fəzada toplanır, kistalar formalaşdırır.
İnkişaf səbəblərinə əsasən qaraciyərin piy xəstəliyi ilkin (metabolik sindromla şərtlənən) və ya ikincili (orqanizmə hepatotoksik xarici amillərin təsiri nəticəsində – aqressiv dərman vasitələrinin qəbulu, həzm sistemi orqanlarında əməliyyatlar, uzunmüddətli aclıq nəticəsində yaranan) ola bilər.
Klinik mənzərə
Patoloji prosesin başlanğıc mərhələsində xəstəliyin xarici əlamətləri yoxdur. Xəstə onun mövcudluğu haqqında profilaktik müayinə ilə əlaqədar və ya diğər xəstəlik ilə bağlı həkimə müraciət edərkən tamamilə təsadüfən bilə bilər. Hepatositlər üçün aktiv regenerasiya xarakterikdir, buna görə də orqanın funksional qabiliyyətləri QAQPX-in başlanğıcından etibarən uzun müddət ərzində qorunur.
Lakin zaman keçdikcə zədələnmiş hüceyrələrin funksiyası yenə də azalır – qaraciyərin piy xəstəliyinin simptomları yaranır:
- sağ qabırğaaltı nahiyədə, epiqastriyada ağırlıq hissi, müəyyən diskomfort;
- ürəkbulanma;
- gəyirmə;
- ağızda acı dad;
- ümumi zəiflik, yorğunluq, işgüzarlığın azalması;
- bədən çəkisinin artması;
- ilk baxışdan heç nə ilə izah olunmayan subfebrilitet;
- dəridə damar ulduzcuqlarının əmələ gəlməsi.
Xəstəliyin çox irəliləmiş formaları və ağırlaşmaların inkişafı zamanı dərinin, sklera, selikli qişaların saralması, dəri qaşınması, assit mümkündür.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
QAQPX-in diaqnostikasında xəstənin şikayətlərinin toplanması, anamnez, xəstəliyin mümkün risk amillərinin qiymətləndirilməsi mühüm rol oynayır. Bu diaqnozu qoymazdan əvvəl qaraciyərin diğər, xüsusən virus etiologiyalı xəstəliklərini istisna etmək lazımdır. Mümkün QAQPX olan xəstənin müayinəsi üçün laboratoriya və instrumental diaqnostika üsullarından istifadə olunur:
- qanın, sidiyin ümumi analizi;
- fibrozlaşma dərəcəsinə test;
- koaqulogramma;
- qanın biokimyəvi tədqiqi (AlAT, AsAT, xolesterin, ümumi və fraksiyalar üzrə bilirubin, qələvi fosfataza, şəkər, zülal fraksiyaları);
- infeksiyalara qan analizi (virus hepatitlərinin markerlərinin müəyyən edilməsi);
- götürülmüş parenxima nümunəsinin sonrakı histoloji tədqiqi ilə punksion biopsiya;
- qarın boşluğu və retroperitoneal fəza orqanlarının USM-i;
- qaraciyərin KT, MRT-si;
- elastometriya.
Müalicə
Qeyri-alkoqol piylı qaraciyər xəstəliyinin müalicəsinin ən vacib komponenti həyat tərzinin korreksiyasıdır: həftədə ən azı 150 dəqiqə fiziki fəallıq, bədən çəkisinin normallaşdırılması, spirtli içkilərdən və bir sıra dərman preparatlarından imtina, balanslaşdırılmış qidalanma, əmək və istirahət rejiminə əməl olunması.
Pasiyent rasionundan yağlı ət, balıq, konservləri, hisə verilmiş məhsulları, asan mənimsənilən karbohidratları, kulinariya yağlarını, şokoladı və dondurmanı, kakaonu, qara qəhvəni, alkoqolu çıxarmalıdır. Qidalanmada yağsız ət və balıq növlərinə, tərəvəz və meyvə yeməklərinə, mürəkkəb karbohidratlara (yarmalara, bərk buğda sortlarından hazırlanmış makaron məmulatlarına) üstünlük verilməlidir.
Piylı hepatozda çəki azalmasının optimal tempi 7 gündə 1 kq təşkil edir. Kəskin arıqlama steatozun, steatohepatitin inkişafına, qaraciyər toxumasının fibrozlaşma proseslərinin sürətlənməsinə gətirib çıxaracaq. Piylənməsi olan və qeyri-alkoqol piylı qaraciyər xəstəliyi olan şəxslərdə bədən çəkisinin 10% azalması AsAT, AlAT və digər qaraciyər fermentlərinin göstəricilərini, həmçinin histoloji göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıracaq.
Bu patologiyanın dərman müalicəsinə aşağıdakılar daxildir:
- insulinrezistentliyi aradan qaldırmaq üçün preparatlar;
- ürək-damar ağırlaşmaları riskini azaltmaq məqsədilə omeqa-3-PDYT, statinlər, fibratlar;
- hepatoprotektorlar.
Arıqlamanın digər üsulları səmərəsiz olduqda, bariatrik cərrahiyyə üsulundan istifadə etmək olar – mədə şuntlaması və bandajlanması aparmaq.
Qaraciyər çatışmazlığının proqressivləşməsi qaraciyərin ortotopik transplantasiyası üçün göstəriş ola bilər.
Reabilitasiya
Piyli hepatozdan əziyyət çəkən xəstələrin xəstəliyin gedişinə nəzarət etmək, ağırlaşmalarını vaxtında aşkar etmək və terapiyanı korreksiya etmək üçün vəziyyətdən asılı olaraq dövri olaraq (1-6 ayda bir dəfə) minimum müayinələrin aparılması məqsədilə həkiminə müraciət etməsi tövsiyə olunur.
Profilaktika
Qeyri-alkoqol piyli qaraciyər xəstəliyinin inkişaf riskini azaltmaq üçün aşağıdakılar tövsiyə olunur:
- aktiv həyat tərzi sürmək, hipodinamiyadan qaçmaq;
- bədən çəkisinə nəzarət etmək, onu normal hədlərdə saxlamaq, piylənməyə yol verməmək;
- düzgün qidalanmaq (optimal variant – Aralıq dənizi qidalanma sistemi);
- ürək-damar və endokrin sistem xəstəliklərinin vaxtında diaqnostikası üçün mütəmadi olaraq profilaktik müayinələrdən keçmək.
Yadda saxla!
Piyli hepatoz çox geniş yayılmışdır. Bu, müasir insanın həyat tərzi – aşağı fiziki aktivlik, balanslaşdırılmamış qidalanma, populyasiyada bədən çəkisinin artım tendensiyası ilə bağlıdır. Artıq çəkisi və ya piylənməsi olan demək olar ki, hər bir xəstədə müayinə zamanı bu patologiyanın əlamətləri aşkar edilir. Problem steatohepatit mərhələsinə qədər ağırlaşana qədər hər şeyi düzəltmək mümkündür – həyat tərzinizə baxışınızı yenidən nəzərdən keçirin, risk amillərini aradan qaldırın. Bu, qaraciyərin sağlam vəziyyətini bərpa etməyə və özünüzü daha yaxşı hiss etməyə kömək edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Prediabet
- Qaraciyər fibrozu
- Uşaqlarda piylənmə
- Hipertriqliseridemiya
- A hepatit
- Alkoqol qaraciyər zədələnmələri
- Autoimmun hepatit
- Biliar sladj
- Birincili biliar xolangit
- Birincili sklerozlaşan xolangit
- Fassiolyoz
- Hamiləliyin qaraciyərdaxili xolestazı
- Hemoxromatoz
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
