Prediabet qan şəkərinin normadan yüksək, lakin şəkərli diabet diaqnozu üçün hələ kifayət etməyən səviyyədə olmasıdır. Bu mərhələdə həyat tərzinin dəyişdirilməsi 2-ci tip diabetin inkişafının qarşısını ala və ya onu illərlə gecikdirə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qlükozaya tolerantlığın pozulması
- ac qarına qlikemiyanın pozulması
- sərhəd hiperqlikemiya
- aralıq hiperqlikemiya
Xəstəlik haqqında
Prediabet karbohidrat mübadiləsinin pozulmasının erkən mərhələsidir. Bu zaman toxumaların – əzələlərin, qaraciyərin, piy toxumasının – insulinə həssaslığı azalır, mədəaltı vəzi isə şəkəri normada saxlamaq üçün artıq gərgin işləyir. Zamanla vəzinin ehtiyatı tükənməyə başlayır və qan şəkəri ac qarına, yeməkdən sonra və ya qlikləşmiş hemoqlobinə (HbA1c) görə sərhəd zonaya düşür.
Prediabet geniş yayılmışdır və çox vaxt artıq çəki, az hərəkətli həyat tərzi və yaşın artması ilə bağlıdır. Son illərdə o, gənclər və hətta yeniyetmələr arasında da tez-tez aşkarlanır. Prediabet özü xəstəlik kimi hiss olunmur, buna görə insanların çoxu ondan xəbərsizdir.
Prediabetin mövcudluğu 2-ci tip diabetin, eləcə də ürək-damar xəstəliklərinin riskinin artdığını göstərir. Ən vacib cəhət bu vəziyyətin çox vaxt geri dönən olmasıdır: çəkinin azaldılması, qidalanmanın dəyişdirilməsi və müntəzəm fiziki aktivlik şəkər göstəricilərini normallaşdıra və diabetin inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə gecikdirə bilər.
Səbəbləri
Prediabetin əsasında insulin müqaviməti və mədəaltı vəzinin insulin ifraz edən hüceyrələrinin funksiyasının tədricən zəifləməsi durur. Bu proseslərə həm irsiyyət, həm də həyat tərzi təsir edir. Risk amilləri:
- artıq çəki və piylənmə – xüsusilə qarın nahiyəsində piy toplanması; daxili orqanların ətrafındakı piy toxuması insulinin təsirini zəiflədir;
- az hərəkətli həyat tərzi – işləyən əzələlər qlükozanı daha yaxşı mənimsəyir;
- irsiyyət – valideynlərdə, qardaş-bacıda 2-ci tip diabet;
- arterial hipertenziya, dislipidemiya – triqliseridlərin yüksəkliyi, «yaxşı» xolesterinin aşağı olması;
- keçirilmiş hestasion diabet və ya iri döl doğulması;
- polikistik yumurtalıq sindromu – insulin müqaviməti ilə sıx bağlıdır;
- qaraciyərin piylənməsi;
- qidalanma xüsusiyyətləri – şəkərli içkilər, şirniyyat, ağ un məmulatları, emal olunmuş ət məhsullarının çoxluğu;
- bəzi dərmanların uzunmüddətli qəbulu – məsələn, sistem kortikosteroidlər;
- yaşın artması, yuxu çatışmazlığı, yuxu apnesi, siqaret çəkmə, xroniki stress.
Təsnifat
Prediabetin üç laborator variantı ayırd edilir:
- Ac qarına qlikemiyanın pozulması – səhər ac qarına venoz plazmada qlükoza 6,1–6,9 mmol/l arasındadır (bəzi tövsiyələrdə aşağı hədd 5,6 mmol/l götürülür);
- Qlükozaya tolerantlığın pozulması – qlükoza yüklənməsindən iki saat sonra şəkər 7,8–11,0 mmol/l arasında qalır;
- HbA1c-nin sərhəd səviyyəsi – son iki-üç ayda orta şəkəri əks etdirən göstərici 6,0–6,4% arasındadır (bəzi tövsiyələrdə 5,7%-dən başlayaraq).
Bu variantlar ayrılıqda və ya birlikdə rast gəlinə bilər; birləşməsi diabet riskini daha da artırır. Ac qarına şəkər 7,0 mmol/l və ya daha çox, yükləmədən iki saat sonra 11,1 mmol/l və ya daha çox, HbA1c isə 6,5% və ya daha çox olduqda artıq şəkərli diabetdən danışılır.
Klinik mənzərə
Prediabet adətən heç bir əlamət vermir və təsadüfən – profilaktik müayinədə və ya başqa səbəbdən analiz verərkən aşkarlanır. Buna görə risk amilləri olan insanlar şəkəri şikayət olmadan da yoxlatdırmalıdır. Dolayı işarələr:
- qarın nahiyəsində piylənmə, çəki artımı – bel ölçüsünün artması;
- qara akantoz – boyun, qoltuqaltı, qasıq nahiyəsində dərinin tündləşməsi və məxmərəbənzər qalınlaşması; insulin müqavimətinin tipik dəri əlamətidir;
- dəridə çoxsaylı kiçik sallanan törəmələr;
- yeməkdən sonra yuxululuq, şirniyyata güclü istək;
- yüksək arterial təzyiq və triqliseridlər;
- qadınlarda – nizamsız aybaşı, artıq tüklənmə (polikistik yumurtalıq sindromu fonunda).
Uşaq və yeniyetmələrdə prediabet əsasən piylənmə və qara akantoz fonunda aşkarlanır. Hamiləlikdə yüksək şəkər hestasion diabet kimi qiymətləndirilir və ayrıca nəzarət tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: güclü susuzluq, tez-tez və bol sidik ifrazı, səbəbsiz arıqlama, görmənin bulanması, kəskin halsızlıq yaranıbsa; xüsusilə ürəkbulanma, qusma, ağızdan aseton iyi, yuxululuq varsa. Bu əlamətlər artıq diabetin inkişafına və ya şəkərin təhlükəli yüksəlməsinə işarə ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim risk amillərini, ailə tarixçəsini, qidalanma və fiziki aktivlik vərdişlərini öyrənir, çəkini, boyu, bel ölçüsünü və arterial təzyiqi ölçür. Əsas laborator müayinələr:
- ac qarına venoz qanda qlükoza – ən azı səkkiz saatlıq aclıqdan sonra;
- qlikləşmiş hemoqlobin (HbA1c) – son iki-üç ayın orta şəkər səviyyəsini göstərir, aclıq tələb etmir; anemiya və bəzi qan xəstəliklərində nəticə təhrif oluna bilər;
- peroral qlükozatolerantlıq testi – ac qarına və müəyyən miqdarda qlükoza məhlulu içildikdən iki saat sonra şəkərin ölçülməsi; xüsusən sərhəd nəticələrdə və gizli pozuntulara şübhədə;
- lipid spektri – xolesterin və triqliseridlər;
- qaraciyər fermentləri və qarın boşluğunun USM-i – qaraciyərin piylənməsini qiymətləndirmək üçün;
- kreatinin və sidikdə albumin – böyrəklərin vəziyyətini yoxlamaq üçün;
- göstərişə görə insulin və insulin müqaviməti indeksləri, qalxanabənzər vəzi hormonları.
Qlükometrlə barmaqdan ölçülən şəkər diaqnoz üçün kifayət deyil. Diaqnoz bir ölçməyə görə deyil, laboratoriyada təkrar və ya müxtəlif testlərin nəticələrinə görə qoyulur. Diferensial diaqnostika şəkərli diabet, stress hiperqlikemiyası və dərman mənşəli şəkər artımı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- 2-ci tip şəkərli diabetə keçid – tədbir görülmədikdə ən gözlənilən nəticədir;
- ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması – ateroskleroz, ürəyin işemik xəstəliyi, infarkt, insult;
- metabolik sindrom, qaraciyərin piylənməsi və onun iltihaba keçməsi;
- bəzi insanlarda artıq bu mərhələdə periferik sinirlərdə, gözün tor qişasında və böyrəklərin kiçik damarlarında ilkin dəyişikliklərin başlanması;
- qadınlarda hamiləlik zamanı hestasion diabet riskinin artması.
Müalicə
Prediabetin əsas «müalicəsi» həyat tərzinin dəyişdirilməsidir. Bu tədbirlərin effektivliyi geniş kliniki müşahidələrlə sübut olunub və bir çox hallarda dərmanlardan daha güclü təsir göstərir.
- Çəkinin azaldılması – tədricən və davamlı; hətta ilkin çəkinin cüzi hissəsini itirmək belə diabet riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır.
- Fiziki aktivlik – həftə ərzində müntəzəm orta intensivlikli aerob yük (cəld yeriş, üzgüçülük, velosiped) və həftədə bir neçə dəfə güc məşqləri; uzun oturmanı tez-tez fasilələrlə kəsmək.
- Qidalanma – şəkərli içkilərin, şirniyyatın, ağ undan məmulatların, fast-fudun azaldılması; tərəvəz, paxlalılar, tam taxıl, balıq, quş əti, qoz-fındıq, zeytun yağı ilə zəngin rasion; porsiyaların nəzarəti; meyvələri şirə əvəzinə bütöv yemək.
- Yuxu və stress – kifayət qədər yuxu, yuxu apnesi olduqda onun müalicəsi, stressin idarə olunması.
- Siqaretdən imtina və alkoqolun məhdudlaşdırılması.
Dərman müalicəsi. Yüksək risk qrupunda – məsələn, piylənmə, keçirilmiş hestasion diabet, göstəricilərin pisləşməsi zamanı – həkim həyat tərzi tədbirləri ilə yanaşı qan şəkərini azaldan dərmanlar (çox vaxt biguanidlər qrupundan) təyin edə bilər. Bəzi hallarda piylənmənin dərmanla və ya cərrahi müalicəsi müzakirə olunur. Arterial təzyiq, xolesterin, qaraciyərin piylənməsi də paralel müalicə olunur. Dərman qərarı yalnız həkim tərəfindən verilir.
Nə etmək olmaz: «şəkəri salan» bitki çaylarına, bioloji aktiv əlavələrə ümid edib həyat tərzini dəyişməmək; qısa müddətli ac pəhrizlərlə sürətli arıqlamağa çalışmaq; qohumun şəkər dərmanını özbaşına qəbul etmək.
Profilaktika
- qan şəkərinin müntəzəm yoxlanılması – artıq çəki, irsiyyət, hipertenziya və digər risk amilləri olan insanlarda, həmçinin müəyyən yaşdan sonra hamıda;
- normal bədən çəkisinin və bel ölçüsünün saxlanılması;
- gündəlik hərəkət – gəzinti, pilləkənlə qalxma, idman;
- sağlam qidalanma vərdişləri – ailədə uşaqlıqdan formalaşdırılmalıdır; şəkərli içkiləri su ilə əvəz etmək;
- keçirilmiş hestasion diabetdən sonra – doğuşdan sonra və sonrakı illərdə şəkərin müntəzəm yoxlanılması;
- prediabet aşkarlanıbsa – ildə ən azı bir dəfə nəzarət analizi, həkimin təyin etdiyi müddətlərdə müayinə.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sərhəd şəkər göstəricilərində endokrinoloqa və ya terapevtə (ailə həkiminə) müraciət etmək lazımdır. Qidalanma planını dietoloq, uşaqlarda isə pediatr və ya uşaq endokrinoloqu ilə birlikdə qurmaq olar.
Yadda saxla!
Prediabet – xəbərdarlıq siqnalıdır, hökm deyil. Bu mərhələdə görülən tədbirlər ən effektivdir.
- Analizdə sərhəd şəkər aşkar edilibsə, onu «hələ diabet deyil» deyib nəzərə almamaq olmaz – endokrinoloq və ya terapevtə müraciət edin.
- Qısa müddətli sərt pəhrizlər deyil, davamlı vərdiş dəyişiklikləri nəticə verir.
- Hətta orta dərəcədə arıqlama və müntəzəm gəzinti diabet riskini azaldır.
- Susuzluq, tez-tez sidik ifrazı, arıqlama yaranarsa, şəkəri təkrar yoxlatdırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- İnsulin müqaviməti
- Metabolik sindrom
- Piylənmə
- Şəkərli diabet
- Dislipidemiya (lipid mübadiləsinin pozulması)
- Hipertoniya
- Qaraciyərin piylənmə xəstəliyi
- Polikistik yumurtalıq sindromu
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
Faydalı Məqalələr
Prediabet
Prediabet — karbohidrat mübadiləsinin aralıq vəziyyətidir, bu zaman qanda qlükozanın səviyyəsi fizioloji normaları keçir, lakin hələ şəkərli diabet…
İstiqamət: Endokrinologiya
Şəkərli diabet hökm deyil!
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…
İstiqamət: Endokrinologiya
Piylənmə öncəsi vəziyyət
Piylənmə öncəsi vəziyyət — bədən kütləsinin artıq normadan yuxarı olduğu, lakin hələ klinik piylənmə həddinə çatmadığı vəziyyətdir. Müasir…
İstiqamət: Endokrinologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Prediabeti olan insanların bir hissəsində şəkər illərlə sabit qalır, bir hissəsində isə həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə normallaşır. Heç bir tədbir görülmədikdə isə 2-ci tip diabetə keçid riski yüksəkdir.
Əksər hallarda əsas üsul qidalanmanın və fiziki aktivliyin dəyişdirilməsidir. Yüksək risk olduqda – məsələn, piylənmə, keçirilmiş hestasion diabet və ya göstəricilərin pisləşməsi zamanı – həkim əlavə olaraq dərman təyin edə bilər.
Tam qadağa tələb olunmur, lakin sərbəst şəkəri, şəkərli içkiləri və şirniyyatı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq lazımdır. Daha vacib olan ümumi qidalanma modelidir: tərəvəz, zülal, lif və tam taxıl üstünlük təşkil etməli, porsiyalar nəzarətdə olmalıdır.
Xeyr. Qlükometr şəkərə nəzarət üçün faydalıdır, lakin onun dəqiqliyi diaqnoz qoymaq üçün kifayət deyil. Prediabet laboratoriyada venoz qanda qlükoza, HbA1c və ya qlükozatolerantlıq testi ilə təsdiqlənir.
Bəli, bütöv meyvələr lif, vitamin və mineralların mənbəyidir və sağlam rasiona daxildir. Onları bir dəfəyə çox miqdarda deyil, porsiyalarla yemək, meyvə şirələri və qurudulmuş meyvələrlə isə ehtiyatlı olmaq tövsiyə olunur.
Bəli, xüsusən piylənmə, az hərəkətli həyat tərzi və ailədə 2-ci tip diabet olduqda. Uşaqlarda əsas yanaşma bütün ailənin qidalanma və hərəkət vərdişlərinin dəyişdirilməsidir. Müayinə və nəzarəti pediatr və ya uşaq endokrinoloqu aparmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Pap-test nəticəsi nəyi göstərir, nəyi göstərmir?
Pap-test uşaqlıq boynu hüceyrələrini qiymətləndirir. Nəticənin normal və ya qeyri-normal olması gələcək nəzarətə təsir edir, lakin bütün ginekoloji…
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Preventiv tibb
Mammoqrafiyaya hazırlıq: müayinədən əvvəl bilməli olduqlarınız
Mammoqrafiyanın məqsədini və hazırlıq qaydalarını bilmək müayinəni daha rahat təşkil etməyə kömək edir. Yeni şikayət varsa, bunu skrininq…
İstiqamət: Mammologiya / Rentgenologiya / Preventiv tibb
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
