Fassiolyoz Fasciola cinsli yastı qurdların (qaraciyər soruculu qurdu) qaraciyərə və öd yollarına yerləşdiyi parazitar xəstəlikdir. İnsan çirklənmiş su bitkiləri və su ilə yoluxur. Qızdırma, qarın ağrısı və eozinofiliya ilə gedir, xüsusi preparatla müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qaraciyər soruculu qurdu invaziyası
- Fassiolez
Xəstəlik haqqında
Fassiolyoz qaraciyər və öd yollarını zədələyən parazitar xəstəlikdir (helmintoz). Onu Fasciola hepatica və Fasciola gigantica adlanan yastı qurdlar (soruculu qurdlar) törədir. Bu parazitlər əsasən qoyun, keçi və iribuynuzlu mal-qaranın paraziti olsa da, insanı da yoluxdura bilir. Heyvanlar yumurtaları nəcislə xaric edir, yumurtalardan çıxan sürfələr su ilbizlərində inkişaf edir, sonra su bitkilərinin – ilk növbədə su kressinin (suteresi), yarpızın və digər göyərtilərin – üzərində cistlər şəklində qalır.
İnsan cistləri çiy göyərti və ya su ilə udduqda sürfələr bağırsaq divarından keçir, qarın boşluğuna düşür və qaraciyər toxumasında miqrasiya edir (kəskin faza). Bir neçə ay sonra onlar öd yollarına çatır və yetkin qurda çevrilir (xroniki faza). Yetkin parazitlər öd yollarında illərlə yaşaya bilər.
Xəstəlik heyvandarlıq inkişaf etmiş, suvarılan, su hövzələri ilə zəngin kənd ərazilərində rast gəlinir və bütün yaş qruplarında, o cümlədən uşaqlarda inkişaf edə bilər. Fassiolyoz uzun müddət diaqnoz qoyulmadan qala bilər, çünki onun əlamətləri hepatit, öd daşı xəstəliyi və allergik reaksiyalara bənzəyir. Müalicə olunmadıqda parazitlər öd yollarında iltihab, tıxanma və qaraciyər absesinə səbəb ola bilər. Vaxtında diaqnoz qoyulub müalicə edildikdə isə proqnoz əksər hallarda yaxşıdır və qaraciyər funksiyası bərpa olunur.
Səbəbləri
Fassiolyozun yeganə səbəbi parazitin yoluxucu cistlərinin ağız yolu ilə orqanizmə düşməsidir. Yoluxma riskini artıran amillər bunlardır:
- Çiy göyərti. Təbii su hövzələrinin, arxların, bataqlıqların yaxınlığında yetişən su kressinin, yarpızın, digər yaşıllıqların yuyulmadan və ya pis yuyularaq yeyilməsi – əsas yoluxma yoludur.
- Çirklənmiş su. Bulaq, arx, gölməçə və digər təmizlənməmiş su mənbələrindən su içmək.
- Qab-qacaq və tərəvəzin çirkli su ilə yuyulması. Cistlər yuyulan məhsulların səthində qala bilər.
- Göyərtidən hazırlanan təzə şirələr və salatlar – əgər xammal su hövzəsi yaxınlığından yığılıbsa.
- Heyvandarlıqla məşğul olan ərazilərdə yaşamaq və ya oraya səfər. Otlaqlarda xəstə heyvanlar olduqda ətraf mühit çirklənir.
- Mövsüm. Yoluxma ən çox isti və yağışlı dövrlərdə, su bitkilərinin bol olduğu aylarda baş verir.
- Yoluxmuş ailə üzvləri. Eyni məhsullardan istifadə edən ailədə bir neçə nəfər yoluxa bilər.
Xəstəlik insandan insana keçmir. Yoluxmuş heyvanın qaraciyərini yeməklə də yoluxmaq olmur, çünki orada yoluxucu sürfə forması yoxdur.
Mərhələlər
- Kəskin (miqrasiya) faza – sürfələrin bağırsaqdan qaraciyərə keçməsi və qaraciyər toxumasında hərəkəti; bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir, əlamətlər ən çox bu fazada ifadəli olur.
- Xroniki (biliar) faza – yetkin qurdların öd yollarında yaşaması və yumurta qoyması; illərlə davam edə bilər, çox vaxt əlamətsiz və ya öd yollarının tıxanması epizodları ilə keçir.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əlamətləri fazadan və parazitlərin sayından asılıdır. Bəzi insanlarda xəstəlik uzun müddət heç bir əlamət vermir.
Kəskin fazada:
- qızdırma, halsızlıq, tərləmə;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə və epiqastriyada ağrı;
- qaraciyərin böyüməsi, toxunduqda ağrılı olması;
- övrə, dəri qaşınması və digər allergik reaksiyalar;
- ürəkbulanma, iştahsızlıq, arıqlama;
- bəzən öskürək və sinədə narahatlıq.
Xroniki fazada:
- dövri öd sancıları, sağ qabırğaaltı ağrı;
- öd yollarının tıxanması ilə sarılıq epizodları;
- yağlı qidaya dözümsüzlük, köp, həzm pozğunluqları;
- uzunmüddətli halsızlıq, qansızlıq əlamətləri.
Uşaqlarda xəstəlik daha çox halsızlıq, iştahsızlıq, inkişafdan geri qalma və qansızlıqla özünü göstərə bilər. Hamiləlikdə yaranan əlamətlər mütləq həkimə bildirilməlidir, çünki müalicənin vaxtı və üsulu xüsusi qiymətləndirmə tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yüksək hərarət, titrəmə, sağ qabırğaaltı güclü ağrı və sarılıq birlikdə yaranır – bu, kəskin xolangitin əlaməti ola bilər. Huşun dumanlanması, güclü halsızlıq, təzyiqin düşməsi olduqda 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, kənd ərazisində yaşamağı və ya səfəri, çiy göyərti və təbii mənbədən su istifadəsini, ailədə oxşar halları soruşur, qarnı əlləyir və qaraciyərin ölçüsünü qiymətləndirir. Diaqnozun təsdiqi üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Ümumi qan analizi – eozinofillərin xarakterik artması, bəzən qansızlıq.
- Fassiolyoza qarşı anticisimlərin təyini – xüsusən kəskin fazada, yumurtalar hələ nəcisdə aşkar edilmədikdə, əsas diaqnostik üsuldur.
- Nəcisin və ya öd möhtəviyyatının mikroskopiyası – parazit yumurtalarının aşkarlanması; xroniki fazada informativdir, təkrar analizlər lazım ola bilər.
- Qaraciyər testləri – qaraciyər fermentlərinin və bilirubinin səviyyəsi, öd yollarında durğunluq əlamətləri.
- Ultrasəs müayinəsi, KT və ya MRT – qaraciyərdə sürfələrin miqrasiya izləri, öd yollarının genişlənməsi, bəzən parazitlərin özü.
- Endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya (ERXPQ) – öd yollarının tıxanmasında həm diaqnoz, həm də müalicə üçün istifadə olunur.
Yalançı müsbət nəticənin qarşısını almaq üçün nəcis analizindən əvvəl bir neçə gün heyvan qaraciyəri yeməmək tövsiyə olunur. Differensial diaqnostika viral hepatit, öd daşı xəstəliyi, qaraciyər absesi, digər helmintozlar və qaraciyər şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- bakterial xolangit, qaraciyər absesi;
- mexaniki sarılıq;
- öd daşları, xolesistit, pankreatit;
- qansızlıq (anemiya);
- uzunmüddətli gedişdə öd yollarının fibrozu;
- nadir hallarda – parazitlərin qaraciyərdən kənarda (dəri altında, ağciyərdə, digər orqanlarda) yerləşməsi.
Müalicə
Fassiolyozun müalicəsi infeksionist və ya qastroenteroloq tərəfindən təyin edilir və nəzarət olunur. Müalicənin məqsədi parazitləri məhv etmək, iltihabı aradan qaldırmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
- Xüsusi antihelmint preparat. Fassiolyozda Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) tövsiyə etdiyi xüsusi antihelmint vasitə istifadə olunur; o, həm kəskin, həm də xroniki fazada effektivdir. Preparatı və müalicə rejimini yalnız həkim seçir.
- Özbaşına «qurd dərmanı» qəbul etməmək. Bağırsaq qurdlarına qarşı geniş yayılmış bir çox vasitə fassiolyozda zəif təsir göstərir və ya ümumiyyətlə təsirsizdir, əlamətləri isə müvəqqəti azalda bilər, bu da diaqnozu gecikdirir.
- Simptomatik müalicə. Ağrı, ürəkbulanma və allergik reaksiyalarda həkim müvafiq dərman qruplarını təyin edə bilər. Müalicə zamanı ölən parazitlərin öd yollarından çıxması müvəqqəti öd sancısına səbəb ola bilər – bu barədə həkimə məlumat vermək lazımdır.
- Ağırlaşmaların müalicəsi. Xolangit və öd yollarının tıxanmasında antibiotiklər və endoskopik müdaxilə (ERXPQ ilə parazitlərin çıxarılması) tətbiq olunur; qaraciyər absesində drenaj lazım ola bilər.
- Qidalanma. Kəskin dövrdə yağlı, qızardılmış və ağır yeməklərin məhdudlaşdırılması, alkoqoldan imtina qaraciyərə yükü azaldır.
- Nəzarət. Müalicədən sonra eozinofillərin, anticisimlərin və qaraciyər testlərinin nəzarəti aparılır, xroniki fazada nəcis analizi təkrarlanır. Hamiləlikdə və kiçik uşaqlarda müalicə taktikası fərdi qərarla müəyyən edilir.
Profilaktika
- su kressi və digər su bitkilərini, yarpızı və göyərtini təbii su hövzələri yaxınlığından yığıb çiy yeməmək;
- göyərtini təmiz, içməli su ilə diqqətlə yumaq; yalnız nəzarətli şəraitdə yetişdirilmiş göyərtiyə üstünlük vermək;
- yalnız təmiz, qaynadılmış və ya təmizlənmiş su içmək, bulaq və arx suyunu qaynatmadan içməmək;
- qab-qacağı və meyvə-tərəvəzi təmiz su ilə yumaq;
- heyvanların baytar nəzarəti və dehelmintizasiyası, otlaqların su hövzələrindən uzaq təşkili;
- ailədə bir nəfərdə xəstəlik aşkar edildikdə digər üzvlərin də müayinəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Fassiolyozdan şübhə olduqda infeksionistə müraciət etmək lazımdır. Öd yollarının ağırlaşmalarında müalicəyə qastroenteroloq və cərrah qoşulur, uşaqlarda isə əvvəlcə pediatra müraciət edilir.
Yadda saxla!
Fassiolyoz uzun müddət diaqnoz qoyulmadan qala bilər – qanda eozinofillərin səbəbsiz artması müayinə üçün əsasdır.
- Kəndə səfərdən sonra qızdırma, sağ qabırğaaltı ağrı və övrə yaranarsa, infeksionistə müraciət edin.
- Su hövzəsi yaxınlığından yığılan göyərtini çiy yeməyin, göyərtini həmişə təmiz suyla yuyun.
- Xəstəlik xüsusi preparatla effektiv müalicə olunur – antihelmint vasitələri yalnız həkimin göstərişi ilə qəbul edin.
- Hərarət, titrəmə və sarılıq birlikdə yaranarsa, təcili tibbi yardıma müraciət edin.
Suallar və cavablar
Xeyr, xəstəlik insandan insana ötürülmür. Lakin eyni çirklənmiş göyərti və ya suyu istifadə edən ailə üzvləri də yoluxmuş ola bilər, ona görə onların da müayinəsi məqsədəuyğundur.
Xeyr, yoluxmuş heyvanın qaraciyərini yeməklə xəstəlik keçmir, çünki orada yoluxucu sürfə forması yoxdur. Lakin belə qida nəcis analizində yumurtaların aşkarlanmasına və yalançı nəticəyə səbəb ola bilər.
Həkimin təyin etdiyi xüsusi antihelmint müalicə adətən effektivdir. Əlamətlər tez azalır, eozinofillər və anticisimlər isə həftələr və aylar ərzində normallaşır. Həkim nəzarət analizləri təyin edir və lazım gəldikdə müalicəni təkrarlaya bilər.
Bağırsaq qurdlarına qarşı istifadə olunan bir çox vasitə fassiolyozda zəif təsirlidir və ya ümumiyyətlə təsir etmir. Özbaşına müalicə əlamətləri müvəqqəti azalda, lakin xəstəliyi aradan qaldırmaya və diaqnozu gecikdirə bilər. Müalicəni yalnız infeksionist təyin etməlidir.
Sirkə, duzlu su və ya kalium permanqanat məhlulu ilə işləmə cistləri etibarlı şəkildə məhv etmir. Ən etibarlı yol su hövzəsi yaxınlığından yığılan göyərtini çiy yeməmək, digər göyərtini isə axar təmiz suda diqqətlə yumaqdır. İstilik emalı (bişirmə) cistləri məhv edir.
Uşaqlarda xəstəlik halsızlığa, iştahsızlığa, qansızlığa və inkişafdan geri qalmağa səbəb ola bilər. Vaxtında diaqnoz qoyulub müalicə edildikdə proqnoz adətən yaxşıdır. Kənd ərazisində yaşayan və ya oraya səfər etmiş uşaqda qarın ağrısı, qızdırma və qanda eozinofillərin artması olarsa, pediatra müraciət edin.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
