Biliar sladj (öd çöküntüsü) öd kisəsində qatılaşmış ödün, xolesterin kristallarının və kalsium duzlarının toplanmasıdır. Çox vaxt əlamətsizdir və USM-də təsadüfən aşkar edilir. Bəzi hallarda öd sancısına, pankreatitə və ya öd daşlarının yaranmasına səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Öd çöküntüsü
- öd qumu
- öd kisəsində sladj
Xəstəlik haqqında
Öd qaraciyərdə hasil olunur, öd kisəsində toplanır və yeməkdən sonra onikibarmaq bağırsağa ifraz edilərək yağların həzminə kömək edir. Normalda öd maye olur və öd kisəsi yeməkdən sonra mütəmadi boşalır. Ödün tərkibi pozulduqda – xolesterin artıq, öd turşuları az olduqda – və ya kisə zəif yığıldıqda öd qatılaşır, onda mikrokristallar və selik toplanır, nəticədə çöküntü əmələ gəlir.
Sladj daşdan əvvəlki mərhələ ola bilər, lakin çox vaxt səbəb aradan qalxdıqda özü yox olur. Hamiləlikdə, sürətli arıqlamada, uzun aclıqda, ağır xəstəliklər zamanı və bəzi dərmanların qəbulu zamanı tez-tez rast gəlinir. Ən çox ultrasəs müayinəsi zamanı başqa səbəbdən müayinə olunan insanlarda təsadüfən aşkar edilir.
Əksər pasiyentlərdə sladj heç bir narahatlıq yaratmır və yalnız müşahidə tələb edir. Lakin bəzi hallarda kiçik hissəciklər öd axarlarına keçərək öd sancısına, kəskin xolesistitə və ya pankreatitə səbəb ola bilər. Buna görə sladjın aşkar edilməsi səbəbi aydınlaşdırmaq və əlamətlərə diqqət yetirmək üçün əsasdır.
Sladj həm böyüklərdə, həm də uşaqlarda rast gəlinir. Qadınlarda o, kişilərdən daha çox aşkar edilir, bu da hormonal amillərlə bağlıdır. Sladjın öz-özünə keçməsi, yenidən yaranması və ya daşlara çevrilməsi əsasən onu yaradan səbəbin davam edib-etməməsindən asılıdır.
Səbəbləri
Sladj ödün tərkibinin dəyişməsi və öd kisəsinin boşalmasının ləngiməsi nəticəsində yaranır. Bu prosesə aşağıdakı vəziyyətlər səbəb olur:
- Hamiləlik. Hormonal dəyişikliklər ödü xolesterinlə zənginləşdirir, kisənin yığılmasını isə zəiflədir; sladj çox vaxt doğuşdan sonra keçir.
- Sürətli arıqlama. Aşağı kalorili sərt pəhrizlər, bariatrik əməliyyatdan sonrakı dövr qaraciyərin ödə daha çox xolesterin ifraz etməsinə səbəb olur.
- Uzun aclıq və qidalanmanın olmaması. Venadaxili qidalanma, reanimasiya şəraiti, uzunmüddətli ağır xəstəlik zamanı öd kisəsi stimullaşdırılmır və öd durğunlaşır.
- Bəzi dərmanlar. Sefalosporin qrupundan bəzi antibiotiklər, somatostatin analoqları, estrogen tərkibli preparatlar ödün tərkibinə və ya kisənin yığılmasına təsir göstərə bilər.
- Öd kisəsinin hərəkətliliyinin azalması. Şəkərli diabet, bəzi endokrin və nevroloji xəstəliklər kisənin boşalmasını ləngidir.
- Metabolik amillər. Piylənmə, yüksək triqliseridlər, insulinə rezistentlik.
- Digər vəziyyətlər. Orqan transplantasiyası, bəzi qan xəstəlikləri (məsələn, hemolitik anemiyalar), ağır yanıqlar və travmalar.
- İrsiyyət və cins. Yaxın qohumlarında öd daşı xəstəliyi olan insanlarda və qadınlarda sladj və daş əmələ gəlməsi riski daha yüksəkdir.
Çox vaxt pasiyentdə bir neçə amil eyni vaxtda olur – məsələn, piylənmə və sürətli arıqlama və ya hamiləlik və uzun qida fasilələri. Səbəbin müəyyən edilməsi müalicə taktikasını seçmək üçün vacibdir.
Klinik mənzərə
Biliar sladjın əksər hallarında heç bir əlamət olmur. Əlamətlər yarandıqda onlar öd daşı xəstəliyinin əlamətlərinə bənzəyir:
- sağ qabırğaaltı və epiqastral nahiyədə ağrı, xüsusən yağlı və bol yeməkdən sonra;
- öd sancısı – sağ qabırğaaltı nahiyədə güclü, davamlı ağrı, kürəyə və sağ kürək sümüyünün altına yayıla bilər;
- ürəkbulanma, bəzən qusma;
- ağızda acılıq, köp, gəyirmə.
Ağızda acılıq, köp və gəyirmə kimi qeyri-spesifik əlamətlər çox vaxt sladjla deyil, başqa həzm pozğunluqları ilə bağlı olur, buna görə həkim onları kompleks qiymətləndirir. Hamiləlikdə sladj adətən əlamətsiz keçir; uşaqlarda isə daha çox ağır xəstəliklər, uzun aclıq və ya bəzi dərmanlarla müalicə fonunda yaranır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı bir neçə saatdan çox davam edirsə, hərarət və üşütmə, dərinin və gözlərin sarılığı, tünd sidik, açıq rəngli nəcis yaranırsa, qarnın yuxarı hissəsində kürəyə yayılan güclü ağrı və təkrarlanan qusma varsa – bu, xolesistit, xolangit və ya pankreatit əlaməti ola bilər; vəziyyət ağırdırsa, 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, qidalanma xüsusiyyətlərini, son zamanlarda çəki itkisini, hamiləliyi, qəbul edilən dərmanları və yanaşı xəstəlikləri soruşur, qarnı palpasiya edir.
- Öd kisəsinin USM-i – əsas üsul. Sladj kisənin aşağı hissəsində toplanan, bədənin vəziyyəti dəyişdikdə yavaş-yavaş yerini dəyişən exogen çöküntü kimi görünür; daşlardan fərqli olaraq akustik kölgə vermir. USM acqarına aparılır.
- Qan analizləri – ümumi analiz, bilirubin, qələvi fosfataza, QQT, transaminazalar, lipaza; ağırlaşmalar şübhəsində iltihabın və öd axınının pozulmasının qiymətləndirilməsi üçün.
- Lipid profili və qanda qlükoza – metabolik risk amillərinin aşkar edilməsi.
- Endoskopik USM – səbəbi aydın olmayan pankreatitdə və öd sancısında, adi USM-də görünməyən kiçik daşları və çöküntünü aşkar etmək üçün.
- MR-xolangiopankreatoqrafiya – öd axarlarında daş və ya daralma şübhəsində.
Differensial diaqnostika öd daşı xəstəliyi, öd kisəsinin polipləri, xolesteroz, xora xəstəliyi və funksional dispepsiya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- öd sancısı – kiçik hissəciklərin kisənin boynunu müvəqqəti tutması;
- kəskin xolesistit – öd kisəsinin iltihabı;
- biliar pankreatit – mədəaltı vəzinin iltihabı;
- öd daşlarının əmələ gəlməsi;
- xolangit – öd axarlarının iltihabı, nadir lakin ağır ağırlaşma.
Biliar pankreatit və xolangit təcili tibbi yardım və stasionar müalicə tələb edən vəziyyətlərdir. Sladj fonunda bir dəfə pankreatit keçirmiş pasiyentlərdə təkrar epizodların qarşısını almaq üçün adətən öd kisəsinin çıxarılması tövsiyə olunur.
Müalicə
Müalicə taktikası əlamətlərin olub-olmamasından və sladjın səbəbindən asılıdır. Əksər hallarda aktiv müalicə tələb olunmur.
- Əlamətsiz sladjda – müşahidə və səbəbin aradan qaldırılması: qidalanmanın bərpası, sürətli arıqlamanın dayandırılması, mümkünsə sladja səbəb olan dərmanın həkimlə razılaşdırılaraq dəyişdirilməsi. Çox vaxt sladj bir neçə ay ərzində yox olur; həkim nəzarət USM-i təyin edir.
- Qidalanmanın tənzimlənməsi – müntəzəm, az-az qidalanma; uzun fasilələrdən və aclıqdan çəkinmək; yağlı, qızardılmış və bol yeməklərin məhdudlaşdırılması; arıqlamaq lazımdırsa – tədricən, həkim və ya diyetoloqun nəzarəti ilə.
- Öd turşusu preparatları – bəzi hallarda, məsələn, sürətli arıqlama dövründə, bariatrik əməliyyatdan sonra və ya əlamətli sladjda həkim tərəfindən təyin edilə bilər; ödü duru edir və çöküntünün həllinə kömək edir.
- Simptomatik müalicə – ağrı və spazm zamanı həkim spazmolitiklər təyin edə bilər.
- Xolesistektomiya – təkrarlanan öd sancıları, kəskin xolesistit və ya biliar pankreatitdə öd kisəsinin, adətən laparoskopik üsulla, çıxarılması.
- Endoskopik müdaxilə – öd axarlarının tutulması və xolangitdə axarların təmizlənməsi.
Öd qovucu otları, «öd kisəsinin təmizlənməsi» üçün yağ-limon şirəsi kimi xalq üsullarını özbaşına tətbiq etmək olmaz – onlar hissəciklərin öd axarlarına keçməsinə və sancıya səbəb ola bilər. Güclü ağrını evdə ağrıkəsicilərlə uzun müddət «boğmaq» da təhlükəlidir.
Evdə pasiyent özü çox şey edə bilər: qidalanma rejimini qaydaya salmaq, kifayət qədər maye qəbul etmək, gündəlik gəzintiləri və fiziki aktivliyi artırmaq, çəkini tədricən normallaşdırmaq. Bu sadə tədbirlər öd kisəsinin müntəzəm boşalmasına kömək edir və bir çox hallarda sladjın yox olması üçün kifayət edir.
Profilaktika
- az-az və müntəzəm qidalanmaq, uzun aclıq fasilələrindən çəkinmək;
- sərt pəhrizlərdən və sürətli arıqlamadan çəkinmək;
- normal bədən çəkisini və müntəzəm fiziki aktivliyi qorumaq;
- rasionda kifayət qədər tərəvəz, tam taxıllı məhsullar və lif saxlamaq;
- diabetə, triqliseridlərin səviyyəsinə nəzarət etmək;
- bariatrik əməliyyatdan sonra həkimin tövsiyə etdiyi profilaktikaya əməl etmək;
- hormon tərkibli preparatları və uzunmüddətli dərmanları yalnız həkim nəzarəti ilə qəbul etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sladj aşkar edildikdə terapevt və ya qastroenteroloqa müraciət etmək lazımdır. Təkrarlanan öd sancıları və ağırlaşmalarda cərrahın konsultasiyası tələb olunur.
Yadda saxla!
USM-də aşkar edilmiş əlamətsiz biliar sladj adətən təhlükəli deyil və çox vaxt öz-özünə keçir.
- Müntəzəm qidalanın, sərt pəhrizlərdən və sürətli arıqlamadan çəkinin.
- «Öd təmizləmə» üsullarından istifadə etməyin.
- Güclü qarın ağrısı, hərarət və sarılıq olduqda dərhal həkimə müraciət edin.
- Həkimin təyin etdiyi vaxtda nəzarət USM-i keçirin.
Suallar və cavablar
Bəzi hallarda bəli, lakin çox vaxt səbəb aradan qaldırıldıqda sladj öz-özünə yox olur. Müntəzəm USM nəzarəti dinamikanı qiymətləndirməyə imkan verir.
Öd qovucu vasitələr və «öd kisəsini təmizləmə» prosedurları sübut olunmuş fayda vermir və bəzi hallarda kiçik hissəciklərin öd axarlarına keçməsinə və sancıya səbəb ola bilər. Belə üsullardan istifadə etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin.
Hamiləlikdə sladj tez-tez rast gəlinir və çox vaxt doğuşdan sonra keçir. Ağrı və ya başqa əlamətlər olduqda həkim müşahidəsi lazımdır. Hamiləlikdə istənilən dərmanı yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək olar.
Əlamətsiz sladjda əməliyyat adətən tövsiyə edilmir. Xolesistektomiya təkrarlanan öd sancıları, xolesistit və ya pankreatit olduqda müzakirə edilir. Qərarı müayinə nəticələrinə əsasən həkim verir.
Yağlı, qızardılmış, hisə verilmiş yeməkləri və bol porsiyaları məhdudlaşdırmaq məsləhətdir. Eyni zamanda tam yağsız və aclıq pəhrizləri də zərərlidir, çünki öd kisəsi müntəzəm boşalmalıdır. Ən vacibi – müntəzəm və balanslı qidalanmadır.
Adətən həkim səbəb aradan qaldırıldıqdan bir neçə ay sonra təkrar USM tövsiyə edir. Əlamətlər yaranarsa, müayinə daha tez aparılır. Dəqiq vaxtı vəziyyətinizi bilən həkim müəyyən edir.
Hepatologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
