Endemik zob — bu, müəyyən bir regionda yaşayan əhalinin bir hissəsində yod çatışmazlığı nəticəsində yaranan qalxanabənzər vəzinin (QBV) böyüməsidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yod çatışmazlığı zobu
Xəstəlik haqqında
Patologiya daha çox gənc yaşlı şəxslərdə, uşaqlarda və yeniyetmələrdə rast gəlinir. Qadınlarda bu, kişilərə nisbətən 2-3 dəfə daha çox aşkar edilir. Yoda tələbatın artdığı dövrlərdə (hamiləlik, laktasiya, pubertat dövrü, uşaq yaşı) çatışmazlıq kifayət qədər kompensasiya olunmadıqda zobun inkişaf riski artır.
Səbəbləri
Endemik zobun inkişafının əsas səbəbi yod çatışmazlığıdır. Mikroelementin azlığı T3 və T4 hormonlarının sintezinin azalmasına gətirib çıxarır. Bu, hipofizin tireotrop hormonunun ifrazını stimullaşdırır, onun təsiri altında isə öz növbəsində zob, yəni qalxanabənzər vəzin ölçüsünün böyüməsi formalaşır. Patologiyanın inkişaf ehtimalı immunitetin zəifləməsi, həmçinin irsi meyillilik zamanı artır.
Təsnifat
Zobun ölçüsünə görə ÜST-nin təsnifatına 3 dərəcə daxildir.
- 0 dərəcə. Zob yoxdur, palpasiya zamanı QBV paylarının ölçüləri xəstənin baş barmağının uc falanqasından böyük deyil;
- 1 dərəcə. Zobun ölçüsü barmağın uc falanqasından böyükdür. Zob görünmür, lakin palpasiya olunur;
- 2 dərəcə. Zob sakit vəziyyətdə vizuallaşır və palpasiya olunur.
Vəzinin quruluşundan asılı olaraq böyümə aşağıdakı kimi ola bilər:
- Düyünlü (nodulyar): orqanın toxumasında bir və ya bir neçə düyün aşkar edilir;
- Diffuz: orqan bərabər şəkildə böyüyür;
- Qarışıq (diffuz-düyünlü).
Həmçinin həkimlər endemik zobu qanda tiroid hormonlarının konsentrasiyasına görə növlərə bölürlər.
- Eutireoid: qalxanabənzər vəz ölçücə böyümüş olur, lakin onun funksiyası və T3 və T4 səviyyəsi normal həddə qalır. Patologiyanın bu forması ən geniş yayılmış formadır.
- Hipotireoid: zobun bu növü qalxanabənzər vəzinin böyüməsi və tiroid hormonlarının kifayət qədər olmaması (hipotireoz) ilə xarakterizə olunur.
- Hipertireoid: vəz həddindən artıq miqdarda hormonlar hasil edir.
Lokalizasiyadan asılı olaraq sağtərəfli, soltərəfli və ikitərəfli patologiya forması fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Endemik zobun inkişafının ilkin mərhələlərində (xüsusilə eutireoid formada) xəstəliyin əlamətləri olmaya bilər. Patoloji böyümə artdıqda traxeya, qida borusu sıxılır, bunlar havanın və qidanın ötürülməsi funksiyasını yerinə yetirir. Xəstələr udma zamanı çətinlikdən, hava çatışmazlığı hissindən şikayət edirlər.
Döş sümüyü arxası zobda (yəni törəmə aşağı çənəyə nisbətən daha aşağı lokalizasiya olunduqda) boyun deformasiya olunur, bəzən isə kompressiya, yəni daimi sıxılma hesabına venalar şişir. Palpasiya zamanı düyünlü törəmələr müəyyən olunur, bəzən vəz kapsulasının həddindən artıq dartılması səbəbindən ağrılı olur.
Xəstəliyin hipotireoid formasında xəstə aşağıdakı simptomları qeyd edir:
- Hətta az fiziki yüklənmə zamanı belə daimi yorğunluq hissi və yuxuya artmış tələbat;
- Normal qidalanmaya baxmayaraq, nəzarət olunmayan və ya əsassız çəki artımı;
- Soyuğa artmış həssaslıq, ətraf mühit temperaturu aşağı olduqda tam isinməkdə acizlik;
- Ürək döyüntülərinin yavaşlaması;
- Depressiv vəziyyət, əsəbilik, diqqətin və yaddaşın pisləşməsi, adi işlərə marağın azalması;
- Dərinin quruluğu, saç və dırnaqların kövrəkliyi və solğun rəngi;
- Göz ətrafında, üzdə və bədənin digər hissələrində ödemlər;
- Qəbizlik, iştahanın olmaması;
- Menstrual dövrün pozulmaları;
- Libidonun azalması.
Hipertireoz zamanı xəstə əks simptomlar hiss edir. Ona daim isti olur, bədən temperaturu bir qədər yüksəlir, iştaha artır, çəki isə azalır. Ürək döyüntülərinin tezliyi və arterial təzyiq səviyyəsi artır. Xəstə narahat, tez qıcıqlanan olur, tez-tez yuxusuzluqdan əziyyət çəkir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Qalxanabənzər vəzinin böyüməsi ilə müraciət edən pasiyentin müayinəsi endokrinoloqun konsultasiyası ilə başlanır. İlkin baxış zamanı həkim insanı sorğu-sual edərək şikayətləri və anamnezi dəqiqləşdirir, vəzini palpasiya edir. Bu prosesdə o, müəyyən edir:
- Yerləşməsini;
- Konsistensiyasını;
- Hərəkətliliyini;
- Ağrılılığını
- Düyünlü törəmələrin olmamasını və ya olmasını, onların ölçülərini, lokalizasiyasını və konsistensiyasını (elastik, yumşaq və ya sıx).
Daha sonra pasiyent laborator və instrumental diaqnostikaya yönləndirilir.
- Qalxanabənzər vəzinin və boyun limfa düyünlərinin USM-i orqanın ölçülərini, daxili konsistensiyasını, qan təchizatının qiymətləndirilməsi və aşkar edilməsi üçün.
- Qan analizləri T3, T4, TSH, kalsitonin.
- Dəyişikliklərin bədxassəli xarakterindən şübhələnildikdə nazik iynəli aspirasion biopsiya tətbiq olunur, yəni hüceyrə quruluşunun öyrənilməsi üçün toxuma nümunəsinin dəri üzərindən götürülməsi. Manipulyasiya USM nəzarəti altında yerinə yetirilir.
- KT, MRT əvvəlki müayinə metodlarının kifayət qədər effektiv olmadığı hallarda.
- Qalxanabənzər vəzin sintiqrafiyası. Bu üsul radioizotopların qan dövranına yeridilməsindən ibarətdir. Onların vəzidə toplanma xüsusiyyətlərinə əsasən onun vəziyyəti qiymətləndirilir.
Müalicə
Endemik zobun müalicəsi hər bir pasiyent üçün fərdi seçilir. İlkin mərhələlərdə demək olar ki, həmişə medikamentoz terapiya istifadə olunur. Bunun əsasında pasiyentin vəziyyətinin və qalxanabənzər vəzinin daimi nəzarəti ilə müalicə dozasında yod preparatlarının təyini dayanır.
Hipotireozu olan pasiyentlərə əlavə olaraq əvəzedici hormon terapiyası təyin oluna bilər. Vzinin funksiyasının artması zamanı bəzən tireostatiklər tətbiq edilir. Bundan əlavə, xəstəliyin ayrı-ayrı təzahürlərinin aradan qaldırılmasına yönəlmiş simptomatik terapiya aparılır.
Cərrahi müalicə zobun böyük ölçülərində, həyat keyfiyyətinə təsir edən ağırlaşmaların mövcudluğunda (ətraf toxuma və orqanların sıxılması) tətbiq olunur.
- Total tiroidektomiya: qalxanabənzər vəzinin bütün toxuması çıxarılır. Bu halda pasiyentə orqanın funksiyalarının kompensasiyası üçün ömürlük əvəzedici terapiya tələb olunacaq.
- Qismən tiroidektomiya: bu metodda yalnız qalxanabənzər vəzinin bir hissəsi çıxarılır, funksiyanın saxlanılması üçün kifayət qədər vəzi toxuması saxlanılır. Daha çox hemitiroidektomiya, yəni orqanın bir payının çıxarılması icra olunur.
Reabilitasiya
Cərrahi müalicədən sonra reabilitasiyanın ilk üç günü pasiyent keçirir. Ağrı hissləri, ödem və hiperemiya 14 günədək davam edə bilər. İltihab əlamətlərini aradan qaldırmaq üçün ağrıkəsicilər, infeksiyaların profilaktikası üçün isə antibiotiklər təyin edilə bilər. Qalxanabənzər vəz çıxarıldıqda əvəzedici hormonal terapiya təyin olunur.
Profilaktika
Endemik zobun profilaktikasının əsas metodu yod çatışmazlığının qarşısının alınmasıdır.
- Mikroelementlə zəngin olan qida məhsullarının, məsələn dəniz məhsullarının (dəniz balığı, yosunlar, dəniz kələmi), süd məhsullarının, yumurtanın müntəzəm istehlakı. Həmçinin yodlaşdırılmış xörək duzu, çörək və s. Istifadə etmək olar.
- Mikroelementin torpaqda və qida məhsullarında çatışmadığı regionda yaşadıqda, həmçinin ona ehtiyac artdıqda (məsələn, hamiləlik zamanı) yod tərkibli preparatların əlavə qəbulu.
Risk qrupuna daxil olan şəxslər patologiyaların erkən aşkarlanması üçün endokrinoloqda mütəmadi müayinə olunmalıdırlar.
Yadda saxla!
Endemik zob həkim tərəfindən daimi nəzarət tələb edir. Bu xəstəlik ağır ağırlaşmaların inkişafına səbəb ola bilər:
- Ifadəli hipotireoz və onun son dərəcəsi (miksedema);
- Orqanizmə həddindən artıq yük ilə müşayiət olunan hipertiroidizm;
- Tirotoksik kriz: qanda tiroksin hormonlarının kəskin artması nəticəsində yaranan həyati təhlükəli vəziyyət;
- Qida borusunun və qırtlağın sıxılması, udmanın və/və ya tənəffüsün pozulmasına səbəb olur;
- Boyun və baş nahiyəsində ağrıya səbəb ola bilən damarların və sinirlərin kompressiyası.
Bundan əlavə, böyümüş vəzi bir çox pasiyenti narahat edən estetik qüsur hesab olunur. Vaxtında müayinə və düzgün seçilmiş müalicə xoşagəlməz problemlərdən qaçmağa kömək edəcəkdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Suallar və cavablar
Doğuş yaşında olan, endemik zobdan əziyyət çəkən qadınlarda sonsuzluq və hamiləliyin düşməsi riskləri yüksəkdir. Hamiləlik zamanı tez-tez anemiya aşkar olunur.
Xeyr, xəstəlik yod məhlulunun dəriyə yerli tətbiqi ilə müalicə olunmur. Bir mif mövcuddur ki, şəbəkə nə qədər tez itirsə, mikroelementə ehtiyac bir o qədər çoxdur. Naxışın rəngsizləşmə sürəti daha çox insanın tərləmə miqdarından, gigiyenik prosedurlar zamanı fiziki yuyulmasından asılıdır və həqiqi defisit barədə az məlumat verir.
Nəzarətsiz və uzunmüddətli istifadə zamanı yod tireotoksikoza və qalxanabənzər vəzinin zədələnməsinə səbəb ola bilər. Əgər söhbət dərman preparatlarından gedirsə, onlar həkim tərəfindən təyin olunmalıdır. Yodlaşdırılmış məhsulları əvvəlcədən məsləhətləşmədən istifadə etmək olar – onlarda mikroelementin dozası o qədər də yüksək deyil.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
