Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı — orqanın qabıq maddəsində, yaxud beyin hipofizi və hipotalamusunda baş verən pozğunluqlar nəticəsində böyrəküstü vəzi hormonlarının azalmış istehsalı ilə səciyyələnən xəstəlikdir. Spesifik əlamətləri yoxdur; tez yorulma, dərinin bürünc çaları, qusma və ishalla təzahür edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hipokortisizm
- adrenal çatışmazlıq
Xəstəlik haqqında
Böyrəküstü vəzin qabıq maddəsi qlükokortikosteroidlər qrupuna aid olan kortikosteron və kortizol hormonlarını, həmçinin mineralokortikoidlərə aid aldosteronu sintez edir. Bu maddələr toxumalarda mübadilə proseslərində iştirak edir və orqanizmin xarici mühitə uyğunlaşmasına kömək edir. Onlar zülalların, karbohidratların parçalanmasına və mineralların mənimsənilməsinə cavabdehdir. Bu birləşmələrin istehsalı üçün siqnalı hipofiz-hipotalamus sistemi AKTH (hipofizdə istehsal olunur) və kortikoliberin (hipotalamusda istehsal olunur) vasitəsilə verir.
Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı hipokortisizmin təzahürüdür. Bu vəziyyət orqanın funksiyası azaldıqda və onun istehsal etdiyi hormonlar çatışmadıqda inkişaf edir. Onların qanda qatılığı kritik həddə düşdükdə böyrəküstü vəzi krizi baş verir.
Səbəbləri
Böyrəküstü vəz çatışmazlığının səbəbləri patologiyanı üç əsas növə bölür. Birincili tipdə səbəblər aşağıdakılardır:
- immun sistemin işinin pozulması (immun hüceyrələr böyrəküstü vəzin toxumalarını yad kimi qəbul edərək onlara hücum edir);
- funksiyanın anadangəlmə çatışmazlığı;
- qanda zülalların böyük miqdarda olması;
- böyrəküstü vəzin özündə və ya qonşu strukturlarda yaranan yeni törəmələr (bu halda təhrikedici amil sıxılmadır);
- mübadilə proseslərinin sürətinin azalması;
- dəri xəstəliklərinin inkişafı (immunitetin işində nasazlıqlara səbəb olur);
- bədxassəli şişlərin metastazları.
Xəstəliyin ikincili növündə səbəb kimi aşağıdakı amillər çıxış edir:
- daxili hematoma ilə müşayiət olunan kəllə travması;
- keçirilmiş neyroinfeksiyalar: meningit, ensefalit, meningoensefalit;
- böyrəklərin quruluşunun anadangəlmə pozğunluğu;
- hipofizin patologiyaları.
Təsnifat
Böyrəküstü vəzi çatışmazlığı prosesin lokalizasiyasından asılı olaraq üç növə bölünür:
- birincili: orqanın öz qişasının zədələnməsi;
- ikincili: hipofizdə AKTH sintezinin azalması;
- üçüncülü: kortikotropin-rilizinq-hormonunun (KRH) çatışmazlığı ilə bağlıdır.
Xəstəliyin ikincili və üçüncülü növləri mərkəzi sinir sistemi ilə bağlı olduğundan, onları fərqləndirmək daha çətindir. Buna görə də həkimlər tez-tez onları ikincili formada birləşdirirlər.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin klinik mənzərəsi tədricən inkişaf edir. Çox vaxt xəstələr simptomları nə vaxt hiss etdiklərini dəqiq deyə bilmirlər. Tez-tez böyrəküstü vəzi çatışmazlığının aydın əlamətləri qişanın 90%-dən çoxu zədələndikdə meydana çıxır. Ayrı-ayrı simptomları güclü stress, infeksion proseslər zamanı və ya cərrahi müdaxilədən sonra müşahidə etmək mümkündür.
Böyrəküstü vəzi hormonlarının azalmasının əsas əlaməti güclü zəiflikdir, zamanla o tam adinamiyaya keçə bilər. Xəstələr adi işləri – mağazaya getmək, yataqdan qalxmaq kimi işləri belə görə bilmirlər. Kifayət qədər gecə yuxusu belə gücü bərpa etmir. Böyrəküstü vəzi çatışmazlığı proqressivləşdikcə aşağıdakı simptomlar müşahidə olunur:
- melanodermiya – dəri və selikli qişalarda piqment ləkələri;
- iştahanın və bədən çəkisinin azalması;
- kalium səviyyəsinin aşağı olması nəticəsində ürək keçiriciliyinin pozulması;
- arterial təzyiqin aşağı düşməsi;
- eyni qidanı yemək istəyi;
- həzm pozuntuları;
- nevroloji problemlər (diqqətin, yaddaşın azalması, depressiya);
- baldır əzələlərində qıcolmalar;
- cinsi həyatın pisləşməsi və ikincili cinsiyyət əlamətlərinin ifadəliliyinin azalması.
Xəstəliyin ikincili növündə bütün bədənin bürünc çalarına düşdüyü «bürünc dəri» sindromu müşahidə olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozun qoyulması ilə endokrinoloq məşğul olur. Xəstəliyin uzun sürən gedişində əlamətlər vizual müayinə zamanı nəzərə çarpır. Həkim xəstədən sorğu aparır, anamnez toplayır, sonra isə böyrəküstü vəz çatışmazlığının diaqnostikası üçün müayinələr təyin edir. Onların arasında aşağıdakılar var:
- Kəllənin MRT və ya KT müayinəsi;
- türk yəhəri nahiyəsinin rentgenoloji müayinəsi;
- MRT və ya KT;
- EKQ;
- kortikoid hormonların səviyyəsinə və AKTQ-yə görə qan analizi.
Elektrolit balansının pozulmasını aşkar etmək üçün kaliuma, maqneziuma və natriuma görə qan müayinəsi təyin edilir. Sidik və tüpürcək analizi androgenlərin, kortizolun və digər maddələrin azalmış konsentrasiyasını göstərir. Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün xəstə nevroloqun, neyrocərrahın və digər mütəxəssislərin konsultasiyasına yönləndirilir.
Müalicə
Böyrəküstü vəz çatışmazlığının müalicə üsulunun seçimi patologiyanın inkişaf səbəbindən asılıdır. Müasir üsullar iki məqsədə nail olmağa yönəlmişdir: hormon sintezinin azalmasının ilkin səbəbinin aradan qaldırılması və hormonal defisitin bərpası.
Xəstəlik həyat üçün təhlükəli vəziyyətə gətirib çıxara biləcəyi üçün müalicəni kortikosteroidlərlə venadaxili infuziyalar vasitəsilə aparmaq lazımdır. Dərman terapiyasının əvvəlində əvəzedici hormon terapiyası inyeksiyalar şəklində (əzələdaxili və ya venadaxili) istifadə olunur, sonra isə peroral qəbula keçilir. Preparatların böyük hissəsi səhər saatlarında qəbul edilir, çünki məhz bu vaxt sağlam orqanizmdə kortizol hormonu təbii şəkildə sintez olunur.
Böyrəküstü vəz çatışmazlığı hormonal preparatların ömürlük qəbulunu nəzərdə tutur. Dozanı həkim fərdi qaydada seçir və digər xəstəliklər nəticəsində stress yarandıqda onu artırır. Bağırsaq pozğunluqları inkişaf etdikdə preparat inyeksiya yolu ilə tətbiq edilir.
Qanda kaliumun və natriumun optimal səviyyəsini təmin etmək üçün birincili böyrəküstü vəz çatışmazlığı olan xəstələrə pozğunluqları korreksiya edən vasitələr təyin edilir. Tabletlərin gündəlik qəbuluna baxmayaraq, daimi hormonəvəzedici terapiya zamanı proqnoz çox yaxşıdır.
Cərrahi müdaxilə böyrəküstü vəzin adenoması və ya bədxassəli şişi aşkar edildikdə aparılır. Əməliyyat yalnız xəstənin həyatına təhlükə olduqda və ya dərman müalicəsinin səmərəsiz olduğu hallarda göstərişdir. Zədələnmənin dərəcəsindən asılı olaraq orqanın bir hissəsi, bir və ya iki böyrəküstü vəz çıxarılır.
Reabilitasiya
Laparoskopik üsul zamanı xəstə artıq 3-4 saatdan sonra çarpayıdan qalxa bilər. Yaraların uğurla sağalması zamanı çıxış 3 gündən sonra həyata keçirilir. Qarında kəsik ilə açıq (polostnoy) əməliyyat aparıldıqda bərpa üçün daha çox vaxt tələb olunacaq. Çapıqların sağalması üçün 14 günə qədər vaxt lazım olacaq.
Əməliyyatdan sonrakı dövrdə analgetiklərdən və iltihabəleyhinə vasitələrdən istifadə olunur. Tez bərpa olunmaq üçün xəstəyə stasionarda veriləcək qidalanma üzrə həkim tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir. Reabilitasiya dövrü 1,5 aya qədər çəkir. Bu müddət ərzində sauna, hamam, isti vannalara getməkdən, həddindən artıq fiziki yüklənmələrdən və birbaşa günəş şüaları altında olmaqdan imtina etmək vacibdir.
Xoşxassəli şişlə birlikdə böyrəküstü vəzin bir hissəsi çıxarıldıqda hormonal balans tez bərpa olunur. Əməliyyat zamanı bir böyrəküstü vəz çıxarılmışdırsa, qalan orqan itirilmiş orqanın funksiyalarını öz üzərinə götürənə qədər prosesi asanlaşdırmaq üçün hormon terapiyası təyin edilir. Hər iki orqan çıxarıldıqda xəstə ömürlük kortikoid hormonlar tərkibli preparatlar qəbul etməlidir.
Profilaktika
Profilaktika tədbirləri yalnız böyrəküstü vəz çatışmazlığının ikincili, qazanılmış formaları üçün aktualdır. Vəzilərin işində pozğunluqlara səbəb ola biləcək xəstəliklər zamanı vaxtında həkimə müraciət etmək, mütəxəssisin bütün tövsiyələrinə əməl etmək lazımdır. Ümumi tədbirlərin: sağlam həyat tərzinin, düzgün qidalanmanın, stresslərin minimuma endirilməsinin mühüm əhəmiyyəti vardır.
Yadda saxla!
Böyrəküstü vəz çatışmazlığının fərqləndirici əlamətləri yoxdur, o, tez-tez digər patologiyaların görünüşünü alır. Lakin müalicə olunmadıqda böyrəküstü vəz böhranı inkişaf edə bilər. O, güclü stress zamanı yaranır və kəskin zəiflik, qan təzyiqinin düşməsi, huşun itirilməsi, ayaqlarda qıcolmalar şəklində özünü göstərir. Vaxtında ilk yardım göstərilmədikdə susuzlaşma və şok tənəffüsün dayanmasına gətirib çıxarır.
Ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün hormonal fonda baş verən nasazlıqları aşkar etmək məqsədilə endokrinoloqu müntəzəm ziyarət etmək vacibdir. Hipokortisizm diaqnozu qoyulmuş insanlara qanda qlükokortikoidlərin səviyyəsinin kəskin şəkildə azalmasına səbəb ola biləcək güclü stresslərdən qaçınmaq daha məqsədəuyğundur.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Hipopituitarizm
- Hiponatriemiya
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
