Qonartroz — diz oynağının qığırdaq toxumasının distrofik zədələnməsidir, bu da degenerasiyaya və sümük toxumasının ikincili reaksiyasına səbəb olur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dizin osteoartrozu
- duz basması
Xəstəlik haqqında
Qonartroz nə deməkdir? Ən geniş yayılmış xroniki degenerativ-distrofik xəstəliklərdən biri diz oynağının deformasiyalaşdırıcı artrozudur; bu zaman sinovial qişa, oynaq qığırdağı və digər oynaqətrafı strukturlar prosesə cəlb olunur. Bu patologiya uzunmüddətli proqressiv gediş və ağrı sindromunun inkişafı ilə xarakterizə olunur. Osteoartroz çox vaxt sağlamlığın uzunmüddətli pozulmasına səbəb olur, xəstələrə mənfi psixoloji və iqtisadi təsir göstərir.
Xəstəliyin erkən mərhələlərinin diaqnostikası oynağın ultrasəs müayinəsinin nəticələrinə əsaslanır. Rentgenoqrafiya sümük toxumasının vəziyyətini və onun patoloji prosesə cəlb olunma dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir. Mürəkkəb klinik hallarda kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası, həmçinin artroskopiya tətbiq olunur.
Klinik tövsiyələrə əsasən, sol və ya sağ dizin deformasiyalaşdırıcı artrozunun müalicəsi patoloji prosesin mərhələsi ilə müəyyən edilir. Xəstəliyin erkən mərhələlərində konservativ terapiya, o cümlədən dərman preparatlarının oynaqdaxili yeridilməsi effektivdir, gec mərhələlərdə isə cərrahi müdaxilə məsələsi həll olunur. Qonartrozun nəticələri oynağın tam hərəkətsizliyi və sonrakı əlillik ola bilər, buna görə də vaxtında müalicə vacibdir.
Səbəbləri
Qonartrozun səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- Yüksək bədən kütlə indeksi və xəstənin aşağı fiziki aktivliyi. Artıq çəki yerimə zamanı diz oynağına düşən yükü bir neçə dəfə artırır və sistemli proiltihablı sitokinlərin təsiri hesabına yüklənməyən oynaq hissələrinə dolayı yolla təsir göstərir. Piylənmə qonartrozun inkişaf ehtimalını bir neçə dəfə artırır və xəstələr arasında geniş yayılıb.
- Şəkərli diabet. Sümüyün oynaq uclarının qığırdaq lövhəsi, bağ aparatı və sümüyün qığırdaqaltı zonası yalnız qlükozanın oksidləşməsi hesabına qidalanır. Buna görə də bu maddənin hüceyrələrin daxilinə kifayət qədər daxil olmaması zamanı metabolik pozğunluqlar başlayır.
- Cins mənsubiyyəti. Qadınlarda risk kişilərdən daha yüksəkdir və bu, əsasən menopauzanın başlanmasından sonra reallaşır.
- Yaş. İnsan nə qədər yaşlı olsa, diz oynağının qığırdaqlarının degenerativ-distrofik zədələnməsi ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.
- Fiziki aktivlik. Dizin vəziyyətinə həm hipodinamiya, həm də fiziki ağır əmək ilə məşğul olmaq (yükləyicilər, pauerliftinqçilər və s.) ən yaxşı şəkildə təsir etmir. Oynaqların sağlamlığını qorumaq üçün optimal (mülayim) səviyyədə fiziki aktivlik saxlamaq lazımdır.
- Oynağın zədələri. Posttravmatik dəyişikliklər qığırdaqın sürətlənmiş degenerasiyası üçün fon yaradır, bu degenerasiyanın ardınca birləşdirici toxuma liflərini sintez edən xondroblastlar «çatdırmır».
- D vitamini çatışmazlığı. Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, bu maddə oynaq qığırdağının sağlamlığının qorunmasında fəal iştirak edir.
- Tütünçəkmə. Nikotin və yanma məhsulları qan damarlarının spazmına gətirib çıxarır ki, bu da onsuz da zəif vaskulyarizasiyalı qığırdaq lövhələrini qidalanmadan məhrum edir.
- Budun dördbaşlı əzələsinin gücü. Budun dördbaşlı əzələsinin zəifliyi, xüsusilə qadınlarda, osteoartrozun inkişafı və proqressiyası üçün risk faktorudur. Normada qadınlarda dördbaşlı əzələnin gücü kişilərlə müqayisədə orta hesabla aşağıdır, bu da oynağın sabitliyinə təsir göstərir. Müntəzəm güc məşqləri əzələ gücünü artırır, oynağın funksiyasını yaxşılaşdırır və ağrı sindromunun ifadəliliyini azaldır; effekt məşqlər davam etdirildikcə saxlanılır.
Gonartroz zamanı degenerativ-distrofik proseslərin inkişafının diz oynağının oynaq uclarında mikrotsirkulyasiyanın pozulması ilə əlaqəli olduğu hesab edilir. Bu zaman patoloji prosesin ağırlığı sümüklərin epifizlərinin subxondral qatında qan dövranı pozğunluğunun dərəcəsi ilə mütənasibdir.
Təsnifat
Qonartroz 2 növə bölünür:
- Birincili, ən çox diz oynağının quruluşunun genetik xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olan;
- Ikincili, hansı ki, meyilləndirici xəstəlik və ya vəziyyət (şəkərli diabet, travma və s.) olduqda inkişaf edir.
Qonartrozun birinci dərəcəsində qığırdaq lövhəsinin ilkin nazilməsi prosesi mövcud olur. İkinci dərəcə oynaq yarığının daralması ilə xarakterizə olunur, həmçinin sümük çıxıntılarının əmələ gəlməsi başlayır. Növbəti mərhələdə oynaq ucları arasındakı sahənin nəzərəçarpacaq daralması baş verir, bəzi yerlərdə sümük açılır. Dördüncü dərəcədə oynaq yarığı tamamilə yox olur, oynaq deformasiyaya uğrayır.
Mərhələlər
Qonartrozun mərhələsi əsasən rentgenoqrafiyaya görə, beynəlxalq Kellgren–Lawrence şkalası üzrə müəyyən edilir.
- 0 dərəcə. Rentgendə artroz əlamətləri yoxdur.
- I dərəcə. Şübhəli dəyişikliklər: oynaq yarığının mümkün cüzi daralması, kiçik osteofitlər. Ağrı adətən yalnız uzun yük zamanı olur. Əsas müalicə məşqlər və çəkinin normallaşdırılmasıdır.
- II dərəcə. Aydın osteofitlər, oynaq yarığının mümkün daralması. Ağrı və səhər sərtliyi daha tez-tez olur. Məşqlərlə yanaşı ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələr, lazım olduqda oynaqdaxili inyeksiyalar.
- III dərəcə. Çoxsaylı osteofitlər, oynaq yarığının aydın daralması, sümük uclarında sklerozun başlanması, deformasiya ehtimalı. Ağrı daimi ola bilər, yeriş məhdudlaşır. Ayağın oxu pozulubsa, korreksiyaedici osteotomiya müzakirə oluna bilər.
- IV dərəcə. Oynaq yarığı demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər, sümüklərin aydın deformasiyası. Konservativ müalicə kömək etmədikdə endoprotezləmə tövsiyə olunur.
Rentgen şəkli ilə şikayətlər həmişə üst-üstə düşmür, ona görə də müalicə seçilərkən ağrı və oynağın funksiyası da nəzərə alınır. Mərhələni həkim müayinə və rentgenoqrafiyanın nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Qonartrozun əsas simptomlarına bunlar daxildir:
- Ağrının mexaniki xarakteri – dizə yük düşdükdə yaranır və ya güclənir, axşam istirahət vəziyyətində ağrı azalır, gecə isə, bir qayda olaraq, tamamilə kəsilir;
- Səhər sərtliyi – insanın dizin “açılması” üçün yarım saata qədər vaxtı tələb olunur;
- Hərəkətlərin həcminin məhdudlaşması, bu həm ağrıya cavab olaraq oynağın reflektor qorunması, həm də mexaniki blok (“oynaq siçanı”) ilə əlaqədardır;
- Funksional imkanların azalması, məsələn, corabların, ayaqqabının geyinilməsində çətinliklər.
Qonartrozun obyektiv əlamətləri bunlardır:
- Oynaq yarığının kənarları boyunca ağrı nöqtələrinin olması (oynaqətrafı toxumaların palpasiya zamanı ağrılı olması);
- Oynağın kənarları boyunca azacıq qalınlaşmaların əmələ gəlməsi;
- Hərəkət zamanı kobud xırtıldama, həmçinin kilidlənmə simptomunun meydana çıxması;
- Ikincili sinovitın inkişafı ilə əlaqədar olan mülayim iltihabi əlamətlər (dizdə soyuq eksudat);
- Diz oynağında gərginlik hissi;
- Qığırdağın ağır degenerasiyasını göstərən diz qeyri-sabitliyi.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diz oynağının vəziyyətinin qiymətləndirilməsində aşağıdakı vizuallaşdırıcı diaqnostika metodlarından istifadə oluna bilər:
- Rentgenoqrafiya;
- Ultrasəs skanlaması;
- Kompüter tomoqrafiyası;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası;
- Artroskopiya (invaziv metod, artroskopun oynaq boşluğuna yeridilməsini və onun vəziyyətinin böyüdülmə altında qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur).
Müalicə
Gonartrozun müalicəsi xəstəliyin mərhələsindən asılıdır və yalnız obyektiv tədqiqat metodlarına deyil, ilk növbədə pasiyentlərin subyektiv hisslərinə əsaslanır. Konservativ müalicə üsulları, o cümlədən oynaqdaxili inyeksiyalar, gonartrozun ilkin mərhələlərində ən effektivdir. Diz oynağının artroskopik sanasiyası (yuyulması və təmizlənməsi) müasir tövsiyələrə görə osteoartrozun müalicəsi üçün tətbiq edilmir, çünki uzunmüddətli fayda göstərməmişdir; artroskopiya yalnız ayrı hallarda, məsələn, oynağı bloklayan sərbəst cisim olduqda aparıla bilər. Diz oynağının endoprotezləşdirilməsi III-IV mərhələli gonartrozu olan pasiyentlərin müalicəsində qızıl standartdır.
Osteoartrozun konservativ terapiyası xəstəliyin I və II mərhələlərində müsbət nəticə verir. Konservativ müalicənin əsasını müntəzəm müalicəvi bədən tərbiyəsi (xüsusilə budun dördbaşlı əzələsinin gücləndirilməsi) və artıq çəki olduqda arıqlamaq təşkil edir. Konservativ müalicənin əsas prinsipləri bunlardır: ağrı sindromunun aradan qaldırılması, xəstəliyin proqressiyasına səbəb olan amillərin aradan qaldırılması və itirilmiş funksiyaların bərpası, gonartrozun ağırlaşmalarının qarşısının alınması.
Ağrıkəsici məqsədlə ən çox qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr istifadə olunur; onlar həm sistemli, həm də yerli olaraq məlhəm və ya gel şəklində tətbiq edilə bilər. Oynaqdaxili yeridilmə üçün ən çox tələb olunan dərman vasitələri hialuron turşusu preparatları, trombositlərlə zənginləşdirilmiş plazma və kortikosteroidlərdir. Hialuronatın oynaqdaxili yeridilməsi (sübut bazası məhduddur, effekt pasiyentlərin bir hissəsində müşahidə olunur) xəstəliyin erkən mərhələlərində ən effektivdir, ağrı sindromunu azaltmağa və ətrafın funksiyasını yaxşılaşdırmağa imkan verir. Yüksək təmizlənmiş hialuron turşusu inyeksiyaları sinovial mayenin viskozluğunu və sıxıcı qüvvələrin udulmasını artırmağa imkan verir. Orta hesabla müsbət təsir 6 ay və daha çox saxlanılır.
Getdikcə daha çox dayaq-hərəkət sistemi xəstəliklərinin və travmalarının müalicəsində toxumaların reparasiyasını yaxşılaşdırmağa imkan verən müxtəlif zülallar və böyümə faktorları ehtiva edən trombositlərlə zənginləşdirilmiş plazma istifadə olunur. Osteoartroz onun təyin olunması üçün əsas göstərişdir. Bu terapiya növündən sonra ciddi ağırlaşmalar nadir hallarda olur, lakin onun effektivliyinin sübut bazası məhduddur.
Artrozların müalicəsi üçün fizioterapiya kifayət qədər uzun müddətdir tətbiq olunur. Klassik metodlardan (maqnitoterapiya, UHF, elektroforez və s.) əlavə, yeniləri də meydana çıxır. Bu fizioterapiya metodlarının, o cümlədən aşağıtezlikli maqnit-işıq terapiyasının sübut bazası məhduddur və onlar müalicəvi bədən tərbiyəsini əvəz etmir. Son vaxtlar oynaqlara düşən yükü azaltmağa yönəlmiş, xüsusən də artrozun yalnız oynağın bölmələrindən birində olduğu hallarda ortoz və ya teyplərdən istifadəni nəzərdə tutan üsullar uğurla tətbiq olunur.
Cərrahi müalicə
Ən çox gonartrozun cərrahi müalicəsi üçün cərrahi müdaxilənin üç əsas metodu tətbiq olunur. Bunlar artroskopiya, korreksiyaedici osteotomiya və endoprotezləşdirmədir. Hazırda artroskopik müdaxilələr tez-tez aparılır və müxtəlif həcmdə ola bilər (reviziya və nekrotik fraqmentlərin çıxarılması, lazer koaqulyasiyası, qığırdaq lövhəsinin plastikası).
Ən ağır hallarda daha invaziv metodlardan da istifadə olunur — korreksiyaedici osteotomiyadan endoprotezləşdirməyədək. Korreksiyaedici osteotomiya ən effektivdir və ətrafın ox parametrlərinin pozulmasının ilkin mərhələsində göstərişdir. İrəliləmiş hallarda, bütün tibbi və sosial amillər kompleksi nəzərə alınaraq, endoprotezləşdirmə ilə yanaşı, bəzən artrodez — ümidsizlik əməliyyatı da tövsiyə oluna bilər.
Reabilitasiya
Gonartrozun cərrahi müalicəsindən sonra reabilitasiya vacibdir. Xəstəyə oynağa düşən yükü izləmək, müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqlərini yerinə yetirmək, fizioterapiya prosedurlarından keçmək, bədən kütləsinə nəzarət etmək və ilkin xəstəlikləri müalicə etmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
Gonartrozun profilaktikasının əsas istiqaməti kifayət qədər fiziki aktivlikdir. Orta dərəcəli fiziki məşqlərin osteoartrozun kombinə edilmiş müalicəsində müsbət rolu yalnız bədən kütləsinin azalması ilə məhdudlaşmır – onlar həm də oynağın stabilliyini artırır və vaskulyarizasiyanı yaxşılaşdırır, oynaq qığırdağının sintezini və remodelləşməsini stimullaşdırır ki, bu da xəstəliyin proqressivləşməsini dayandırır. Budun quadriseps əzələsinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş fiziki aktivlik də rol oynayır.
Yadda saxla!
Posttravmatik və digər mənşəli gonartrozun erkən mərhələlərinin rentgen diaqnostikası az informativdir, çünki yumşaq toxuma və qığırdaq komponentləri rentgenoqramlarda zəif görünür. Buna görə də bu tədqiqat yalnız osteoartrozun xəstəliyin gec mərhələlərinə xas olan dəyişikliklərini aşkar etməyə imkan verir, yəni proses geri dönməz xarakter aldıqda. Diz oynağının vəziyyətinin skrininq metodlarından biri kimi ultrasəs skanlaması qəbul edilmişdir; bu metod sinovial qişanı, oynaq kapsulunu və baldır və bud sümüklərinin oynaq uclarını örtən qığırdaq lövhəni müayinə etməyə imkan verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Gonartrozun diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped həkim məşğul olur.
Diz oynağının endoprotezləşdirilməsi rentgenoloji əlamətləri olan, refrakter ağrı sindromu və diz oynağının funksional çatışmazlığı ilə müşayiət olunan gonartrozlu pasiyentlər üçün göstərişdir.
Bu xəstəlikdə ağrı sindromu müxtəlif mexanizmlərlə şərtlənir. Hesab olunur ki, onun yaranmasında sümükdaxili təzyiqin artması, sinovial qişanın iltihabı, periartikulyar toxumaların dəyişməsi, periostal zonanın qalınlaşması və dizin trofikasına cavabdeh olan sinir toxumasında davamlı dəyişiklik kimi amillər rol oynayır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
