İmmunçatışmazlıqlar – orqanizmin infeksiyalara qarşı müqavimət qabiliyyətinin azalması ilə xarakterizə olunan immun sisteminin xəstəliklər qrupudur. İmmunitet – orqanizmi bir sıra, əsasən infeksion mənşəli xəstəliklərdən qoruyan, strukturlar və hüceyrələrin məcmusu, mürəkkəb mexanizmdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İmmunodefisit
- immun sistemin çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
İmmunçatışmazlıq sadəcə tez-tez burun axıntısı deyil, ciddi, ağır xəstəlikdir. Onun təhlükəsi ondadır ki, bakteriyalar, göbələklər və mikroorqanizmlərin digər formaları orqanizmə daxil olur və heç bir müqavimətlə qarşılaşmır – nəzarətsiz çoxala, öz toksinlərini qana ifraz edə bilərlər. Bu isə xəstəliklərin ağır gedişinə, sanki sadə infeksiyaların müalicəsi üçün ciddi, aqressiv müalicədən istifadə olunmasının zəruriliyinə, ağırlaşmaların tez-tez inkişafına və hətta ölümlə nəticələnməsinə gətirib çıxarır.
Bu patologiyadan hər yaş qrupunun nümayəndələri əziyyət çəkir, lakin uşaqlarda o, daha çox anadangəlmə mənşəli olur. Yetkin kişi və qadınlarda immunçatışmazlıqlar daha çox qazanılmış xarakter daşıyır və bəzi hallarda uğurla korreksiya oluna bilər.
Səbəbləri
Xəstəliyin birincili (anadangəlmə) formaları immun sistemin inkişafına və işinə cavabdeh genlərin irsi qüsurları nəticəsində inkişaf edir. Onlar valideynlərdən ötürülür və ya yeni mutasiya nəticəsində yaranır; ailədə oxşar xəstəliklərin və ya erkən yaşda ağır infeksiyalardan ölüm hallarının olması risk əlamətidir.
Yetkinlərdə qazanılmış immunçatışmazlıqların səbəbləri:
- Viruslar (əsasən – HİV, müalicə olmadıqda qazanılmış immunçatışmazlıq sindromunun – QİÇS-in formalaşmasına gətirib çıxarır);
- Autoimmun xəstəliklərin və şişlərin müalicəsində istifadə olunan dərman vasitələri (sitostatiklər, immunosupressorlar, qlükokortikoidlər);
- Şüa terapiyası;
- Ağır somatik (məsələn, şəkərli diabet) və yoluxucu xəstəliklər.
Xəstənin qeyri-sağlam həyat tərzi patologiyanın ikincili formalarının inkişaf ehtimalını artırır:
- Hipodinamiya;
- Zərərli vərdişlər;
- Vitaminlərin, mikroelementlərin, amin turşularının defisitlərinin yaranmasına səbəb olan balanssız qidalanma;
- Yüksək psixoemosional yüklənmələr;
- Yuxusuzluq.
Təsnifat
Səbəblərinə və inkişaf mexanizminə görə immunçatışmazlıqlar 3 qrupa bölünür:
- Fizioloji (pasiyentin həyatının müəyyən dövrlərində immun sisteminin iş xüsusiyyətləri ilə əlaqədar yaranır – yenidoğulmuşlarda, hamiləlik zamanı, qocalıq yaşında);
- Ilkin, yaxud anadangəlmə (uşağın həyatının ilk günlərindən özünü göstərir, genetik anomaliyaların nəticəsidir);
- Ikincili, yaxud qazanılmış (əvvəllər sağlam olan insanda həyat boyu onun orqanizminə mənfi xarici amillərin təsiri nəticəsində yaranır).
Həmçinin immun sisteminin zədələnmə səviyyəsinə görə immunçatışmazlıqların təsnifatı mövcuddur, ona əsasən fərqləndirilir:
- Humoral həlqənin çatışmazlığı (antitellərin qeyri-kafi miqdarı və ya onların funksiyasının azalması);
- T-hüceyrə çatışmazlığı;
- Qranulositlərin miqdarının və ya funksiyasının pozulması;
- Dalağın funksiyalarının pozulması (aspleniya);
- Komplement sisteminin funksiyalarının çatışmazlığı.
Patologiyanın kombinə olunmuş halları mümkündür.
Klinik mənzərə
İmmunçatışmazlığın əsas əlaməti – tez-tez yaranan, residivləşən, ağır virus, bakterial, göbələk və ya digər törədicilər tərəfindən çağırılan infeksiyalardır. Onlar həmişə parlaq klinik simptomatika ilə xarakterizə olunur, pasiyentin vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir, müalicəyə çətin tabe olur, antimikrob vasitələrin yüksək dozada tətbiqini, aqressiv patogenetik və simptomatik terapiyanı tələb edir. Müalicəyə vaxtında başlanmadıqda belə infeksiyalar tez bir zamanda ağırlaşmalara gətirib çıxarır və hətta pasiyentin ölümünə səbəb ola bilər. Yetkinlərdə immunçatışmazlığın simptomları prosesin mərhələsi nə qədər ağırdırsa, bir o qədər ifadəlidir.
Bu patologiyadan əziyyət çəkən pasiyentlər praktiki olaraq həmişə astenik olurlar – zəiflik, baş ağrısı, başgicəllənmə, əzələ və oynaq ağrıları hiss edirlər, hətta cüzi yüklənmələr zamanı belə tez yorulurlar.
Obyektiv olaraq, immunçatışmazlığı olan yetkinlərdə aşağıdakılar müəyyən edilir:
- Mənşəyi aydın olmayan subfebril temperatur (37.0-37.5°C);
- Dərinin quruluğu, uzun müddət sağalmayan xoralar, dərinin irinli xəstəlikləri;
- Limfadenopatiya (limfa düyünlərinin böyüməsi);
- Qaraciyərin, dalağın böyüməsi;
- Bəzi hallarda – dalağın və ya limfa düyünlərinin ayrı-ayrı qruplarının olmaması.
İmmunitet qüsurlarından aşağıdakı hallarda şübhələnmək olar:
- Ildə 8 və daha çox dəfə irinli otit;
- Ildə iki və daha çox sinusit, pnevmoniya;
- Yumşaq toxumaların və dərinin residivləşən irinli prosesləri (abseslər, furunkullar);
- Sistem kandidozu;
- Ildə iki və daha çox ağır sistem infeksiyası – osteomielit, meningit, sepsis;
- Infeksion xəstəliklərin atipik formaları;
- Kifayət qədər dozalarda antibakterial terapiyanın effekt verməməsi;
- Canlı vaksinlərlə peyvənddən sonra xəstəliklərin inkişafı.
Bu patologiyanı, yaxın qohumları immunçatışmazlıqdan əziyyət çəkən (əziyyət çəkmiş) pasiyentlərdə nəzərə almaq vacibdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İmmunçatışmazlıq simptomları olduqda diaqnozu dəqiqləşdirmək və müalicə üçün həkim-immunoloqa müraciət etmək lazımdır. Xəstə ilə söhbət prosesində – şikayətlərin və anamnez məlumatlarının toplanması zamanı – həkim patologiyadan şübhələnəcək, mənşəyini dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinə təyin edəcək.
İmmunçatışmazlıq zamanı klinik qan analizi hüceyrələrin bir və ya bir neçə növünün anomaliyalarını göstərəcəkdir (neytrofillərin, limfositlərin, trombositlərin səviyyəsinin azalması). İmmunologiyada əsas tədqiqat metodu – immunoqrammadır. Onun nəticəsinə əsasən mütəxəssis immunçatışmazlığın növünü, bu pasiyentdə pozğunluqların ağırlıq dərəcəsini, əvvəlcədən təsdiqlənmiş diaqnoz və artıq aparılan müalicə halında isə terapiyanın effektivliyini izləyəcək və onu korreksiya edəcək.
HİV-dən şübhələndikdə diaqnostikanı həkim-infeksionist aparır. O, laborator tədqiqat metodlarından istifadə edir:
- Qanın immunoferment analizi (infeksiyaya qarşı anticisimlərin aşkar edilməsi üçün);
- PZR-diaqnostika (tədqiq olunan bioloji mayedə virusun genetik materialını axtarmaq məqsədilə);
- Qanda immunoloji göstəricinin – CD-4 hüceyrələrinin səviyyəsinin təyin edilməsi.
Müalicə
İmmunçatışmazlığın müalicəsi konservativdir. Birincili formalarda anticisim çatışmazlığı olduqda immunoqlobulinlərlə əvəzedici terapiya və infeksiyaların antimikrob profilaktikası, ağır kombinəolunmuş formalarda isə hemopoetik kök hüceyrələrin (sümük iliyinin) transplantasiyası aparılır. HİV-infeksiyasında əsas müalicə ömürlük antiretrovirus terapiyadır. İkincili formalarda immunçatışmazlığa səbəb olan amilin aradan qaldırılması vacibdir. Müalicə üsulunun seçimi aşağıdakılardan asılıdır:
- Immunoloji defektin növü;
- Immunitet pozğunluğunun ağırlıq dərəcəsi;
- Immunoqrammanın nəticəsi;
- Yanaşı xəstəliklərin olması.
İmmunomodulyatorlar klinik və laborator göstərişlər olmadan, sadə kəskin respirator virus infeksiyalarında şərti sağlam pasiyentlərə, «ehtiyat üçün» istifadə edilmir. Bunlar ciddi dərman vasitələridir, onlar ciddi şəkildə təyinat üzrə tətbiq olunmalı və adi terapevtlər və ya pediatrlar tərəfindən deyil, həkim-immunoloqlar tərəfindən təyin edilməlidir.
Bu müalicə növü ilə paralel olaraq pasiyentdə mövcud yoluxucu xəstəliklərə qarşı terapiya da aparılmalıdır; bu terapiyaya xəstəlik törədicisinə yönəlmiş preparatlar, detoksikasiya terapiyası və simptomatik vasitələr daxildir.
Düzgün təyin edilmiş immunokorrektəedici terapiya pasiyentin müalicə müddətini qısaltmağa, kompleks terapiyanın effektivliyini artırmağa, antibakterial vasitələrin və sitostatiklərin yüksək dozalarının uzunmüddətli istifadəsi nəticəsində yaranan ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edəcəkdir.
Reabilitasiya
Ağır infeksiyalardan, o cümlədən immunçatışmazlıqla əlaqəli olanlardan sonra orqanizmə tam istirahət vermək, xəstəlikdən bərpa olunmasına şərait yaratmaq lazımdır. Bunun üçün balanslaşdırılmış, müxtəlif qidalanma, təmiz havada gəzintilər, xüsusilə də dəniz havasının və ya efir yağları ilə zəngin iynəyarpaqlı hava ilə nəfəs alma kömək edəcək.
Profilaktika
Birincili immunçatışmazlıqlar irsi xəstəliklər olduğundan onların spesifik profilaktikası yoxdur; ailəsində belə hallar olan cütlüklərə hamiləlik planlaşdırarkən tibbi-genetik məsləhət tövsiyə olunur.
HİV-lə yoluxmanın qarşısını almağa kömək edəcək:
- Bir etibarlı partnyorla cinsi həyat;
- Təsadüfi cinsi əlaqə zamanı – prezervativdən istifadə;
- Tatuirovka etdirərkən, manikür zamanı və ya pirsinq üçün bədən deşilərkən steril alətlərdən istifadə;
- Xəstəxanalarda yalnız birdəfəlik şprislər və infuziya sistemlərindən istifadə.
Başqa xarakterli ikincili immunçatışmazlığın qarşısını almaq üçün aşağıdakılar lazımdır:
- Sağlam həyat tərzi sürmək;
- Somatik xəstəliklər yarandıqda – vəziyyətin kompensasiyası və onların xronikiləşməsinin qarşısının alınması üçün vaxtında həkimə müraciət etmək;
- Dərmanları ciddi şəkildə göstərişlərə uyğun, həkim tərəfindən tövsiyə olunan dozalarda qəbul etmək.
Yadda saxla!
Müasir təsəvvürlərə görə, ikincili immunçatışmazlıq – xəstəlik deyil, autoimmun, xroniki yoluxucu, bədxassəli onkoloji xəstəliklərin, həmçinin erkən qocalmanın inkişafı üçün risk faktorudur. O, çox vaxt hansısa bir konkret səbəbdən (istisna – HİV) deyil, orqanizmə bir sıra təhrikedici amillərin – düzgün olmayan həyat tərzinin, qida çatışmazlığının, fiziki və zehni həddən artıq yüklənmənin, ağır somatik xəstəliklərin, kəskin və ya xroniki intoksikasiyaların, ciddi dərman vasitələrinin nəzarətsiz qəbulunun təsiri nəticəsində yaranır. Öz sağlamlığına qayğıkeş və diqqətli münasibət immunçatışmazlığın inkişafının qarşısını almağa və orqanizmin infeksiyalarla keyfiyyətli və səmərəli mübarizə aparmaq qabiliyyətini qorumağa kömək edəcək.
Suallar və cavablar
Bu, defektin təbiətindən, növündən və konkret klinik vəziyyətdən asılıdır. Bəzi immunçatışmazlıqlar erkən diaqnostika, düzgün müalicə və xroniki xəstəliklərin olmaması şərti ilə yaxşı proqnozla xarakterizə olunur, digərləri isə uzun və davamlı (çox vaxt – ömürlük) spesifik terapiya tələb edir, üçüncülər isə letal nəticəyə gətirib çıxarır. Hər şey fərdi xarakter daşıyır.
Belə vəziyyətdə infeksion xəstəliklərin ağır ağırlaşmalarının inkişafı və letal nəticə riski yüksəkdir.
İmmunitet defekti düzgün şəkildə dəqiqləşdirilməli və müvafiq immunomodulyator müalicə seçilməlidir. Bu, pozulmuş həlqənin işini yoluna qoymağa və orqanizmin infeksiyalara qarşı davamlılığını artırmağa kömək edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
İmmunoloji sağlamlıq pasportu
Patoloji ocağı mikroskop altında görmək mümkün olduqda profilaktika haqqında düşünmək artıq gecdir! Öz sağlamlığınız haqqında hər şeyi bilmək…
İstiqamət: İmmunologiya
İmmunitetin möhkəmləndirilməsi: məsləhətlər və tövsiyələr
İmmun sistemi insanın həyat fəaliyyətində son dərəcə mühüm rol oynayır. O, immunoloji funksiyanın yerinə yetirilməsinə, yəni orqanizmin kənardan…
İstiqamət: İmmunologiya
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
