Ayağın əzilməsi küt travma nəticəsində aşağı ətrafın yumşaq toxumalarının zədələnməsidir. Ağrı, şiş və göyərmə ilə gedə bilər; sınıq və digər ağır zədələr istisna edilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ayağın kontuziyası
Xəstəlik haqqında
Zədələnmə aşağıdakı klinik əlamətlərlə xarakterizə olunur: ağrı, şişkinlik, qansızma və funksiyanın pozulması. Yumşaq toxumaların travması qan damarlarının və limfatik yolların zədələnməsi ilə müşayiət olunur ki, bu da qan və limfanın toxumalara axmasına gətirib çıxarır. Beləliklə, zədələnmənin əsas patogenetik amili daxili qansızmadır.
Sınıqlardan fərqli olaraq, zədələnmələr zamanı ayağın hərəkət aktivliyi qorunub saxlanılır. Ağrı sindromu ilə əlaqədar funksional vəziyyətdə müəyyən məhdudiyyət müşahidə olunur. Belə ki, ayağa söykəndikdə insanı ağrılar narahat edə bilər. Oynaqların bükülməsi-açılması zamanı da ağrılıq meydana çıxır.
Aşağı ətrafın zədələnməsinin diaqnostikası obyektiv müayinə və palpasiya məlumatlarına əsaslanır. Lakin yekun diaqnozun qoyulması üçün sınığı istisna edəcək 2 proyeksiyada skrininq rentgenoqrafiyasının aparılması tələb olunur (bu iki vəziyyətin klinik simptomatikası çox oxşardır). Oynaqdaxili zədələnməni qiymətləndirmək üçün adətən ultrasəs müayinəsi aparılır.
Zədələnmənin müalicəsi üçün toxumadaxili qansızmanın sorulmasını sürətləndirməyə və ağrı sindromunu aradan qaldırmağa yönəlmiş konservativ tədbirlər aparılır. Bəzi hallarda az invazivli müdaxilə göstərişi ola bilər.
Səbəbləri
Zədələnmələr özbaşına deyil, yalnız orqanizmə xarici mühit amillərinin təsiri nəticəsində yaranır. Xüsusilə, ayaq zədələnməsi yumşaq toxuma strukturlarının möhkəmlik həddini aşan fiziki qüvvənin tətbiqinin nəticəsidir. Nəticədə damar divarlarının bütövlüyü pozulur və qan interstisial sahəyə axır. Toxumaların axan qan və limfa ilə islanması, habelə toxumadaxili təzyiqin artması davamlı ağrı sindromunun meydana çıxmasına gətirib çıxarır.
Beləliklə, əsas səbəbkar amillər aşağıdakılar ola bilər:
- təsadüfi yıxılma (dolayı zərbə);
- ağır əşya ilə birbaşa zərbə;
- fiziki hərəkətlərin düzgün icra edilməməsi;
- idmanda, istehsalatda alınan travmalar;
- yol-nəqliyyat qəzaları;
- hündürlükdən yıxılma.
Travmatik periostit adlanan sümüküstlüyünün (periostun) zədələnmələri ayrıca kateqoriyaya aid edilir. Bir qayda olaraq, bu cür zədələnmələr sümüyün əzələ korseti ilə demək olar ki, qorunmadığı və səthə çox yaxın yerləşdiyi sahələrdə baş verir. Ayaqda bu, baldırın ön səthidir. Sümüküstlüyünün travması lokal aseptik iltihabı işə salır.
Travmatik periostitin simptomları digər yumşaq toxumaların zədələnmə simptomlarına oxşardır. Yeganə fərq sümük toxumasını xatırladan yüksək sıxlıqlı lokal qalınlaşmanın palpasiya ilə müəyyən edilməsidir. Müalicə tədbirlərinin təsiri altında bu törəmə tədricən geriləyir və qamış sümüyünün anatomiyası bərpa olunur.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə ayaq zədələnmələri aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:
- pəncənin zədələnməsi – döşəməsi və ya arxa hissəsi;
- baldırın zədələnməsi, o cümlədən topuq nahiyəsində;
- aşıq-baldır oynağının zədələnməsi;
- dizin zədələnməsi;
- budun zədələnməsi;
- sağrı nahiyəsinin zədələnməsi.
Zədələnmələr izolə olunmuş və ya kombinə olunmuş ola bilər. Sonuncu halda zədələnmə yeganə zədə deyil, insanda müşayiət edən sınıqlar, bol xarici qanaxma, çıxıq ola bilər. Məsələn, ayaqların üzərinə ağır əşyanın düşməsi zamanı təkcə toxumaların axan qanla islanması baş vermir, həm də çox vaxt darayı sümüklərindən birinin çıxığı baş verir. Kombinə olunmuş travmalar proqnozu ağırlaşdırır və müalicənin xüsusiyyətlərinə öz təsirini göstərir.
Klinik mənzərə
Ayaq zədələnməsi üçün aşağıdakı klinik təzahürlər xarakterikdir:
- travmatik təsirin tətbiq edildiyi zonada yumşaq toxumaların şişkinliyi;
- qansızma yerinə uyğun dərinin göyərməsi (zədələnmələrdə dəri örtüyünün bütövlüyü pozulmur, lakin səthi qatın kiçik sıyrıntıları və cızıqları ola bilər);
- intensivliyi zədələnmənin sahəsindən və dərinliyindən asılı olan ağrı hissi;
- ağrı sindromu ilə əlaqədar ayağın hərəkət amplitudasının müəyyən qədər məhdudlaşması (pəncənin zədələnməsi zamanı dayaq funksiyası pozulur, buna görə zərərçəkmiş şəxs axsayır, çanaq-bud oynağının zədələnməsi zamanı da topallıq müşahidə olunur).
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Aşağı ətraflar zədələndikdə diaqnostik axtarış proqramı adətən aşağıdakı müayinələri əhatə edir:
- zədələnmiş ayağın obyektiv müayinəsi və palpasiyası;
- sınığı istisna etmək üçün rentgenoqrafik skanlaşdırma;
- oynağın zədələnməsindən şübhələndikdə ultrasəs skanlaşdırması;
- bol daxili qanaxmanı istisna etmək üçün ümumi klinik qan analizi.
Mürəkkəb diaqnostik hallarda toxumaların vəziyyətini qat-qat qiymətləndirmək tələb olunur. Bu məsələni həll etmək üçün ya kompüter, ya da maqnit-rezonans tomoqrafiyası aparılır. Oynaqdaxili zədələnmələrin dəqiqləşdirilməsi üçün diaqnostik artroskopiya yerinə yetirilə bilər. Belə ki, zədələnmiş çanaq-bud və ya diz birləşməsinin boşluğuna ucunda kamera bərkidilmiş endoskopik alətlər yeridilir. Artroskopiya zamanı oynaq daxildən nəzərdən keçirilir, bu zaman ekrana böyüdülmüş təsvir çıxarılır. Zərurət olduqda diaqnostik prosedur müalicəviyə keçə bilər – laxtaların, yad cisimlərin çıxarılması, oynağın sanasiyası.
Müalicə
Ayaq zədələnməsinin necə müalicə edilməsi sualının cavabı alınmış travmanın xarakterindən və ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Əksər hallarda konservativ terapiya aparılır. Hemartroz zamanı oynağın cərrahi (artroskopik) punksiyası göstərişdir.
Sonrakı müalicənin uğuru əsasən ilk yardımın keyfiyyəti və vaxtında göstərilməsi ilə müəyyən edilir. Zədələnmə zamanı bu, ayağa funksional istirahət yaradılmasından və zədələnmiş nahiyəyə buz qoyulmasından ibarətdir. Soyuq damarların spazmına səbəb olur və bununla da toxumadaxili qansızmanın həcmini azaldır. Toxumaların həddindən artıq soyumasının qarşısını almaq üçün buz kisəsi əvvəlcədən dəsmala bükülür. Soyuq travma alındıqdan dərhal sonra ayağa qoyulur.
İkinci-üçüncü gündən aktiv sorulmanı sürətləndirici terapiya başlanılır. Bunun üçün fizioprosedurlar aparılır, antikoaqulyant və iltihabəleyhinə maddələri olan məlhəmlərdən istifadə edilir. İntensiv ağrı sindromu ilə müşayiət olunan bariz interfassial ödem zamanı müalicə proqramına ödemə qarşı vasitələr də əlavə edilir.
Oynağın zədələnməsi zamanı artroskopik müalicədən sonra immobilizasiyaedici sarğı qoyula bilər. Onun daşınmasının orta müddəti 2 həftədir.
Cərrahi müalicə
- Hemartroz zamanı – qanın oynaq boşluğuna tökülməsi – artroskopik nəzarət altında oynağın punksiyası aparılır, ardından antiseptiklərlə işlənir. Qanın vaxtında çıxarılması gələcəkdə deformasiyaedici osteoartrozun riskini azaldır.
- Böyük hematoma əmələ gəlməklə toxumaların travmatik ayrılması zamanı açılma, laxtaların çıxarılması və antiseptiklərlə işlənmə aparılır. Ayrılmış strukturların bir-birinə yapışması üçün şərait yaratmaq məqsədilə əməliyyatdan sonra sıxıcı sarğı qoyulur.
Reabilitasiya
Kəskin prosesin sakitləşməsindən sonra hərəki fəallığın həcmini tədricən artırmaq tövsiyə olunur. Böyük hematomalarda müalicəvi bədən tərbiyəsi göstərişdir.
Profilaktika
Zədələrin profilaktikası travmatizmin qarşısını almağa yönəlmişdir:
- travma təhlükəsi olan istehsalatda işləyərkən mühafizə vasitələrindən istifadə edilməsi;
- fiziki hərəkətlərin düzgün texnikaya uyğun icra edilməsi;
- gündəlik həyatda təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət edilməsi;
- yol hərəkəti qaydalarına riayət edilməsi.
Yadda saxla!
Toxumalara axan qan mikroorqanizmlər üçün qidalı mühitdir. Buna görə də ayaq zədələnmələrinin erkən dövrdə nə ilə təhlükəli olduğu sualına cavab verərkən əsas risklərin infeksion ağırlaşmalarla əlaqəli olduğu aydın olur. Piogen (irinləyici) bakteriyaların yumşaq toxuma strukturlarına nüfuz etməsi abses (lokallaşmış irinli iltihab) inkişafına, daha ağır hallarda isə flegmona (yayılmış irinli zədələnmə) inkişafına gətirib çıxara bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, infeksion risklər immunitet aktivliyi aşağı olan pasiyentlərdə, məsələn, yaşlı insanlarda və ya şəkərli diabet fonunda artmış olur. Bu cür hallarda antibakterial profilaktikanın aparılması üçün göstərişlər genişləndirilir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
